100 yıl öncesinin “doğa kucağını açmış, istismarımızı bekliyor” anlayışı yerine sanayinin geldiği nokta; sıfır atıkla gezegenin tüm kaynaklarını verimli kullanma dönüştürme ilkesi, İSO’da tartışılıyor

Sanayinin Sıfır Atık Yolculuğu: Döngüsel İş Modelleri toplantısındayız. İstanbul Sanayi Odası Başkanı Erdal Bahçıvan; İstanbul Sıfır Atık Haftası etkinliğinde yaptığı konuşmada; “satın al, kullan, at” döneminin bittiğine vurgu yapıyor; “artık edin, yararlan, dönüştür, yani sıfır atık dönemindeyiz.”

Bahçıvan, sıfır atık yaklaşımının yalnızca çevresel bir sorumluluk değil; aynı zamanda ekonomik rekabetçiliğinin ve toplumsal dayanıklılığın da temel unsuru olduğuna dikkat çekiyor; “bugün 193 ülkede karşılık bulan bu hareket, Türkiye’nin sürdürülebilirlik alanında küresel liderliğinin ölçüsüdür.”

KAYNAK VERİMLİLİĞİ, EKONOMİK KAZANIM VE İKLİM HEDEFLERİ

Sıfır Atık Vakfı Başkanı Samed Ağırbaş’ın COP31 İklim Yüksek Düzeyli Şampiyonu’ olması da gör son derece anlamlı… İSO, 2022’den beri COP toplantılarından çokça deneyim biriktirmiş. Böylece kaynak verimliliğini, ekonomik kazanımı, iklim hedeflerini destekleyen bütüncül dönüşüm modeli oluşmuş.

Döngüsel Ekonomi, regülasyonlar, rekabet avantajları ve sanayide teknolojik, dijital sıfır atık uygulamalarının tartışıldığı 2 panelde katılımcılar, yeşil ekonomi çağına giren gezegende ülkemizin barındırdığı fırsatlar ve olası riskleri tartıştılar. Anladığım; ya yeşile bürüneceğiz ya da kararacağız.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Sıfır Atık’a dair…

Ülkemin imajına katkısı?

Bahçıvan; sıfır atık dönüşümünün yaygınlaşması ve kalıcı olması için üniversite-sanayi işbirliklerinin yaygınlaşması, kalıcı olması ile Türkiye’nin küresel çapta kazanacağı itibarın değerini hatırlatıyor.

Somut hangi adım atıldı?

Sıfır atık yaklaşımının sanayi sektöründe yaygınlaştırılması, üretimde kaynak ve su verimliliğinin artırılmasının teşviki amacıyla İSO ile Sıfır Atık Vakfı (SAV) arasında bir iş birliği protokolü imzalandı.

NOT

VALİ GÜL: “İSTANBUL MARKASINA DEĞERLİ KATKI SAĞLAYACAK”

Davut Gül, şu anda İstanbul’da 24 bin sivil toplum örgütü olduğuna işaret ediyor. Sıfır Atık Vakfı, bunlardan biri… Gül, “Ancak büyük devletlerin yapacağı bir etkinliği başlatmış olmasıyla İstanbulumuzun marka değerini yükseltti” diyor. Emine Erdoğan’ın SAV liderliğine dikkat çekiyor.

SIFIR ATIK LÛGATI

Sıfır atık: İsrafı önlemeyi, kaynakları verimli kullanmayı, atıkları değerlendirmeyi hedefleme hareketi

Sıfır Atık Vakfı: Geri dönüşümü sağlamak ve önemsetmek amacıyla 2023’te kurulan STK

Geri dönüşüm: Kullanım ömrünü tamamlamış plastik, kâğıt, cam, metal atıkların dönüştürülmesi

Döngüsel ekonomi: “Al-kullan-at” mantığına dayanan doğrusal sistemlerin yerini alan yeni anlayış

Şeref OĞUZ-Ekonomim

Dünya­nın en büyük müşterisi artık alışveriş yapmayı bırakırsa ne olur? SYS­TEMIQ’e göre “Çin’in tarım ithalat talebi 2030’da zirve yapıp düşüşe geçebilir. Hayvansal protein talebini yüzde 55, soya ihracatını yüz­de 25 azaltacak. 2040’a kadar kümes hayvanları, süt ürün­leri ve su ürünlerinde net ih­racatçı haline gelmek için bi­yoteknoloji yatırımlarını ge­nişletecek. 2050’de yapay etleri yaygınlaştıracak, küre­sel pazarlara biyolojik üre­tim, altyapı ve alternatif pro­tein girdileri sağlayacak.”

Küresel tarım tedarik zincirleri bu kez Çin kaynaklı kırılacak

Çin’in iştahı son 25 yılın küresel tarım ticaretini şe­killendirebilecek kadar açık­tı. Brezilya soya fasulyesi­nin yüzde 72’ini, sığır etinin yüzde 40’ını, Arjantin soya­nın yüzde 89’unu, ABD so­yanın yüzde 30’unu Çin’e sa­tıyor. Yeni Zelanda’nın sı­ğırları İran ve Çin’e tokluk sağlıyor. Küresel tarım eko­nomisi Çin’in iştahı üzerin­den şekillendi. ABD ihracat planlarını Çin’e göre şekil­lendirdi. Çin’in ABD ve Bre­zilya gibi ülkelerle tarım ti­careti o kadar önemliydi ki iç politikada bile kullanıldı.

Çin’i doyurarak doyan ülkeleri bekleyen riskler

Çin kendi proteinini kendi teknolojisiyle üretmeye ka­rar verdi desem, endişe yük­lü bir geleceği aralamış olur muyum? Son yirmi yılda kü­resel tarımsal büyümeyi şe­killendiren Çin 2024’de 124,5 milyar dolarlık ticaret açığı verdi. 2025 yılı tarım ithalatı 311 milyar doları geçti. Tür­kiye’nin 2025 ihracatı 273 milyar dolar. Türkiye’nin it­halatı giderek artarken Çin’in ithalatı yüzde 3,6 düştü. Çin artan dışa bağımlılığı azalt­mak ve gıda güvenliğini güç­lendirmek için tarım strateji­sini değiştirdi, hedef tarımda öz yeterliliğe sahip olmak, it­halatı azaltmak.

Çin’in yeni tarım stratejisi “öz yeterlik”

Çin’in “14. Beş Yıllık Planın­da” “fermantasyon altyapısı­nın devlet eliyle geliştirilmesi, alternatif protein kümelerinin yaratılması” var. Çin Tarım Üniversitesi Profesörü Sheng­gen Fan’a göre “Çin iklim şok­ları, jeopolitik gerilimler ve ti­caret anlaşmazlıklarına karşın tarım ve gıdada iç dayanıklılık politikasının temellerini artı­yor.” Çünkü Çin artık kırılan tedarik zincirlerinden korku­yor, iklim risklerini görüyor, gıda kaynaklı sağlık risklerini yönetmek istiyor.

Uzmanlara göre Çin’in ye­ni stratejisi tarımda talep şo­ku yaratabilir. Çin dönüşürse dünyada taşlar yerinden oynar. Küresel tarım ekosisteminde ülkelerin yeni bir pozisyon al­ması zorunluluk haline gelebi­lir. Sadece ülkeler değil, çiftçi­ler için de stratejik uyum ihti­yacı ortaya çıkabilir.

Çin’in almadığı ürünler kime satılacak?

Çin’in alımları azalttığında Çin’e yoğun tarım ürünü satan ülkeler geçişi nasıl sağlaya­cak? Çin’in tek başına yarattığı talebi ikame edecek ikinci bir Çin var mı? Fiyatlar aşağı yön­lü düşecek, küresel tarım ti­caretinde dengeler bozulacak. İthalat düşünce çiftçi gelirle­ri, arazi fiyatları düşerken kır­sal istihdam ve ihracat gelirle­ri değişecek. Rekabet artarken, biyoekonomi güç kazanacak.

Çin’e bağımlı üreticiler şimdiden yeni pazarlar ara­maya başladı. Güney Ameri­ka ülkeleri Avrupa ile MER­COSUR Anlaşmasını hızlan­dırırken, Hindistan Avrupa pazarına erişimini artıracak yeni ticaret kanalları oluştu­ruyor. Son 25 yılın kazanan­larını talep jeopolitiğini yöne­ten Çin belirledi. Yeni bir Çin bulunmazsa üretenlere ne olacak?

Dünyanın en büyük sofrası Çin’in iştahı kapanıyor mu?

Uluslararası ticaret ağ­ları, limanlar, lojistik sistemleri Çin’in sof­ralarına ulaşacak ürün­ler için tasarlandı. Çin aradan çekilmeye başladığın­da modern dünyanın İpek­yolları çökecek mi? Çin’den gelen tarımsal talebin gide­rek azalması ihracat hacim­lerini düşürürken, sadece Çin pazarlarına bağımlı ülke­lerde değil küresel tarım tica­retinde taşlar yerinden oyna­yacak, küresel ticaret akışları yeniden şekillenecek, ülkele­rin büyüme modelleri yeni­den şekillenecek.

Çin’in su kaynaklarının, ta­rıma açabileceği yeni alan­ların bir sınırı var. SYSTE­MIQ’e göre Çin güneş paneli, batarya ve elektrikli araç sek­törlerinde uyguladığı sana­yi politikasını gıda sistemle­rine taşıyor. 90’larda dünya­nın tekstilini üreten, 2020’de dünyanın en büyük batar­ya ve elektrikli araç üreticisi olan Çin, 2030’larda biyolojik üretimde küresel lider olmayı hedefliyor.

Amaç daha fazla tavuk, daha fazla süt ya da daha fazla buğ­day üretmek değil. Amaç pro­teini tarımdan çıkarıp sanayi­nin konusu haline getirmek. Fermantasyon teknolojileri, biyoreaktörler, alternatif pro­tein bileşenleri ve biyolojik üretimi sanayileştirerek dün­ya pazarlarında belirleyici bir aktör olmak. Küresel kırılgan­lıklardan korunmak.

Velhasıl Çin’in tarımda ken­di kendine yeterlilik hedefi yalnızca Çin’in geleceğini il­gilendirmiyor. Brezilya’nın tarlalarını, Arjantin’in liman­larını, Avrupa’nın ticaret an­laşmalarını ve Türkiye’nin ta­rım stratejilerini de etkiliyor. Dünya uzun yıllar Çin’in açlı­ğı sayesinde büyüdü. Dışa ba­ğımlılığını azaltmak isteyen Çin artık kendi sofrasını ken­di teknolojisiyle kurmak isti­yor, küresel ekonominin tasa­rım parametresi olduğunu bir kez daha ortaya koyuyor. Çin’e satış yaparak kazananlar şim­di Çin teknolojisiyle rekabet etmek zorunda kalabilir.

Mine ATAMAN-Dünya

2 milyon ton gübre gemilerde kaldı

Tarım piyasalarındaki en büyük endişe, dünya gübre ticaretinin önemli bir bölümünün Ortadoğu kaynaklı olması. Kpler verilerine göre dünya deniz yoluyla taşınan azotlu gübre ticaretinin yaklaşık dörtte biri Körfez bölgesinden gerçekleştiriliyor. Ancak savaş nedeniyle lojistik akışlar ciddi şekilde aksadı. Şu anda 40'tan fazla gemide taşınan 2 milyon tonun üzerindeki gübre yükünün Ortadoğu Körfezi'nde beklediği belirtiliyor. Tahıl ticaretinde alternatif rotalar ve limanlar devreye girerken, gübre ihracatında benzer ölçekte bir telafi mekanizması henüz oluşmuş değil. Sonuç olarak küresel gübre fiyatları yeniden yükselişe geçti. ABD'nin bazı bölgelerinde üre fiyatları ton başına yaklaşık 1.000 dolara kadar çıktı. bu durum çiftçilerin gübre kullanımını azaltmasına yol açabilir ve etkileri birkaç hasat dönemi boyunca hissedilebilir.

“Savaşın tarımda etkisi daha yeni başlıyor”

Uzmanlar, petrol fiyatlarındaki yükselişin kısa vadeli bir maliyet baskısı yaratırken, gübre arzındaki bozulmanın doğrudan verim kayıplarına neden olabileceğine dikkat çekiyor. Bu nedenle savaşın tarım üzerindeki etkisinin henüz başlangıç aşamasında olduğu değerlendiriliyor.

Mısırdan soyaya yöneliş hızlanıyor

Yükselen gübre maliyetleri çiftçilerin ekim tercihlerini de değiştirmeye başladı. Azot kullanımına daha fazla ihtiyaç duyan mısır üretimi, mevcut maliyet ortamında soya fasulyesine kıyasla dezavantajlı hale geliyor. Kpler'in hesaplamalarına göre yeni sezon soya-mısır fiyat oranı yaklaşık 2,45 seviyesine yükselmiş durumda. Bu oran geçen yıl 2,35 düzeyindeydi. Analistler, yalnızca ABD'de yaklaşık 1 milyon dönümlük alanın mısırdan soya fasulyesine kayabileceğini tahmin ediyor.

Bu eğilim küresel mısır arzı açısından önem taşıyor. ING de yılın ikinci yarısında mısır piyasasının daha sıkı bir dengeye doğru ilerlediğini belirtiyor. Gübre maliyetleri nedeniyle ekim alanlarının daralması, stokların beklenenden daha hızlı azalmasına neden olabilir. Risk sadece Kuzey Amerika ile sınırlı değil. Dünyanın en büyük tarım üreticilerinden Brezilya gübre ihtiyacının yaklaşık yüzde 85'ini ithalatla karşılıyor. Uzun sürecek bir tedarik sıkışıklığı, Brezilyalı çiftçilerin de daha düşük gübre gerektiren ürünlere yönelmesine yol açabilir.

Çin'in 17 milyar dolarlık tahıl hamlesi

Piyasalarda dikkat çeken bir diğer gelişme ise Çin'in ABD ile yaptığı tarım anlaşması oldu. Pekin yönetimi, önümüzdeki yıllarda yaklaşık 17 milyar dolarlık Amerikan tarım ürünü satın alma taahhüdünde bulundu. Analizlere göre anlaşmanın yerine getirilebilmesi için Çin'in yaklaşık 8 milyon ton ABD mısırı satın alması gerekebilir. Dolayısıyla önümüzdeki aylarda açıklanacak ABD ihracat satışları, piyasaların yönü açısından kritik göstergelerden biri olacak.

El Nino tehdidi yeniden sahnede

Tarım piyasalarının karşı karşıya olduğu tek risk jeopolitik gelişmeler değil. NOAA'nın son tahminleri, 2026'nın son çeyreğinde El Nino oluşma ihtimalinin yüzde 98'e yükseldiğini gösteriyor. Bu durum özellikle Avustralya için kritik önem taşıyor. El Nino yıllarında ülkenin önemli buğday üretim bölgelerinde kuraklık riski artıyor ve verimler düşüyor. Kpler'in modellemeleri, olası bir El Nino senaryosunda Avustralya'nın buğday üretiminin trend seviyelerin belirgin şekilde altına inebileceğini ortaya koyuyor. ING de El Nino'nun Brezilya başta olmak üzere Güney Yarımküre üreticileri için ek bir risk katmanı oluşturduğunu belirtiyor.

Evrim Küçük-Ekonomim

Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sisteminde gelir düzeyi düşük her aileye aynı destek verilmeyecek, desteklerin bölgesel bazda belirlenmesi öngörülüyor. Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemine ilişkin yapılacak yasal düzenleme öncesinde il ve ilçe düzeyinde sosyoekonomik duruma ilişkin bir etki analizi çalışması yapıldı. Yapılan bu etki analizinden çıkan sonuçlar, verilecek desteklerin çerçevesini belirleyecek. AK Parti kaynakları verilecek desteğin her yerde aynı olmayacağını, bölgelerin durumu ve öne çıkan ihtiyaçlar çerçevesinde Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sisteminin şekilleneceğini belirttiler. Yaşanılan bölgenin ekonomik şartları, yaşam maliyetleri verilecek destekte belirlenmesinde dikkate alınacak. Belirlenecek bir eşik gelirin altında kalan hanelere aradaki fark gelir desteği olarak verilecek.

Canan Sakarya-Ekonomim

ABD Ticaret Temsilciliği Ofisi’nin önerisine göre Kanada, Meksika, Avrupa Birliği, Tayvan ve Birleşik Krallık’tan yapılan ithalata yüzde 10, Çin, Hindistan, Japonya, Güney Kore, Brezilya ve İsviçre’den gelen ürünlere ise yüzde 12,5 oranında vergi uygulanacak.

Trump yönetiminin bu adımla, daha önce mahkeme kararıyla iptal edilen ülke bazlı gümrük tarifelerini farklı bir hukuki dayanak üzerinden yeniden uygulamaya koymayı amaçladığı belirtiliyor. Önerilen tarifelerin, 1974 Ticaret Yasası’nın 301. Maddesi kapsamında yürütülen soruşturmaların sonuçlarına dayanarak hazırlandığı ifade ediliyor.

Ne zaman yürürlüğe girecek?

Yeni vergilerin hemen yürürlüğe girmesi beklenmiyor. Düzenlemenin, kamuoyu görüşlerinin alınması ve inceleme sürecinin tamamlanmasının ardından nihai hale getirileceği belirtiliyor. Yazılı görüşlerin 6 Temmuz’a kadar sunulacağı, kamu duruşmalarının ise 7 Temmuz’da başlayacağı ifade ediliyor.

Hangi ürünler muaf olacak?

ABD Ticaret Temsilcisi Jamieson Greer, zorla çalıştırma ile üretilen malların ticaretinin Amerikalı çalışanlar açısından haksız rekabet yarattığını belirterek, bu duruma artık izin vermeyeceklerini söyledi.

Plan kapsamında bazı ürünler muaf tutulacak. Sığır eti, domates, muz, kahve ve portakal suyu gibi bazı gıda ürünleri ile halihazırda farklı vergilere tabi olan metaller, belirli yakıtlar ve kimyasallar yeni tarifelerin dışında kalacak.

Ekonomim

Spot altın, yüzde 0,2 düşüşle ons başına 4.476,50 dolara geriledi. Ağustos vadeli ABD altın kontratları ise yüzde 0,3 kayıpla 4.504,40 dolardan işlem gördü.

ABD ile İran arasındaki görüşmelerde somut bir ilerleme yok

ABD ordusu, İran’ın Bahreyn, Kuveyt ve bölgedeki diğer noktalara yönelik füze saldırılarının ya hava savunma sistemleri tarafından engellendiğini ya da hedeflerine ulaşamadan başarısız olduğunu açıkladı. Buna karşın Washington ile Tahran arasında yürütülen diplomatik görüşmelerde somut bir ilerleme kaydedilemedi.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ise Başkan Trump’ın müzakere ekibinin, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması karşılığında İran’a yaptırımların hafifletilmesini teklif ettiği yönündeki iddiaları reddetti. Rubio, yaptırımlarda herhangi bir gevşemenin ancak İran’ın nükleer programından vazgeçmesi halinde gündeme gelebileceğini ifade etti.

Petrol fiyatı yükseldi

Petrol fiyatları çarşamba günü erken saatlerde yüzde 1’in üzerinde yükselerek enflasyon baskılarının artabileceği ve merkez bankalarının faiz artırımlarına devam edebileceği yönündeki endişeleri güçlendirdi.

"Fed faiz artırmak zorunda kalabilir"

Cleveland Fed Başkanı Beth Hammack salı günü yaptığı açıklamada, halihazırda yüksek seyreden enflasyon baskılarının artmaya devam etmesi halinde ABD Merkez Bankası’nın (Fed) yakın zamanda faiz artırmak zorunda kalabileceğini söyledi.

Piyasaların gözü ABD istihdam verilerinde

Yatırımcılar, ABD Merkez Bankası’nın (Fed) gelecekteki faiz adımlarına ilişkin daha net sinyaller elde etmek amacıyla gün içinde açıklanacak ADP özel sektör istihdam verisi ile cuma günü yayımlanacak tarım dışı istihdam raporuna odaklanmış durumda.

İsviçre gümrük verileri, ülkenin altın ihracatının nisan ayında bir önceki aya göre yüzde 20 azaldığını ortaya koydu. İngiltere ve Çin’e yapılan sevkiyatlardaki belirgin düşüş, Hindistan ve Hong Kong’a yönelik teslimatlardaki artışa rağmen toplam ihracattaki gerilemeyi telafi etmeye yetmedi.

Hindistan gümüş ithalatında kuralları sertleştirdi

Dünyanın en büyük gümüş tüketicisi konumundaki Hindistan, gümüş ithalatına yönelik kısıtlamaları sıkılaştırdı. Ülke, gümüşün granül ve toz formlarını kısıtlı ürünler listesine dahil ederken, ithalat için önceden izin alınmasını zorunlu hale getirdi. Söz konusu adımın, ithalatı kontrol altına almak ve rupi üzerindeki baskıyı azaltmak amacıyla atıldığı ifade edildi.

Diğer değerli metallerde son durum ne?

Diğer değerli metallerde ise spot gümüş yüzde 0,5 düşüşle ons başına 74,73 dolara, platin yüzde 0,2 kayıpla 1.932,25 dolara ve paladyum yüzde 0,3 gerileyerek 1.365,25 dolara indi.

Kurum kazançları bugün dünyada servet yoğunlaşmasının temel alanlarından biri olarak görülüyor. OECD düzeyinde dahi çok uluslu şirketlerin asgari vergilendirilmesi tartışılıyor. Buna rağmen ülkeler hâlâ sermaye, yatırım ve hizmet çekebilmek için vergi indirim yarışını sürdürüyor. Kamu alacaklarının tecil sürelerinin uzatılmasına dair düzenlemeyi bir yana bırakırsak 7582 sayılı Kanunla yapılan düzenlemelerin neredeyse tamamı bu kabildendir.

İÇERİDE NAKİT KRİZİ, DIŞARIDA SERMAYE ARAYIŞI

7582 sayılı Kanunla kamu alacaklarında tecil süresinin 36 aydan 72 aya çıkarılması ve teminatsız tecil sınırının 1 milyon TL’ye yükseltilmesi, teknik olarak tahsil kabiliyetini artırmaya yönelik görünse de özünde ekonomideki likidite sıkışıklığının kamusal düzeyde kabulü niteliğindedir.

Bu yönüyle düzenlemeler, birlikte değerlendirildiğinde ortaya bütünlüklü bir ekonomik tablo çıkmaktadır. Devlet bir taraftan sermaye, yatırım ve nitelikli hizmet faaliyetlerini ülkeye çekebilmek için vergi istisna ve indirimlerini genişletirken, diğer taraftan içeride vergi borçlarının tahsilini 72 aya kadar yaymak zorunda kalmaktadır. Başka bir ifadeyle, içeride yaşanan nakit sıkışıklığı karşısında dışarıdan sermaye, yatırım ve hizmet geliri çekebilmek amacıyla vergi sistemi giderek daha fazla teşvik aracı hâline getirilmektedir.

ŞİRKETLERİ ÇEKMEK İÇİN VERGİDEN VAZGEÇME YARIŞI

Belirtmek gerekir ki Kanunla getirilen düzenlemelerin önemli bir bölümü doğrudan doğruya kurumları sermaye çekmeye yöneliktir. Endüstri bölgelerinde faaliyet gösteren kurumların transit ticaret kazançlarına %100 indirim, nitelikli hizmet merkezi olarak faaliyet gösteren kurumların kazançlarına %100 indirim sağlandı.

Nitelikli hizmet merkezi faaliyetlerini çağrı merkezi, yazılım, veri analitiği, mühendislik, küresel operasyon merkezleri, AR-GE destek hizmetleri vb. olarak sayabiliriz.
Üretim ve zirai üretim faaliyetlerinden elde edilen bazı kazançlar için kurumlar vergisi oranı %12,5’e düşürülmektedir.
İstanbul Finans Merkezi teşvikleri genişletilmektedir. Varlık Barışı yeniden yürürlüğe girmiştir.

SERMAYE ÇEKMEK İÇİN ÇALIŞANLARA YÖNELİK VERGİSEL BAĞIŞIKLIKLAR

Bunun yanında bazı düzenlemeler görünürde çalışanlara yönelik olsa da fiilen kurumlara maliyet avantajı sağlamaktadır. Teknogirişim çalışanlarına yönelik hisse senedi teşvikleri, nitelikli hizmet personeline ilişkin ücret istisnaları ve benzeri uygulamalar bunun örnekleridir.

Türkiye’de ücretlerin büyük ölçüde net ücret mantığıyla belirlenmesi nedeniyle bu tür vergi avantajlarının ekonomik sonucu çoğu zaman çalışan lehine değil, işveren maliyetlerinin azaltılması şeklinde ortaya çıkmaktadır.

BEYİN GÖÇÜNÜ TERSİNE ÇEVİRME ÇABASI

7582 sayılı Kanunla yapılan düzenlemelerden biri de 193 sayılı Kanuna “Yurt dışından elde edilen kazanç ve iratlar için vergi istisnası” başlıklı eklenen Mükerrer Madde 20/D oldu.

Düzenleme, yurt dışında yaşayan nitelikli iş gücü, girişimci ve yatırımcıların Türkiye’ye dönüşünü teşvik ederek beyin göçünü tersine çevirmeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda, Türkiye’ye yeniden yerleşen kişilerin yurt dışı gelirlerine uzun süreli vergi istisnası tanınarak ülkeye insan sermayesi, bilgi birikimi ve finansal kaynak çekilmesi hedeflenmiştir.

HİZMET SEKTÖRÜ VE KÜRESEL EMEK REKABETİ

Eskiden sanayi üretimi taşınıyordu. Şimdi hizmet üretimi de taşınıyor. Örneğin: muhasebe, veri işleme, yazılım, hukuk destek hizmetleri, finans operasyonları artık fiziksel olarak aynı ülkede bulunmak zorunda değil. Hizmet sektörünün bir bölümü artık hareketsiz değildir.

Gelişmiş ülkeler maliyet düşürüyor, gelişmekte olan ülkeler düşük ücret avantajıyla hizmet çekiyor, bunun sonucu küresel emek rekabeti doğuyor.

7582 Sayılı Kanunla, endüstri bölgelerinde faaliyet gösteren kurumların transit ticaret kazançlarına sağlanan %100 indirim, nitelikli hizmet merkezlerine tanınan vergi avantajları, İstanbul Finans Merkezi teşvikleri ve teknogirişim çalışanlarına yönelik hisse senedi destekleri; özünde hizmet sektörünü ve nitelikli iş gücünü Türkiye’ye çekmeye yönelik düzenlemeler niteliği taşıyor.

Gelişmekte olan ülkelerdeki düşük ücret avantajı üzerinde kurgulanan bu düzenlemeler, gelişmiş ülkelerde ücret baskısı, işsizleşme, göçmen karşıtlığı ve ucuz emek tartışmaları gibi çeşitli toplumsal tepkileri de beraberinde getiriyor.

DEVLETLER VERGİ ALMAMAK İÇİN YARIŞIYOR

Devletler teorik olarak birlikte hareket ederek çok uluslu faaliyetleri birlikte vergilendirebilecek güçtedir. Ancak uygulamada tam tersine, bu faaliyetleri kendi ülkelerine çekebilmek için vergiden vazgeçmektedirler.
Bu durumun kısa vadede ekonomik hareketlilik sağladığı tartışmalıdır. Ancak uzun vadede vergi tabanının daralması, kamunun mali kapasitesi üzerinde çeşitli baskılar oluşturmaktadır. Şirketleri çekmeye yönelik vergi avantajlarının yaygınlaşması, kamu maliyesini tüketim üzerinden alınan dolaylı vergilere daha fazla bağımlı hâle getirmektedir.

Yusuf İleri

Odatv.com

2022’de tekrar yüzde 22.9’a çıkan harcama içinde gıdanın payı geçen yıl itibarıyla yüzde 17,3’e geriledi.

Yarısı konut ve ulaştırmaya…

Bu zaman diliminde ulaştırmaya harcanan para ise olağanüstü düzeyde artış gösterdi. 2002 yılında ulaştırmanın harcama içindeki payı yüzde 8,7 ile tek haneli seviyelerdeyken, takip eden dönemlerde neredeyse geometrik artış gösterdi ve 2007’de yüzde 11,1, 2012’de yüzde 17,2, 2017’de yüzde 18,7, 2022’de yüzde 21.4 ve 2025’te yüzde 20.5 artış gösterdi.

2002 yılında konut ve kiranın toplam harcamalar içindeki payı yüzde 27,3 iken, 2007’de yüzde 28.9’a yükseldi. 2012’de yüzde 25,8 olan konut ve kiranın payı 2017’de yüzde 24.7, 2022’de yüzde 22,4, geçen yıl ise yüzde 29,3 ile en yüksek harcama grubu oldu.

Oransal olarak en çok harcama yapılan ilk 5 grup içinde yer alan giyim ve ayakkabının payı 2002’de yüzde 4.3 seviyesindeyken, takip eden yıllarda sürekli geriledi. 2017’de yüzde 5’e gerileyen bu grubun payı 2025 yılında ise yüzde 4.3’e düştü.

En az harcama kültür, eğitim ve sağlığa

Türkiye’de hanelerin bütçeleri içinde en az harcama yaptıkları gruplar, kültür, eğlence, eğitim ve sağlık oldu. Geçen yıl sağlığa bütçe içinde yapılan harcamanın payı yüzde 2.2 olurken, kültür ve eğlencenin payı yüzde 2,3, eğitimin payı ise yüzde 1,8 düzeyinde gerçekleşti. Öte yandan 2002-2025 döneminde otel, lokanta ve pastanelere yapılan harcamaların payında da gözle görülür artış yaşandı. İlk ölçüm yılında yüzde 4.4 olan bu grubun payı geçen yıl yüzde 6.9’a kadar yükseldi.

Zenginlerin harcama önceliği farklı

Gelir gruplarının harcama değerlendirmelerine göre ise en düşük yüzde 20’lik gelir diliminde olanların harcamalarının üçte ikisini gıda, konut ve kiraya yaptıkları gözlendi. Bu gruptakiler harcamanın yüzde 29.2’sini gıda ve alkolsüz içeceklere yaparken, yüzde 38.7’sini konut ve kiraya harcadıkları belirlendi. Türkiye harcama ortalamalarına göre gelirin yüzde 20.5’i ulaştırmaya harcenirken, en düşük gelir grubunda bu oran yüzde 88.6 olarak ölçüldü.

En yüksek gelir grubunun tüketim kalıpları ise en düşük gelir gruplarından belirgin şekilde ayrışması dikkat çekiyor. Bu grup toplam harcamanın yüzde 25.7’sini konut ve kiraya, yüzde 25’ini ulaştırmaya yaparken, gıda ve alkolsüz içeceklere ayırdıkları pay yüzde 12.4’te kaldı.

Hüseyin Gökçe-Ekonomim

Aşağıda hem yapılan değişikliği hem de tecil ve taksitlendirme uygulamasının genel hatlarını özetledim, kısa bir de değerlendirme yaptım.

Tecil düzenlemesi

Tecil düzenlemesi Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un (6183 sayılı Kanun) 48. maddesinde, konuyla ilgili açıklamalar da Seri: A Sıra No:1 Tahsilât Genel Tebliğinin Birinci Kısım Dördüncü Bölümünün "I. Tecil" alt başlıklı bölümünde yer alıyor. Kanun’un 48/A maddesinde de vergiye uyumlu mükellefler için tecil müessesesi var ama bu makalede konuyu 48. madde kapsamında yapılan tecil ve taksitlendirmeyle sınırlı tutacağım.

Bir cümleyle özetlemek gerekirse ilgili madde, kamu borcunun vadesinde ödenmesi veya haczin uygulanması ya da haczolunmuş malların paraya çevrilmesi borçluyu çok zor duruma düşürecekse, borçlu tarafından yazı ile istenmiş ve teminat gösterilmiş olmak şartıyla, alacaklı kamu idaresince veya yetkili kılacağı makamlarca; kamu alacağı 36 ayı geçmemek üzere ve faiz alınarak tecil edilebileceğini söylüyor.

Tecil düzenlemesinde yapılan değişiklik

Tecil ve taksitlendirme kural olarak teminat gösterilmiş olmak şartıyla yapılmakla birlikte, borçlunun alacaklı tahsil daireleri itibariyle tecil edilen borçlarının toplamı 250.000 lirayı geçmemesi halinde teminat şartı aranmıyor. Bu tutarın üzerindeki borçların tecilinde, gösterilmesi zorunlu teminat tutarı 250.000 lirayı aşan kısmın yarısı.

Özetle ifade ettiğim düzenlemelerde 7582 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikle, azami tecil süresi 36 aydan 72 aya, teminatsız tecil edilebilecek borç tutarı ise 250.000 liradan 1.000.000 liraya çıkartılıyor.

Tecil koşulları

Kamu borcunun tecili ve taksitlendirilmesi için şu üç koşulun sağlanması gerekiyor:

- Borçlunun çok zor duruma düşecek olması

- Yazılı başvuru yapılması

- Teminat gösterilmesi

Tecil edilebilecek vergiler

6183 sayılı Kanun’la İdareye, tecil edilecek kamu alacaklarını tür ve tutar olarak belirleme konusunda yetki verilmiş. Bu çerçevede Gelir İdaresi Başkanlığı yayımladığı İç Genelgelerle, tecil edilecek/edilmeyecek vergi ve harçları belirliyor.

Kural olarak, tecil edilemeyeceği belirlenenler hariç, bütün vergi ve harçların tescili mümkün. Tecil edilemeyen, yaygın olarak karşılaşılan vergi ve harçlar şunlar: geçici vergi, özel tüketim vergisi, banka ve sigorta muameleleri vergisi, özel iletişim vergisi, harçlar (ikmalen tarhiyata dayanan tapu harçları hariç), Kamu İhale Kanunu kapsamındaki ihaleler ile bu Kanun’a tabi olmayan kamu kurum ve kuruluşlarının yaptığı ihalelere ilişkin kararlardan ve bu kapsamda imzalanan sözleşmelerden kaynaklı damga vergileri.

Gelir ve kurumlar vergisi, katma değer vergisi, gelir/kurumlar vergisi stopajı ve motorlu taşıtlar vergisi başta olmak üzere birçok vergi ve harcın tecili mümkün.

Tecil talep edebilecek olanlar

Kamu alacağının tecili, ödemenin veya zorla tahsille ilgili uygulamaların borçluyu çok zor duruma düşürecek olduğu hallerde yapılabiliyor.

Tecil ve taksitlendirme talebinde bulunan borçluların "çok zor durumda" olup olmadıklarının tespitinde, likidite oranı kullanılıyor ve bu oran sonucunda tespit edilen çok zor durum derecesine uygun olarak tecil süresi belirleniyor. Bilanço esasına göre defter tutan borçluların çok zor durum halinin tespitinde kullanılacak formül şu:

Likidite Oranı = (Dönen Varlıklar- Stoklar) / Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar

2014/1 sayılı Tahsilat İç Genelgesine göre, borcun tecil edilip edilmeyeceği, tecil edilecekse tecil süresi bu orana göre belirleniyor. Likidite oranının 1'den büyük olması durumunda borç tecil edilmiyor, küçük olması durumunda ise orana bağlı olarak borç 18 veya 36 aya kadar tecil edilebiliyor.

18 ve 36 aylık süreler azami süreler. Tecil süresinin tespitinde, borçlunun öteden beri borç ödemede iyi niyetli olup olmadığı, borç tutarının az veya çok oluşu, daha önce tecil edilen borçlarını tecil şartlarına uygun ödeyip ödemediği ve ödeme gücü göz önünde bulunduruluyor.

2016/2 sayılı Genelgeyle, katma değer vergisi alacakları için farklı bir süre belirlenmiş durumda. Bu vergiden kaynaklanan borçlar ancak altı ayı geçmeyecek şekilde, azami altı taksit olarak yeniden yapılandırılabiliyor.

Yukarıda da belirttiğim gibi, azami tecil süresi 7582 sayılı Kanun’la 36 aydan 72 aya çıkartıldı. Kanun’un Resmî Gazetede yayımlanıp yürürlüğe girmesi sonrasında, tecil sürelerinin yeniden belirlenmesi beklenebilir.

Teminat gösterilmesi

Tecil ve taksitlendirme kural olarak teminat gösterilmiş olmak şartıyla yapılabilir.

Ancak borçlunun alacaklı tahsil daireleri itibariyle tecil edilen borçlarının toplamı 250.000 (7582 sayılı Kanun’un yürürlüğü sonrasında 1.000.000) lirayı geçmemesi halinde teminat şartı aranmıyor. Bu tutarın üzerindeki borçların tecilinde, gösterilmesi zorunlu teminat tutarı söz konusu tutarı aşan kısmın yarısıdır.

Başvuru gereği

Tecil ancak borçlunun yazılı başvurusu üzerine yapılabilir. Başvuru Dijital Vergi dairesi üzerinden yapılabileceği gibi, "Tecil ve Taksitlendirme Talep Formu" ile vergi dairesine bizzat veya posta yoluyla da yapılabilir. Form, Gelir İdaresi Başkanlığının internet sitesinden temin edilebilir.

Tecil talebinin kabulü zorunlu değil

Tecil, talep edilmesi halinde alacaklı kamu idaresi veya tahsil dairesi tarafından zorunlu olarak yerine getirilmesi gereken bir işlem değil. Alacaklı idare, zamanında ödenmeyen kamu alacağı için icra takibine başlama veya icrayı devam ettirme halinde borçlunun çok zor durumda kalacağını öngörür ve takdir ederse, yasal düzenleme çerçevesinde alacağını tecil edebilir ve taksitlendirebilir.

Tecil faizi oranı ve tecilin maliyeti

Tecil edilen vergi borçlarına halen yıllık %39 tecil faizi hesaplanıyor. Ödenen tecil faizi de gider kaydedilemiyor. Dolayısıyla, kazanç elde eden ve vergi ödeyen mükellefler için, gerçekte tecilin maliyetinin daha fazla olduğunu söylemek mümkün.

Faiz tutarının hesaplanması

Tecil faizi oranı yıllık olarak belirlenmiştir. Basit faiz usulü kullanılarak başvuru tarihinden ödeme tarihine kadar geçen süre için ödenecek taksit tutarları üzerinden hesaplanır.

Tecil faizinin hesaplanmasında kullanılan formül aşağıdaki gibi:

Tecil Faizi = (Taksit Tutarı x Yıllık Tecil Faizi Oranı x Gün Sayısı) / 36.000

Tecil şartlarına uyulmaması

Tecil ve taksitlendirme şartlarına uyulmaması halinde, örneğin taksitlerin zamanında ödenmemesi durumunda, tecil geçerliliğini kaybeder. Bu durumda, teminat paraya çevrilir ve vergi dairesince alacağın tahsili işlemlerine başlanır.

Tecilin geçerliliğini kaybetmesi durumunda, tecil edilen borçlara normal vade tarihinden, ödenen borcun ödeme tarihlerine kadar gecikme zammı hesaplanır. Yapılan taksit ödemeleri borca mahsup edilir. Bu borçlar için daha önceden ödenmiş olan tecil faizleri, hesaplanan gecikme zammına mahsup edilir.

Kısa değerlendirmem

Ülkemizde sık sık vergi afları yapılıyor. Af kanunlarının kapsamına genellikle kesinleşmiş vergi borçlarına ilişkin faizler de alınıyor, faizler silinip yerine daha düşük bir faiz öngörülüyor veya faiz enflasyon oranına bağlanıyor. Ayrıca yapılandırılan borçlar daha düşük faizle taksitlendiriliyor.

Son zamanlarda yine yapılandırma talepleri sıkça dile getiriliyor. Bu talebe karşılık İdare genel olarak, borçlu olan ve ödeme güçlüğü içinde olan mükelleflerin, mevcut yasal düzenlemeler kapsamında talep etmeleri durumunda borçlarının taksitlendirilebileceğini, ayrıca bir yapılandırma düzenlemesine ihtiyaç olmadığını söylüyor. Buna karşılık yapılandırma talep edenler ise mevcut tecil ve taksitlendirme düzenlemelerinin ihtiyacı karşılamadığını, müessesenin çeşitli nedenlerle yaygın olarak uygulanamadığını, teminat gösterilmesi konusunda sorunlar olduğunu, ayrıca faiz oranının yüksek olduğunu ileri sürüyorlar.

Zannediyorum her iki görüş sahiplerinin de haklı oldukları noktalar var. Tecil ve taksitlendirme müessesesi var ama ihtiyacı karşılamıyor olabilir. İdare ve yasa koyucu da bu haklılığı görmüş olmalı ki, 7582 sayılı Kanun’la tecil ve taksitlendirmeyle ilgili iki değişiklik yapıldı.

Bu değişiklikler talep sahiplerini tatmin eder mi, müessese ihtiyacı giderir mi bunu zaman gösterecek. 7582 sayılı Kanun’la yapılan değişikliklerin tek başına ihtiyacı karşılamayacağı bence açık. Bu değişiklikleri ikincil düzenlemelerin izlemesine, zor durum tespitine ilişkin kriterlerin ve tecil faiz oranının yeniden değerlendirilmesine ve gerekli düzenlemelerin yapılmasına ihtiyaç var.

Son olarak da şunu söylemek isterim. Yapılandırma taleplerinin birçoğunun, kapsamında kesinleşmiş borçların yapılandırılması yanında, ihtilaflı borçların, matrah artırımının, kasa ve ortaklardan alacakların düzeltilmesinin de olduğu yeni bir af kanunu talebi olduğunu düşünüyorum. Tecil müessesesinin yaygın olarak uygulanması ve ödeme güçlüğü içinde olanların ihtiyaçlarının olabildiğince karşılanması bir ihtiyaç. Buna karşılık, Bakanlığın uygulama ve denetim birimlerinin son yıllarda kayıt dışı ekonomiyle yaptığı başarılı çalışmalarının heba olmasına neden olacağını ve yeniden aynı ortamın yaratılmasının zor olacağını değerlendiriyorum. Vergi aflarının, diğer olumsuzlukların yanında, vergi sistemini bozduğunu, vergi adaletini yok ettiğini söylemeye de gerek yok, uzun yıllardır yaşayarak deneyimledik.

Benzinin litre fiyatına 3 Haziran tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 47 kuruş zam yapıldı. Bu son zamla birlikte İstanbul Avrupa yakasında benzinin litre fiyatı 63,45 TL seviyesine yükseldi.

Motorinin litre fiyatına ise 98 kuruş zam gerçekleşti. İstanbul Avrupa yakasında motorinin litre fiyatı 66,30 TL'ye çıktı.

Bloomberg HT

Bloomberg Milyarderler Endeksi’ne göre Zhang’ın serveti 92,8 milyar dolara yükselerek, Çin’in en zengin kişisi unvanını da pekiştirdi. ByteDance kurucu ortağının serveti, Bloomberg’in Mart 2019’da kendisini izlemeye başladığı dönemdeki 13 milyar dolar seviyesinden yedi kat daha fazla artmış oldu.

Bu yükseliş, ByteDance’in video uygulaması TikTok ile aylık 300 milyondan fazla kullanıcıya ulaşarak Çin’in en popüler yapay zekâ sohbet botu haline gelen Doubao’nun başarısının ardından geldi. Şirket ayrıca bu yılın başlarında ABD operasyonlarının bir bölümünü Amerikalı yatırımcılara devretmişti.

Zhang ilk kez 2025 yılında Çin’in en zengin kişisi olmuştu. Daha sonra bu unvanı kaybetse de bu yıl yeniden zirveye yerleşti.

Öte yandan Ambani’nin serveti 86,9 milyar dolara gerileyerek onu Asya’nın üçüncü en zengin kişisi konumuna düşürdü. Bölgenin en zengin ismi ise 117,4 milyar dolarlık servetiyle Gautam Adani olmaya devam etti.

Ekonomim

Konuyla ilgili Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından 2026/12 sayılı Genelge yayınlanmış, Söz konusu Genelge ile 7577 sayılı Kanun’la yemek bedellerinin sigorta primi matrahına tabi tutulmasına ilişkin getirilen kurallar hakkında ayrıntılı açıklamalarda bulunulmuştur.

Buna göre;

• İşverenlerce sigortalılara işyerinde veya müştemilatında kendi imkanlarıyla yemek hizmeti verilmesi durumunda yemek bedelinin tamamı herhangi bir tutarla sınırlı olmaksızın sigorta primine esas kazançtan istisna olacaktır.
• İşverenlerce hazır yemek hizmeti veren kişilerden satın alınan yemeğin işyerinde veya müştemilatında sigortalılara verilmesi durumunda yemek bedelinin tamamı herhangi bir tutarla sınırlı olmaksızın sigorta primine esas kazançtan istisna olacaktır.
• Yemek hizmetinin nakit olarak sağlanması halinde, her bir çalışan için çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedelinin 300 TL’ye kadar olan kısmı prime esas kazanca dahil edilmeyecektir.
• Yemek hizmetinin yemek hizmeti veren işletmelerden sağlandığı durumlarda, bu işletmelere yapılan ödemelerin her bir çalışan için çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedelinin 300 TL’ye kadar olan kısmı prime esas kazanca dahil edilmeyecektir.
• Yemek hizmetinin yemek kuponu, yemek kartı, yemek çeki vb. araçlarla sağlanması halinde, her bir çalışan için çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedelinin 300 TL’ye kadar olan kısmı prime esas kazanca dahil edilmeyecektir.
• Fiilen çalışılan günlerin tamamında işyerinde veya müştemilatında sunulan yemek hizmetinden faydalanan sigortalıya, ayrıca yukarıda açıklanan diğer durumlarla yemek hizmetinin sunulması halinde;
• İşyerinde veya müştemilatında verilen yemek hizmeti bakımından yemek bedelinin tamamı sigorta primine esas kazançtan istisna olacaktır.
• Diğer şekillerde verilen yemek hizmeti bakımından çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedelinin tamamı prime esas kazanca dahil edilecektir.
• Fiilen çalışılan günlerin bir kısmında işyerinde veya müştemilatında sunulan yemek hizmetinden faydalanan sigortalının işyerinde veya müştemilatında sunulan yemek hizmetinden faydalanmadığı diğer günlerde açıklanan diğer durumlarla yemek hizmetinden faydalanması halinde,
• İşyerinde veya müştemilatında verilen yemek hizmeti bakımından yemek bedelinin tamamı sigorta primine esas kazançtan istisna olacaktır.
• Diğer şekillerde verilen yemek hizmeti bakımından çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedelinin 300 TL’yi aşmayan kısmı prime esas kazanca dahil edilmeyecektir.
• Sigortalının; kendisine yemek hizmeti için verilen nakit para veya yemek kuponu, yemek kartı, yemek çeki vb. araçlarla beslenme ihtiyacını karşılamak için besin maddesi satın alması ve tüketmesi halinde, yapılan bu ödemenin her bir çalışan için çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedelinin 300 TL’ye kadar olan kısmı prime esas kazanca dahil edilmeyecektir.
• Yemek bedeli asgari ücrete ilave olarak verilmesi gerekmektedir. Buna göre brüt asgari ücretin (prime esas kazanç alt sınırı) içerisine yemek bedeli tutarı dâhil edilmeyecektir.
• Yemek hizmeti adı altında sigortalılara veya sigortalılar için üçüncü kişilere yapılan her türlü ödemelere ilişkin muvazaalı durumların tespit edilmesi halinde Kurumun prim kaybı işverenlerden gecikme zammı ve cezası ile tahsil edilecektir.

İşletmeler biyometrik tanımlama sistemlerini kullanmak için işçilerin açık rızasını aldıkları savunmasını yapıyor. Ancak Kurul, işçi – işveren ilişkisindeki güç dengesizliği nedeniyle açık rızanın özgür iradeye dayanmadığına hükmetti.

KVKK ilke kararını alırken iç mevzuata ve Avrupa Birliği müktesebatına dayanarak biyometrik veriye açıklık getirdi. Buna göre, kişiye ait parmak izi, retina/iris verisi fizyolojik; yüz ve el geometrisi fiziksel; ses tınısı, imza dinamikleri ve klavye kullanım alışkanlıkları da davranışsal biyometrik veri olarak nitelendirildi. Söz konusu biyometrik verilerin hassas nitelikte ve geri döndürülemez bir yapıya sahip olması nedeniyle, bu verilerin öğrenilmesi durumunda ilgili kişilerin mağduriyetine yol açılması ihtimali bulunduğundan korunmalarının büyük önem taşıdığı belirtildi.

Kişisel Verileri Koruma Kanununa göre, özel nitelikli kişisel verilerin işlenmesinin yasak olduğu ancak ilgili kişinin açık rızasının olması halinde verilerin işlenebileceği kaydedildi. Kurul kararında, ilgili yönetmelik uyarınca işverenin işçilerin çalışma sürelerini uygun araçlarla belgelemek zorunda olduğuna dikkat çekildi. Mevzuatta işverenin biyometrik veri sistemini kullanabileceğine dair hüküm bulunmamasına karşın uygulamanın işçinin açık rızasının bulunduğu gerekçesine dayandırıldığı belirtildi. Açık rızadan söz edilebilmesi için rızanın özgür iradeyle açıklanması gerektiği vurgulanan kurul kararında, tarafların eşit konumda olmadığı, güç dengesizliğinin bulunduğu istihdam ilişkilerinde çalışanın gerçek bir seçeneğe sahip olduğunun söylenemeyeceği, bu nedenle rızanın özgür iradeye dayandığından söz edilemeyeceği ifade edildi.

BİYOMETRİK VERİ YERİNE ALTERNATİF SEÇENEKLER

Kişisel Verileri Koruma Kurulunun ilke kararında, mesai takibi amacıyla biyometrik veri işlenmesinin kanunda yer alan işleme şartlarından herhangi birine dayanılmaksızın gerçekleştirildiği, geçerli bir açık rıza bulunsa dahi söz konusu işleme faaliyetinin ölçülülük kriterini sağlamayacağı, bu nedenle mesai takibinin biyometrik tanımlama sistemleri yerine şifreli kart veya PIN tabanlı sistemler, geleneksel imza ve kağıt bazlı devam çizelgeleri, RFID/NFC kimlik kartları ya da denetçi gözetiminde elle giriş gibi alternatif yollar ile sağlanması gerektiği belirtildi.

İLKE KARARINA UYMAYANLARA YAPTIRIM

İlke kararında, kanun uyarınca işletmelerdeki veri sorumlularının kişisel verilerin hukuka aykırı işlenmesini ve kişisel verilere hukuka aykırı erişilmesini önlemek, kişisel verilerin muhafazasını sağlamak amacıyla uygun güvenlik düzeyini temin etmeye yönelik her türlü teknik ve idari tedbirleri almak zorunda olduğu hatırlatıldı. İlke kararında belirtilen hususların veri sorumluları tarafından alınması gereken idari ve teknik tedbirlerden olduğu, bu hususlara uygun hareket edilmediğinin tespiti halinde veri sorumluları hakkında işlem yapılacağı belirtildi.

Kanunda öngörülen veri güvenliğine ilişkin yükümlülükleri yerine getirmeyen veri sorumluları hakkında 256 bin 357 TL’den 17 milyon 92 bin 242 TL’ye kadar idari para cezası uygulanıyor.

HAKLI FESİH GEREKÇESİ OLABİLİR

Kişisel Verileri Koruma Kurulunun aldığı ilke kararı bir yandan işçilerin kişisel verilerini koruma altına alırken, bir yandan da işverene sorumluluk getiriyor. Mesai takibini parmak izi, iris/retina taraması gibi biyometrik veri sistemi ile yapan işletmelerin bir an evvel bu uygulamaya son verip, kurulun önerdiği alternatiflere geçmesinde fayda bulunuyor. Çalışanlar bu karar sonrası iş yerinde biyometrik verilerinin kanuna aykırı işlenmesini gerekçe göstererek iş akdini feshettiğinde kıdem tazminatı talebinde bulunabilirler. Elbette son kararı yargı verecek ancak verilecek kararda bundan böyle ilke kararı belirleyici olacak.

Yıllar itibariyle farklı isimlerle yürütülmüş olan uygulamayla temelde; yapılan işin maliyet bedelinin belirli bir oranının işçilikten oluştuğu ve bu işçilik tutarının da SGK’ya bildirilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Bu yazıda, 20.04.2026 tarihinde SGK tarafından yayımlanan Genel Yazı ile netleştirilen Güneş (GES) ve Rüzgar (RES) enerjisi santrali inşaatlarının asgari işçilik uygulamaları değerlendirilecektir.

1) Tarihçe

GES ve RES yapımı normal bina inşaatlarından farklı olarak kendine özgü bir yapım usulüne tabi olduğundan yapı maliyetini tespit etmek ve asgari işçilik araştırması yapmak her zaman mümkün olmamaktaydı. GES ve RES’te metrekarenin belirli olmaması, malzeme (dahil/ hariç), sözleşme tutarı gibi durumlar bu belirsizliği artırmaktaydı. Hal böyle olunca konu denetime sevk edilmekteydi ve Sosyal Güvenlik Denetmenleri maliyet hesabı yaparak ilgili üniteye maliyet hesabını bildirmektedir. İlgili ünite (genellikle işveren memurunuz) gerekli asgari işçilik hesaplamasını yaparak, varsa fark işçilik tutarını işverene tebligatla bildirmektedir.

2023 ve 2025 yıllarında Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğinde yapılan değişiklikler kapsamında GES ve RES inşaatlarının yapı alanları standardize edilmiş, inşaat maliyetinin hesaplanması daha mümkün hale gelmiştir.

12.05.2023 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan Yönetmelik ile GES inşaatları için “……… yapı inşaat alan hesabında, fotovoltaik panelleri taşımak amacıyla yapılan çerçeve/konstrüksiyon imalatının dış ölçüleri içinde kalan alanın yatay izdüşümü dikkate alınır” denmek suretiyle güneş panellerinin de inşaat alanına dahil edildiği ve buna göre ruhsat düzenlenmesi gerektiği belirtilmiştir.

RES yapıları bakımından ise 11.03.2025 tarihli Yönetmelik ile “…………yapı inşaat alan hesabında; rüzgâr türbinlerinin tabi veya tesviye edilmiş zemin altı dâhil temel alanı ile kulenin yüzey alanı toplamı dikkate alınır.” Hükümleri yer almaktadır.

Her iki değişikliğin ortak özelliği, söz konusu yapının teknik tesis bütünlüğünü dikkate alarak yapı alanını genişletmek yönünde olduğu söylenebilir.

Yine maliyet hesapları yapılırken kullanılan yapı sınıfları tebliğine, 2025 yılında ekleme yapılarak GES için I. Sınıf D Grubu (1/D) RES için ise V. Sınıf E Grubu (5/E) tayin edilmiştir.

Bu gelişmeler sonrası SGK tarafından Genel Yazı yayımlanarak asgari işçilik hesabında belirlenen yapı sınıflarının ve yapı ruhsatında yer alan inşaat alanlarının hesaplamaya esas alınarak işlemlerin sonuçlandırılması gerektiği talimatlandırılmıştır. Yapılan GES veya RES inşaatına ait hem yapı ruhsatı hem de sözleşme vb. var ise Kurum ünitesinin asgari işçilik hesabında yüksek olan tutarı dikkate alacağını hatırlatmak isteriz.

2) Uygulama Esasları

GES ve RES inşaatları için Yönetmelik değişikliğine uygun inşaat ruhsatları düzenlenmiş olması halinde asgari işçilik araştırma işlemlerinin işyerinin işlem gördüğü kurum ünitesi tarafından sonuçlandırılması gerekmektedir.

Buna göre; inşaat ruhsatında yer alan yapı alanı birim metrekare maliyetiyle çarpılarak toplam yapı maliyeti bulunacak ve bu maliyete kurumca belirlenmiş asgari işçilik oranı uygulanacaktır.

Hesaplama sonucunda bulunacak tutar üzerinden %25 indirim yapılarak bildirilmesi gereken işçilik tutarı hesaplanacaktır.

Örnek: 2025 yılında alınmış bir yapı ruhsatına istinaden aynı yıl içinde yapımı tamamlanmış 15.000 metrekare yapı alanına sahip bir GES inşaatı için hesaplama şu şekilde olacaktır:

15.000 m2 (yapı alanı) X 3.900 TL (birim maliyet) = 58.500.000 TL (toplam yapı maliyeti)

58.500.000 X %6 (asgari işçilik oranı) X %75 (indirim)= 2.632.500 TL (bildirilmesi gereken işçilik tutarı)

İlgili işyeri dosyasından, 2.632.500 TL ve üzerinde bir işçilik bildirimi yapılması halinde yeterli işçilik bildirimi yapıldığı kabul edilerek ilişiksizlik belgesi verilecektir. Daha az bir bildirim yapılması durumunda ise fark işçilik hesap edilerek fark prim borcu işverene tebliğ edilecektir.

3) Denetime Sevk Edilebilecek Durumlar

GES inşaatları için 12.05.2023 tarihinden, RES inşaatları için ise 11.03.2025 tarihinden önce alınmış bir yapı ruhsatı varsa ve inşaatın tamamlanma yılı itibariyle belirlenmiş birim maliyet mevcut değilse, maliyet hesabı yapılmak üzere konu Sosyal Güvenlik Denetmenine intikal ettirilecektir.

Denetmen tarafından işyeri kayıt ve belgeleri incelenerek, yapının maliyet hesabı tespit edilir ve yukarıdaki hesaplama usullerine göre ünitece asgari işçilik araştırması yapılır. Genel yazıda belirtildiği üzere, maliyet hesabı yapılırken tesisin teknik bütünlüğü dikkate alınır ve yapının tamamı üzerinden inceleme yürütülür. Sadece trafo binası, idari bina gibi parçalı kısımlar için işlem yapılmaması esastır.

Diğer yandan GES inşaatları için 12.05.2023 tarihinden, RES inşaatları için ise 11.03.2025 tarihinden sonra alınmış bir yapı ruhsatı varsa ve inşaatın tamamlanma yılı itibariyle belirlenmiş birim maliyet mevcut ise, maliyet hesabı ünite tarafından yapılarak sonuçlandırılacak olup ayrıca denetim talebinde bulunulmayacaktır.

4) Sonuç

GES ve RES inşaatları (biraz genişletecek olursak jeotermal ve diğer enerji inşaatları) yapısı gereği özel ve teknik birtakım yöntemlerle yürütülen, malzeme/teknoloji kullanımı yoğun olan yüksek maliyetli ve katma değerli yapılardır. Bazı durumlarda düşük işçiliklerin olduğu inşaatlar yapılabilmektedir. Bunun yanında inşaatlarda bazen fiili durumun yukarıdaki açıklanan süreçlerle veya takvimle bire bir uyumlu olmadığı, her fiili durumun mevzuatta tam olarak açıklanmadığı durumlar ortaya çıkabilmekte ve olduğundan daha yüksek tutarlı fark işçilikler hesaplanabilmektedir.

Bu gibi tereddütlerde Kurumdan bilgi talep etme veya Kuruma itiraz hakkı; hatta dava hakkınızın olduğunu belirtmek isteriz. İtiraz usulleri veya dava süreci kendi içinde ayrışan durumlardır.

Sonuç olarak GES veya RES asgari işçilik araştırması, diğer bina inşaatlarından ayrışarak özel usullere tabi bir şekilde değerlendirilmektedir. Bu nedenle konunun uzman desteği alınarak takip edilmesi ve ilişiksizlik belgesi süreçlerinin titizlikle yürütülmesi tavsiye edilmektedir.

Saygılarımızla.

KPMG İş ve Sosyal Güvenlik Hizmetleri

Muhammet Kılıçöz
Kıdemli Müdür

Değerlendirmelere geçmeden önce eğlence vergisi hakkında kısa bir açıklama yapmakta yarar var.

“Eğlence vergisi” belediyelerin aldığı bir vergidir, yani merkezi yönetim bütçesine dahil değildir.

2464 Sayılı Belediye Gelirleri Kanunu’nun 21. maddesinde belirtilen ve belediye sınırları ile mücavir alanlar içinde yer alan eğlence işletmelerinin faaliyetleri eğlence vergisine tabidir.

Bu verginin mükellefi, eğlence yerlerini işleten gerçek veya tüzel kişilerdir.

Verginin matrahı;

1. Biletle girilen yerlerde, eğlence vergisi hariç olmak üzere bilet bedeli olarak sağlanan gayri safi hâsılat (bilet bedeli dışında bağış ve başka adlar altında alınan paralar dahil).
2. Müşterek bahislerde, iştirakçilerden tahsil edilen tutardan katma değer vergisi düşüldükten sonra kalan tutar.
3. Biletle girilmesi zorunlu olmayan bar, pavyon, gazino, gece kulubü, taverna, diskotek, kabare, dansing, bilardo ve masa futbolu salonları gibi eğlence yerlerinde işin mahiyetine göre çalışılan her gün için bu Kanunun 96 ncı maddesine göre tespit edilen miktar.

Kanunun 21. maddesine göre kanuni eğlence vergisi oran ve miktarları aşağıdaki gibidir:

Cumhurbaşkanı, 21. maddede belirtilen oran ve miktarları birlikte veya ayrı ayrı bir katına kadar artırmaya veya sıfıra kadar indirmeye yetkilidir. Nitekim yerli ve yabancı film gösterileri için yüzde 10 olan oran sırasıyla 3320, 4061, 4273 ve 5613 sayılı Cumhurbaşkanı Kararlarıyla 2021 ve 2022 yılları için sıfır olarak belirlenmiş idi.

Cumhurbaşkanı, bu yetkisine istinaden 6584 Sayılı Kararıyla, 1.1.2023 tarihinden geçerli olmak üzere biletle girilen yerli ve yabancı film gösterileriyle spor müsabakaları, at yarışları ve konserlerden yüzde 10 oranında alınan eğlence vergisi oranını yüzde 0 olarak belirlemiştir. Bu oranlar halen geçerlidir.

Buna göre, halen geçerli oran ve miktarlar aşağıdaki gibidir:

Torba yasa teklifi ile yapılması öngörülen değişiklikler

Torba yasa teklifinin 12. maddesi ile Belediye Gelirleri Kanununun 19 uncu maddesine eklenmesi öngörülen aşağıdaki fıkra ile bu Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrasının (I) numaralı bendi kapsamında biletle girilen yerlerde, 18 yaşını veya tahsilde olup 25 yaşını doldurmamış kişilere düzenlenen biletler için vergi alınmayacağı düzenlenmektedir:

"Bu Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrasının (I) numaralı bendi kapsamında biletle girilen yerlerde, 18 yaşını veya tahsilde olup 25 yaşını doldurmamış kişilere düzenlenen biletler için vergi alınmaz."

Bu değişiklikle;

* Biletle girilen yerli ve yabancı film gösterileriyle spor müsabakaları, at yarışları ve konserlerden Cumhurbaşkanı Kararı ile yüzde 0 oranında alınmakta olan eğlence vergisinin,

* Sirkler, lunaparklar, çalgılı bahçeler ve benzerlerinden halen yüzde 20 oranında alınmakta olan eğlence vergisinin,

* Tiyatro, opera, operet, bale, karagöz, kukla ve ortaoyunundan halen yüzde 10 oranında alınmakta olan eğlence vergisinin,

18 yaşını veya tahsilde olup 25 yaşını doldurmamış kişiler için kalıcı olarak kaldırılması öngörülmektedir.

Bu değişiklik hakkındaki yorumlarım…

Bu değişiklik olumludur, ancak pratikte önemli bir etkisi yoktur. Çünkü,

- Yerli ve yabancı film gösterileriyle spor müsabakaları, at yarışları ve konserlerden eğlence vergisi halen yüzde 0 oranında alınmaktadır. Yani değişikliğin bu etkinlikler için fiilen hiçbir etkisi olmayacaktır.

- Sirkler, lunaparklar, çalgılı bahçeler ve benzerlerinden halen yüzde 20 oranında alınmakta olan eğlence vergisi kaldırılacak olsa da bunlar için de fiilen fazla bir etkisi olmayacağını söylemek mümkündür. Çünkü bu tür etkinliklerin sayısı çok düşüktür

- Değişikliğin tiyatro, opera, operet, bale, karagöz, kukla ve ortaoyunundan yüzde 10 oranında alınmakta olan eğlence vergisi etkisi için olacaktır. Ancak burada da karagöz, kukla ve ortaoyunları için etkisi olmayacağını veya sınırlı etkisi olacağını söyleyebiliriz. Çünkü bu etkinlikler genellikle belediyelerce ücretsiz olarak gerçekleştirilmektedir.

Kıymetli meslektaşım Abdullah Tolu’nun paylaşımından öğrendiğime göre, biletle girilen yerlerden alınan eğlence vergisi tutarı; 2024 yılı sonu itibariyle 79 milyon ve 2025 yılının ilk 9 aylık dönemi itibariyle ise 56 milyon TL civarındadır. Bu son derece düşük tutarları dikkate alarak, yapılması öngörülen değişikliğin pratikte hiçbir etkisinin olmayacağını düşünüyorum.

Buradan hareketle, eğlence vergisinin tamamen kaldırılmasının çok daha isabetli olacağını söyleyebiliriz.

Son olarak, gerekçede düzenlemenin yanlış açıklandığını da belirtmek isterim.

Madde gerekçesinde; yapılan düzenlemeyle, sirkler, lunaparklar, çalgılı bahçeler ve benzeri yerler başta olmak üzere tüm biletle girilen yerlerde,18 yaşını doldurmamış çocuk ve gençlerden veya tahsili devam eden 25 yaşını doldurmamış öğrencilerden eğlence vergisi alınmamasının sağlanacağı ifade ediliyor. Oysa söz konusu düzenleme; sirkler, lunaparklar, çalgılı bahçeler ve benzeri yerlerle sınırlı değil daha geniş kapsamlı bir değişiklik öngörüyor.

Ayrıca söz konusu madde ile tiyatro, opera, operet, bale, karagöz, kukla ve ortaoyunu ile ilgili de değişiklik yapılması öngörülüyor.

Meclis görüşmeleri sırasında bu hususların dikkate alınmasını öneriyorum.

OECD, 2 Haziran 2026 Salı günü “OECD ülkelerinde nüfus yaşlanmasının vergi gelirleri üzerindeki etkisi”isimli bir çalışma raporu yayımladı. Rapor, bu dönüşümün sadece emeklilik ve sağlık harcamalarını artırmakla kalmadığını, vergi tabanını da yapısal olarak daralttığını ortaya koyuyor.

OECD’ye göre sorun, emeklilerin sayısında değil

Kamuoyunda yaşlanma denildiğinde genellikle emekli sayısındaki artış akla geliyor. OECD ise farklı bir noktaya dikkat çekmekte.

Vergi gelirlerinin önemli bir bölümü çalışma çağındaki nüfus tarafından üretiliyor. Rapora göre toplam vergi gelirlerinin yaklaşık dörtte üçü çalışma çağındaki bireylerden tahsil edilmektedir. Vergi ödeme kapasitesi özellikle orta yaşlarda zirveye ulaşıyor. Buna karşılık emeklilik sonrasında kişi başına ödenen vergi miktarı belirgin biçimde azalıyor.

Bu nedenle nüfus yaşlandıkça ortaya çıkan temel sorun, yalnızca emekli sayısının artması değil; yüksek vergi katkısı sağlayan çalışma çağındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payının azalmasıdır.

OECD’nin simülasyonları, mevcut vergi yapıları değişmezse OECD genelinde vergi gelirlerinin GSYH’ye oranının 2060’a kadar ortalama yaklaşık 1 puan gerileyebileceğini, bazı ülkelerde ise düşüşün 2 puanı aşabileceğinigösteriyor. Türkiye ise bu kategoridedir.

Emekli gelirlerinin vergilendirilmesinde kritik husus

Raporda Türkiye’ye ilişkin önemli bir değerlendirme, emekli gelirlerinin vergilendirilmesi bağlamında yapılmış.

OECD’ye göre çalışanlar ile emekliler arasındaki efektif vergi yükü farkının yüksek olduğu ülkelerde, emekli gelirlerinin düşük vergilenmesi veya tamamen istisna edilmesi vergi tabanını daraltabiliyor. Türkiye bu grupta yer alan ülkeler arasında sayılmaktadır. Bu durum teknik bir ayrıntı gibi görünse de yaşlanan toplumlarda önemli bir etki yaratmaktadır: çalışma hayatında vergi ödeyen bireyler emeklilikle birlikte büyük ölçüde vergi dışı kalmakta ve emekli nüfus arttıkça bu yapı, toplam vergi tabanını daraltıcı bir etki oluşturmaktadır.

OECD’nin bu raporda ulaştığı temel netice ise şudur: Emekli gelirlerinin tamamen vergi dışı bırakıldığı sistemler, yaşlanmanın mali etkilerine karşı daha kırılgan hale gelmektedir.

Buna karşılık bazı ülkelerde (örneğin Finlandiya ve İsveç) çalışanlar ile emekliler arasındaki efektif vergi farkı oldukça düşük tutulmaktadır.

Türkiye ve ücret yapısının etkisi

Raporda Türkiye, Japonya ve Kore, kariyer ilerledikçe ücretlerin de arttığı ülkeler grubunda yer almaktadır.

Bu tür kıdeme dayalı ücret yapıları, çalışma hayatının ileri dönemlerinde vergi gelirlerini artırabilmektedir. Ancak aynı zamanda bu gelirlerin emeklilikle birlikte hızla ortadan kalkması, vergi tabanında daha belirgin bir daralma etkisi yaratabilmektedir.

OECD’ye göre bu yapı, yaşlanma sürecinin mali etkilerini bazı ülkelerde daha görünür hale getirmektedir.

Yaşlanan toplumlarda yeni vergi alanları

Raporun önemli bölümlerinden biri de vergi kompozisyonundaki dönüşüme ilişkindir. OECD, yaşlanan toplumlarda emek gelirleri görece önemini kaybederken sermaye gelirleri, servet ve mirasın daha önemli hale geleceğivurgulanıyor.

Çünkü servet, genellikle hayat boyunca birikiyor ve yaşlı nüfusun elinde yoğunlaşmaktadır. Ayrıca miras yoluyla kuşaklar arası servet aktarımı giderek büyüyen bir alan haline gelmektedir.

OECD’ye göre birçok ülkede miras ve servet transferleri artış eğiliminde olsa da bu alanlar hâlâ görece sınırlı vergilendirilmektedir.

Bu nedenle raporun temel tespitlerinden biri de şudur: Yaşlanan toplumlarda vergi tabanının gelecekteki ağırlık merkezi, ücretlerden servet ve sermayeye kayabilir.

Ve dolayısıyla asıl soru?

Türkiye’de vergi tartışmaları çoğunlukla oranlar üzerinden yürütülüyor:

Gelir vergisi artacak mı?

KDV değişecek mi?

Kurumlar vergisi ne olacak?

OECD raporu ise daha temel bir soruyu gündeme getiriyor: Vergi sistemi hangi demografik yapı için tasarlandı? Ya da Ülkelerin yaşlanmaya karşı üç çocuk yapın demekten başka planı var mı?

Çünkü 1990’ların genç Türkiye’si ile 2050’lerin yaşlanacak Türkiye’si aynı ekonomik yapıya sahip olmayacak.

Çalışan nüfusun toplam nüfus içindeki payı azalırken, emekli nüfus artacak. Eğer vergi sistemi büyük ölçüde çalışma çağındaki nüfusa dayanmayı sürdürürse, sorun yalnızca sosyal güvenlik harcamaları olmayacak; bu harcamaları finanse eden vergi tabanı da aynı anda daralacak.

Türkiye’nin demografik geçiş hızı

Türkiye hâlen OECD içinde görece genç nüfusa sahip ülkelerden biri. Ancak rapora göre Türkiye, Meksika ve Kolombiya ile birlikte önümüzdeki yıllarda en hızlı yaşlanması beklenen ülkeler arasında yer alıyor.

Bu durum kritik bir fark yaratıyor: Japonya, Almanya ve İtalya gibi ülkeler yaşlanma sürecine onlarca yıl içinde uyum sağladı. Türkiye ise benzer bir dönüşümü çok daha kısa bir zaman diliminde yaşayabilir. Ancak burada asıl soru şu: Türkiye bu dönüşüme ne kadar hazır?

Çünkü yaşlanmaya karşı politika seti büyük ölçüde doğurganlığı artırma hedefiyle sınırlı kalırken, işgücü piyasası ve vergi tabanını güçlendirmeye yönelik araçlar aynı ölçüde çeşitlenmiş görünmüyor.

Kadınların işgücüne katılım hususu

OECD’ye göre çözüm; yalnızca yeni vergiler veya oran artışları değil. Kadınların işgücüne katılımının artırılması, ileri yaş çalışanların daha uzun süre istihdamda kalması ve genel işgücü katılımının yükseltilmesi, vergi tabanını korumada en etkili araçlar arasında.

Türkiye açısından bu alan özellikle önemlidir. Çünkü kadınların işgücüne katılım oranı OECD ortalamasının altında seyretmektedir.

Sonuç ve genel değerlendirme

OECD’nin ulaştığı temel sonuçlardan biri, demografik kader ile mali kaderin birebir örtüşmediğidir. Benzer ölçekte yaşlanan ülkeler, vergi sistemlerinin yapısına ve işgücü piyasalarının işleyişine bağlı olarak oldukça farklı mali sonuçlarla karşılaşabilmektedir.

Bu çerçevede Türkiye’nin vergi yapısı yalnızca gelir vergisine değil, aynı zamanda tüketim vergilerine de önemli ölçüde dayanmaktadır. Bu durum, yaşlanmanın etkilerinin yalnızca çalışma gelirleri üzerinden değil, tüketim kalıplarındaki değişim yoluyla da hissedileceğini göstermektedir.

OECD, yaşlanmanın vergi gelirleri üzerindeki baskısının yalnızca yeni vergilerle ya da oran artışlarıyla yönetilemeyeceğini özellikle vurgulamaktadır. Kanımca bu uyarıyı özellikle Türkiye ve bu kategoride olan ülkeler için yaptığını düşünmekteyim.

Kadınların işgücüne katılımının artırılması ve ileri yaş çalışanların istihdamda daha uzun süre kalabilmesi, vergi tabanının korunmasında en kritik politika araçları olarak öne çıkmaktadır.

Bu açıdan bakıldığında Türkiye’nin demografik dönüşüme uyum sağlayabilmesi için hâlen önemli bir politika alanı bulunduğu görülmektedir.

Öte yandan Türkiye, OECD içinde görece genç nüfusa sahip ülkeler arasında yer alsa da önümüzdeki dönemde en hızlı yaşlanması beklenen ekonomilerden biri olarak değerlendirilmektedir. Bu da önemli bir fark yaratmaktadır: Türkiye bugün Japonya’nın mevcut demografik seviyesinde değildir; ancak Japonya’nın yaşlanma sürecine uyum sağlarken sahip olduğu uzun zaman avantajına Türkiye aynı ölçüde sahip olmayabilir.

Bu hususu, mevcut mali idarenin ivedilikle dikkate alması gerekmektedir.

İşçinin işverene ait başka bir işyerinde ihtiyaç halinde görevlendirilmesinin belirli ölçütleri bulunmaktadır. Her şeyden önce bu görevlendirme işçinin çalışma koşullarında esaslı değişiklik sayılacağı için 4857 sayılı İş Kanunu’nun 22’nci maddesinin işletilmesi gerekir. Başka bir anlatımla işçinin başka bir işyerinde görevlendirilmesi işçiye altı işgünü önceden yazılı olarak bildirilmelidir. İşçinin onay vermesi durumunda değişiklik gerçekleşebilir. İşçi kabul etmez ya da yazılı teklife suskun kalırsa işçinin işyeri değiştirilemez. Bu durumda işveren ancak geçerli bir neden ileri sürerek işçinin iş sözleşmesini geçerli nedenle sona erdirebilir. Dolayısıyla bu konuda iş sözleşmesine konulan hüküm yalnız başına yeterli değildir. Nitekim yapılan görevlendirme işçinin çalışma koşullarını ağırlaştırmamalı veya hayatını zorlaştırmamalıdır. Diğer taraftan işçinin başka bir işyerinde görevlendirilmesi objektif verilere ve somut haklı nedenlere dayanmadan sınırsızca kullanılamamalıdır. Aksi bir uygulama Anayasa’daki çalışma ve sözleşme hürriyetine aykırı olacaktır.

İşçinin iş sözleşmesinin kurulması aşamasında nakil için verdiği onay ve bu yöndeki iradenin, daha sonra kurulacak işyerlerini de kap­sadığı kabul edilemez. Bunun aksini amaçlayan işverenin hangi coğrafi alan­daki işyerlerinde nakil yetkisine sahip olduğunu açıkça sözleşmede belirtmesi gerekir. Başka bir deyişle sözleşmenin kurulması aşamasında işverene verilen nakil yetkisinin kapsamı, belirli bir coğrafi alan belirtilerek somutlaştırıl­dıysa, sözleşmenin imzalandığı tarihte işverene ait işyerleriyle sınırlı kabul edilmelidir[1].

Taraflar arasında iş sözleşmesinde nakil serbestisi karar­laştırılmış ise, işçinin iş sözleşmesini tek taraflı fesih hakkı yoktur. Ancak, işçinin önceki işyerinden örneğin 35 km. uzakta bir işyerine nakledilmesine rağmen servis sağlanmıyor ya da yol ücreti ödenmiyorsa, bu durum iş sözleş­mesinin esaslı bir unsurunda aleyhe değişiklik demektir. Yol parası verilme­diği, iş şartlarında ağırlaşma olduğu kabul edilerek işçiye iş sözleşmesini tek taraflı fesih hakkı doğar. Nitekim Yargıtay, iş sözleşmelerinde yer alan nakil yetkisini kullanırken, işçinin ücretinde azaltıcı bir etki yaratmaması gerekti­ğini ifade etmektedir[2]. Bununla birlikte Yargıtay,” İşçi ve işveren arasındaki sözleşme ile semt ayırımı gözetmeksizin yapılacak nakil ve görevlendirmeleri kabul ettiği anlaşılan davacının Levent’te bulunan çalıştığı birim işletmesel kararla kapatılınca …şubesinde çalışmayı kabul etmemesi üzerine iş akdinin geçerli nedene dayanılarak feshedildiğinin dikkate alınması gerekmektedir” hükmüne varmıştır[3].

İstanbul 51. Bölge Adliye Mahkemesinin kararına göre, “Davacıya ait iş sözleşmesinin “İşçinin Muvafakati” başlıklı 13.maddesi incelendiğinde; “…işverenin başka yerdeki işyerinde çalışmak üzere işçiyi görevlendirmesi hallerinde işçi başka hiçbir mazeret ileri sürmeksizin çalışmasını sürdürmeyi peşinen kabul ve taahhüt eder. Aksine davranış akde aykırılık teşkil edecek ve işveren iş sözleşmesinin ihbar ve kıdem ödemeksizin feshedebilecektir. Ancak başka bir ilde ve/veya aynı ilde bir başka mahalde işçinin işyerinin değiştirilmesi hiçbir şekilde ücretinde azaltmaya gidilmesini gerektirmez. Bu sebeple işçinin ücretinin azaltılması sözleşmeye aykırılık teşkil eder…” denilmektedir. Sözleşmenin 13. maddesinin sınırsız şekilde, objektif somut veriler olmaksızın, uygulanması halinde Anayasanın 48. maddesindeki çalışma ve sözleşme hürriyetine aykırı olduğu kabul edilmiştir”.[4]

Sonuç olarak, Bölge Adliye Mahkemesi kararında da vurgulandığı üzere, iş sözleşmesinde yer alan “işverenin başka yerde görevlendirme yapabileceğine” dair maddenin, objektif verilere ve somut haklı nedenlere dayanmadan sınırsızca kullanılması Anayasa’daki çalışma ve sözleşme hürriyetine aykırı olacaktır.

Lütfi İNCİROĞLU

[1] BAYCIK, Gaye, 2016 Yılı Yargıtay Kararlarının Değerlendirilmesi, s.199, 200; Y22HD.11.06.2019 T., E.2016/15101, K.2019/12624 Legalbank; ÇELEBİ DE­MİR, Duygu, İşçinin İşyeri Değişikliğine Sonradan İtirazı (Yargıtay Kararının Değerlen­dirilmesi; (Y9HD.24.06.2020 T., E.2016/18207, K.2020/636918821), SİCİL, s.165 vd.

[2] Y22HD.14.1.2016 T., E.2014/27342, K.2016/2061 Çalışma ve Toplum; ÇELEBİ DEMİR, İşçinin İşyeri Değişikliğine Sonradan İtirazı (Yargıtay Kararının Değer­lendirilmesi; (Y9HD.24.06.2020 T., E.2016/18207, K.2020/636918821), SİCİL, s.165 vd.

[3] Y9HD.22.10.2018 T., E.2018/1407, K.2018/18821 Legalbank.

[4] İstanbul BAM 51. HD. 11.09.2025 Tarih 2022/2525 E.- 2025/1199 K.

Ancak sosyal güvenlik sisteminin amacı yalnızca gelir güvencesi sunmak değildir. Çalışma gücünü yeniden kazanan kişilerin iş hayatına dönüşünü de desteklemektir. Bu nedenle maluliyetin ortadan kalkması halinde işçinin belirli şartlarla eski işyerinde yeniden çalışma imkanına sahip olması da sosyal güvenlik sisteminin önemli bir unsurudur.

5510 sayılı Kanun'un 25'inci maddesi uyarınca iş sözleşmesine tabi çalışan 4/a kapsamındaki sigortalıların malul sayılabilmeleri için; çalışma gücünün veya iş kazası veya meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün en az %60'ını kaybettiği Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi gerekir.

Tespit işlemi, sigortalının veya işverenin talebi üzerine Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularının sağlık kurullarınca usulüne uygun düzenlenecek raporlar ve dayanağı tıbbi belgelerin incelenmesi sonucu yapılmaktadır.

Sigortalıların sağlık hizmeti sunucularından alacakları maluliyete ilişkin raporlar, 5510 sayılı Kanun'a göre malul sayılmaları için yeterli değildir. Bu doğrultuda sigortalıların malul sayılabilmesi için, çalışma gücünün veya meslekte kazanma gücünün en az %60'ını kaybettiğinin Sosyal Güvenli Kurumu Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur.

Malul sayılan sigortalıya sağlanan haklardan biri malullük aylığıdır. Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Kurulu tarafından malul sayılan sigortalıların malullük aylığından yararlanabilmeleri için aşağıdaki şartların sağlanması esastır:

* En az on yıldır sigortalı olması ve toplam olarak 1800 gün uzun vadeli sigorta kolları primi ödemesi, başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede malul olduğuna karar verilmiş ise sigortalılık süresi şartı aranmaksızın 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması,

* Maluliyeti nedeniyle sigortalı olarak çalıştığı işten ayrılması, faaliyetine son vermesi ve görevinden ayrılması,

* Hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanların ise kendi sigortalılığı nedeniyle Kuruma genel sağlık sigortası primi dâhil, prim ve prime ilişkin borcu olmaması

* Sosyal Güvenlik Kurumuna yazılı dilekçe veya e-devlet üzerinden başvuru yapılması.

4857 sayılı İş Kanunu'nun "Engelli ve eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu" başlıklı 30'uncu maddesinin 5'inci fıkrasında aşağıdaki hüküm yer almaktadır:

"Bir işyerinden malulen ayrılmak zorunda kalıp da sonradan maluliyeti ortadan kalkan işçiler eski işyerlerinde tekrar işe alınmalarını istedikleri takdirde, işveren bunları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren iş sözleşmesi yapma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye altı aylık ücret tutarında tazminat öder."

Maluliyeti nedeniyle işten ayrılan bir işçinin yeniden işe alınabilmesi için; işçinin çalıştığı süreçte malul hale gelmiş olması, iş sözleşmesinin malullük nedeniyle sona ermesi, maluliyet durumunun sonradan ortadan kalkması, işyerinde eski işi veya benzer nitelikte bir iş için uygun pozisyon bulunması ve işçinin bu yönde işverene başvuruda bulunması gerekmektedir.

Özellikle belirtmek gerekir ki malulen emekli olanların çalışmaları durumunda maluliyet aylıkları kesilir. Hem malulen emekli aylığı alıp hem de çalışmak mümkün olmayacaktır.

İşe tekrar başlama yönünde işçiden talep alan işverenin işe alma yükümlülüğü, aynı veya benzer nitelikte işlerde boşluk olması halinde hemen doğmaktadır. Ancak işyerinde bu nitelikteki işlerde boş yer yoksa, işverenin yeniden işe alma yükümlülüğü ancak ilgili pozisyonlarda boşluk oluşması halinde gündeme gelecektir.

İşverenin yeniden işe alma yükümlülüğünü yerine getirmemesi halinde, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye altı aylık ücret tutarında tazminat ödemesi gerekecektir.

Sonuç olarak, malullük sigortası yalnızca çalışma gücünü kaybeden sigortalılara gelir desteği sağlamakla kalmamakta, sağlık durumunun düzelmesi halinde yeniden çalışma hayatına dönüşlerini de güvence altına almaktadır. Bu kapsamda maluliyeti ortadan kalkan ve kanunlarda öngörülen şartları taşıyan işçilerin eski işyerlerinde yeniden işe alınma hakkı bulunmaktadır.

Net rezervler de aynı dönemde 52,1 milyar dolardan 47 milyar dolara düştü.

Swap hariç net rezervler de 30 milyar doların altını gördü. 22 Mayıs haftasında swap hariç net rezervler 28,7 milyar dolara geriledi. Bir önceki hafta swap hariç net rezervler 37,2 milyar dolardı.

Ekonomim

Huang Salı günü Tayvan'ın Taipei şehrinde gazetecilere “Bence insanlara mümkün olduğunca çok para ödenmeli. Çalışanlarıma elimden geldiğince çok para ödüyorum" değerlendirmesini yaptı.

Güney Kore'den Tayvan'a kadar, küresel yapay zeka yayılımından en çok fayda sağlayan ülkeler, kârlarının daha büyük bir kısmını paylaşmaları konusunda artan bir baskı altında.

Samsung Electronics'in en büyük sendikası geçen hafta çip işçilerine ortalama 340 bin dolar civarında bir ikramiye ödenmesini öngören bir ücret anlaşmasını onaylayarak, küresel çip tedarikini aksatma tehdidi oluşturan grevi önlemişti. Nvidia'nın ortağı Taiwan Semiconductor Manufacturing (TSMC) kâr paylaşımı konusundaki endişeleri gidermeye çalışmıştı.

TSMC CEO'su C.C. Wei, geçen hafta çalışanları, teşvik tabanlı programlarının bu yıl geçen yıla göre daha hızlı büyüyeceği konusunda güvence vermek için bir toplantı düzenledi. Şirket, Perşembe günü yapılacak yıllık genel kurul toplantısında çalışanların ücretlendirilmesiyle ilgili daha fazla soruyla karşılaşabilir.

Huang ayrıca yapay zekanın işleri tehdit edebileceği fikrini "saçmalık" olarak nitelendirerek, bunun yerine gelir, kâr ve GSYH'yi artıracağını söyledi.

Bloomberg HT