Petrol cephesindeki son gelişme, Körfez ülkeleri ile İran arasında Hürmüz Boğazı’nın geleceğini görüşmek üzere Umman’da yapılması planlanan toplantının ertelenmesi oldu. Görüşmenin ertelenmesi, bölgedeki tansiyonun düşürülebileceği beklentilerini zayıflatırken, Suudi Arabistan’ın insansız hava aracı saldırısı sonrası Doğu-Batı petrol boru hattını kapatması arz endişelerini daha da büyüttü. Brent dün yüzde 3’e yakın yükselerek 107-108 dolar bandına çıktı. WTI petrolü de 105 doları geçti.

Borsaları sarsıyor

Petrol fiyatlarındaki çıkış hisse senedi piyasalarında düşüş getiriyor. Zira, petrolün geldiği seviyeler üzerinde kalması ise yalnızca enerji şirketlerini ilgilendirmiyor. Yakıt maliyetlerindeki yükseliş taşımacılıktan sanayiye, havacılıktan gıda üretimine kadar geniş bir alanda maliyetleri artırıyor. ABD’de ağustos üretici fiyatlarının yıllık artışının yüzde 5,4’e çıkması da enerji şokunun enflasyon üzerindeki etkisini yeniden gündeme taşıdı.

Tahvil faiz yüzde 5’e dayandı

Petrolün yeniden yükselişe geçmesi ayrıca merkez bankalarının faiz indirimi beklentilerini de zayıflatıyor. ABD 10 yıllık Hazine tahvilinin getirisi yüzde 4,98 ile 2023’ten bu yana en yüksek seviyelerine yaklaşırken, piyasalar Fed’in bu hafta 25 baz puanlık faiz artırımına gitme ihtimalini yüzde 80’in üzerinde fiyatlıyor. Yüksek petrol enflasyonu artırarak faizleri yukarı iterken, yüksek tahvil getirileri de hisse senetlerinin cazibesini azaltıyor.

Diğer yandan petrolün yarattığı “daha yüksek enflasyon-daha yüksek faiz” baskısına, AI cephesinden “daha yavaş yatırım ve daha düşük büyüme” endişesi ekleniyor. Petrol yükselirse enflasyon ve faiz baskısı büyüyecek; AI yatırımları yavaşlarsa büyüme ve şirket kârları sorgulanacak. İki riskin aynı anda güçlenmesi ise yatırımcıları daha savunmacı pozisyonlara itiyor.

Küresel arzın yüzde 4'ü tehlikede

Piyasanın asıl korkusu ise fiyatın geldiği seviyeden çok, arz kesintisinin ne kadar süreceği. Reuters kaynaklarına göre Suudi Arabistan'ın Kızıldeniz'deki Yanbu limanına petrol taşıyan Doğu-Batı hattı yeniden çalışmazsa, ülkedeki ihracat stokları yalnızca 5-7 gün yetecek. Hat yaklaşık 4 milyon varil/gün petrol taşıyor; bu miktar küresel arzın yaklaşık yüzde 4'üne denk geliyor. Dolayısıyla hattın birkaç gün içinde devreye alınamaması, piyasadan küresel arzın yüzde 4'üne kadarının çekilmesi riskini doğuruyor. Suudi Arabistan'ın üretimi de savaş öncesindeki seviyelerden ciddi biçimde gerilemiş durumda. Riyad'ın OPEC'e bildirdiği verilere göre üretim, şubat ayındaki 10,9 milyon varil/günden ağustosta 6,2 milyon varil/güne kadar geriledi. IEA da küresel petrol arzının bu yıl günlük 5,7 milyon varil, yani yaklaşık yüzde 6 azalabileceği uyarısında bulunuyor.

AI patronlarından “yavaşlayın" çağrısı

Yapay zeka cephesinden gelen mesajlar piyasadaki ikinci büyük endişeyi oluşturdu. Anthropic CEO'su Dario Amodei, yapay zeka modellerinin geliştirilme hızının yavaşlatılması çağrısında bulundu. Amodei, yapay zekânın kötüye kullanımına ve güvenlik risklerine ilişkin kaygıların arttığını belirterek daha fazla zaman kazanılması gerektiğini savundu. Çağrıya OpenAI CEO'su Sam Altman ve xAI'nin sahibi Elon Musk da destek verdi. Altman ayrıca OpenAI'ın bu yıl halka arz planını güvenlik gerekçeleriyle erteledi. Bunun ilk yansıması Asya'da görüldü. SoftBank yüzde 10'un üzerinde gerilerken, SK Hynix, Samsung Electronics, Kioxia ve TSMC gibi AI tedarik zincirinin önemli oyuncularında sert kayıplar yaşandı.

Evrim Küçük-Ekonomim

Türkiye’de şeker fabrikalarının kurulması ve yerli şeker üretiminin başlamasının üzerinden tam 100 yıl geçti. Bu konuyu 8 Eylül’de, “Türkiye’de Şeker Üretiminin 100. Yılı” başlığı ile ayrıntılı olarak yazmıştım.

O yazının sonunda ise, şeker sektörünün 100 yılda çok önemli bir noktaya geldiğini, ancak sektörün çözüm bekleyen birçok sorunu olduğunu belirterek “Şeker pancarı hasat sezonu öncesinde üreticinin fiyat beklentisi, yüksek yoğunluklu tatlandırıcıların sektörü nasıl tehdit ettiğini yarınki yazımda yazacağım“ demiştim.

Aynı gün, Resmî Gazete’de yayımlanan iki ayrı Cumhurbaşkanı Kararı ile hayvancılıkta 2026 yılı destekleri açıklanırken, bitkisel üretimde 2026 yılı destekleri güncellendi ve 2027 destekleri açıklandı. Gündem değişti. Tarım desteklerini yazdığım için PanFest 2026, şeker ve şeker pancarı ile ilgili yazı bugüne kaldı. Bu gecikmeden dolayı özür dilerim.

PanFest, açık alan fuarcılığının başarılı örneği oldu

Kayseri Şeker, önceki yıllarda iş birliği yaptığı, tohum, gübre, zirai ilaç firmalarını pancar üreticileriyle buluşturduğu küçük çaplı organizasyonlar yapıyordu. Bu organizasyonu genişleterek iki yıl önce PanFest 2024’ü düzenledi.

Örneklerini daha çok Almanya’da gördüğümüz, geleneksel kapalı salon fuarcılığı yerine açık alanda uygulamalı fuar şeklinde düzenlenen PanFest, Kayseri Şeker Fabrikası’nın kendisine ait arazide açık alan fuarı şeklinde düzenleniyor. Hazırlıkları aylar öncesinden başlıyor. Tohum, gübre, bitki koruma ürünleri (zirai ilaç) firmaları, kendilerine ayrılan parselde şeker pancarı ekimi yapıyor. Ekim yapılan bu parsellerde sulama, gübre, zirai ilaç gibi ihtiyaç duyulan bütün uygulamalar önceden yapılıyor. PanFest ziyarete açıldığında, gelen çiftçiler, ürün gelişimini, kullanılan tohumu, gübreyi, zirai ilacın sonucunu canlı olarak görebiliyor.

Ayrıca traktör başta olmak üzere, pancar ekiminde, sökümünde kullanılan tarım makineleri, hasat makineleri o alanda çalıştırılarak çiftçilere canlı olarak gösteriliyor.

İlki 2024 yılında yapılan PanFest’in, ikincisi 1-3 Eylül 2026 tarihlerinde “İklim Değişikliği Çağında Stratejik Ürün: Şeker” ana temasıyla çok daha kapsamlı bir organizasyon olarak gerçekleştirildi. Her ikisine de konuşmacı olarak katıldım.

Kayseri Şeker ile iş birliği yapan Agro TV, 2024 yılında olduğu gibi 2026 PanFest’teki konuşmaları canlı olarak yayınladı. Ayrıca 1-3 Eylül tarihlerinde gün boyu alandan yayınlar yaparak sektörün nabzını tuttu. PanFest’te olup bitenleri ülke genelinde izlenmesini, bilgi edinilmesini sağladı.

Üretici hasat öncesi fiyatın açıklanmasını bekliyor

Şeker pancarı hasadı (sökümü) için gün sayan üretici alım fiyatının açıklanmasını bekliyor. 20 Haziran 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7584 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (Torba Kanun) ile şeker pancarı ve şeker fiyatının sektör tarafından belirleneceği hükme bağlansa da fiyatın devlet tarafından açıklanması bekleniyor.

Son 6 yıllık pancar alım fiyatına bakıldığında 2020 yılında ton başına 336 lira, 2021’de 420 lira, 2022’de 1400 lira, 2023’te 1750 lira, 2024’te 2 bin 375 lira ve 2025 yılında ise kota primi dahil 3 bin 100 lira olarak açıklandı. Bu yıl artan maliyetler nedeniyle çiftçinin beklentisi şeker pancarı alım fiyatının ton başına 4 bin lira olması.

Şeker üreticileri reel fiyat istiyor

Şeker üreticileri, pancar çiftçisinin maliyetlerini karşılayacak bir fiyatın olmasını istiyor. Şeker fabrikalarının faaliyetlerini sürdürebilmesi için şeker fiyatının da maliyetler dikkate alınarak belirlenmesi gerektiğine dikkat çekiyor.

Gıda enflasyonu artmasın diye uzun süredir şeker fiyatları baskı altında tutuluyor. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, ağustos ayında şeker fiyatı aylık yüzde 1,91 artış gösterirken yıllık yüzde 14,82 arttı. ağustosta yıllık enflasyon yüzde 31,51 olurken şekerdeki fiyat artışı yüzde 14,82 gerçekleşti. Enflasyonun çok altında bir artış olduğuna dikkat çeken şeker üreticileri, şeker fiyatlarının baskı altında tutulmaya devam edilmesi durumunda fabrikaların zarar nedeniyle üretim yapamaz hale geleceği konusunda uyarıyor.

Üretimi gelecekte kim sürdürecek?

Sadece şeker üretiminde değil şeker pancarı üretiminde de gelecek açısından endişeler var. Kayseri Şeker Ar-Ge Genel Müdür Yardımcısı Oğuzhan Ulu, PanFest’in açılışındaki konuşmasında güncel sorunları ve geleceğe ilişkin endişeleri şu sözlerle dile getirdi: “Bugün şeker sektörü iklim değişikliği, artan üretim maliyetleri, su kaynaklarının azalması ve değişen tüketim alışkanlıkları gibi önemli sorunlarla karşı karşıya. Bu sorunları konuşacak, sektörümüzün geleceği için çözüm yollarını birlikte arayacağız. Ancak geleceğe dair bu tür tartışmaların üzerinde düşünmemiz gereken önemli bir soru var: Üretimi gelecekte kim sürdürecek? Yaklaşık 15 yıl önce çiftçilerimizin toplam nüfus içerisindeki payı yüzde 3,1 iken bugün yüzde 2,7 seviyesine gerilemiş durumda. Daha da önemlisi çiftçilerimiz yaşlanıyor. Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) verilerine göre, 15 yıl önce 53 olan ortalama çiftçi yaşı bugün 59’a gelmiş durumda. Yani gençlerimiz tarımdan uzaklaşırken üretimi sürdüren çiftçilerimizin yaş ortalaması da gittikçe yükseliyor. Bu nedenle gençlerimize tarımda bir gelecek sunmak zorundayız. Tarımı sadece geleneksel yöntemlerle yapılan bir üretim faaliyeti değil; bilimin, teknolojinin ve inovasyonun merkezinde olduğu modern bir sektör olarak gençlerimize anlatmalıyız. PanFest’i de bu anlayışla gerçekleştiriyoruz.”

Çiftçi olmadan sistemin sürdürülmesi mümkün değil

Kayseri Pancar Ekicileri Kooperatifi Yönetim Kurulu Başkanı Hüseyin Akay, şeker pancarının Türkiye’de sürdürülebilirliğinin sağlanmasının en fazla önem verdikleri, üzerinde en fazla durdukları konu olduğunu belirterek özetle şunları söyledi: “Şeker pancarı zor zahmet üretilen bir ürün ve şeker pancarı üretiminin sürdürülebilirliği, dolayısıyla şeker sektörünün sürdürülebilirliği ancak çiftçinin desteklenmesiyle mümkün. Zaten sistem buna göre kurulmuş. Şeker fabrikaları ile birlikte kooperatifler kurulmuş, çiftçinin bizatihi içinde bulunduğu bir yapı oluşturulmuş ve çiftçinin desteklenerek bu üretimin gerçekleştirilmesi sağlanmış.

Türkiye’de yegâne sözleşmeli üretim yapılan ve kotalı üretim yapılan ürün şeker pancarı. Bunun yanında şeker pancarı ve şeker o kadar stratejik bir ürün ki bitkisel üretim ve sanayi ürünleri içerisinde emniyet stoku bulunan yegâne ürün. Onun dışında hiçbir üründe emniyet stoku yok. Bu kadar devletin de önemsediği, önem verdiği bir ürünü konuşuyoruz ve bunun sürdürülebilirliğini konuşuyoruz. Bu ancak çiftçinin desteklenmesiyle mümkün olabilir. Biz bunu azami ölçüde yapıyoruz. Özellikle kooperatif kuruluşları ve şimdi özel sektör kuruluşları da, TÜRKŞEKER de benzer uygulamayı hep beraber gerçekleştiriyoruz. Yalnız son yıllarda şartlar biraz değişmeye, zorlaşmaya başladı. Özellikle şeker pancarına, pancar şekerine muadil olarak görülen ürünler, nişasta bazlı şeker ve kimyasal tatlandırıcılar, şekerin kullanıldığı ürünlerde daha çok tercih edilir şekilde kullanılmaya başlandı. Türkiye’de tüketici bilinci yeterince gelişmediği ve bu konuda gereken özen ve dikkat gösterilmediği için maalesef tüketiciler bu kullandıkları üründeki maddeleri yeterince dikkate alamıyorlar. Bundan dolayı da rahatlıkla bu kimyasal tatlandırıcı ve nişasta bazlı şekerler çeşitli ürünlerde şekere muadil olarak kullanılabiliyor. Bundan dolayı şeker sektörü büyük bir problem ve sıkıntı içerisinde. Şeker sektörünün sürdürülebilmesini sağlayabilmek açısından madem kotalı bir üretim yapıyoruz, tüketime göre bir kota belirliyoruz. Bu tüketime göre üretilen şekerin de makul bir fiyattan satılmasının sağlanması gerekiyor. Tüketiciye faydalı olacağını düşünerek fiyat baskısının uygulanması bence doğru ve sağlıklı değil. Zaten son yıllarda maalesef görüyoruz, özellikle fiyatlarda bir anormallik ortaya çıkmaya başladı. Düşünün, en zor üretilen şeker pancarının ürünü pancar şekeri hâlâ Türkiye’de 38-39 liradan satılsın mı satılmasın mı tartışmasının yapıldığı ortamda, sebzeler, meyveler 50-60, hatta 100 liradan satılıyor. Bu fiyat dengesizliği sağlıklı bir durum değil.”

Kooperatifler, fabrikalar güçlü olmazsa üretim olmaz

Fabrikaların ve kooperatiflerin güçlü olması gerektiğini belirten Akay, “Güçlü olmazsa bu sistemin sürdürülmesi mümkün değil. Fabrikaların güçlü olabilmesi için de birincisi bu ürettikleri ürünün uygun fiyatlardan, biz fahiş fiyatlardan satılsın demiyoruz, uygun fiyatlardan satılmasının sağlanması lazım. Fabrikalar bu nişasta bazlı şeker ve kimyasal tatlandırıcıların baskısıyla oluşan stoklardan dolayı bir fiyat baskısına maruz kalmamaları lazım ve rahat bir şekilde kârlı bir fiyat uygulayabilmeleri lazım. Bunu uyguladıkları takdirde çiftçiye destekleri rahat bir şekilde devam eder.” diye konuştu.

Faizlerin altından kalkmak zor

Şeker fabrikalarına yatırım yapılması gerektiğini anlatan Akay bunun için kullanılan kredilerin faizinin yüksek olduğunu söyledi. Akay sözlerini şöyle sürdürdü: “Şimdi siz hem çiftçiyi destekleyecek şekilde elinizde finansman gücünüz olacak hem de yatırımları yapabilecek kadar bir finansman gücünüz olacak. Bunu sürekli banka kredisiyle yapmak durumunda olduğunuz zaman faizler yükseldiğinde altından kalkamıyorsunuz. Faizler de yükseldi. Bazen 40 oluyor, bazen 45 oluyor, bazen 50 oluyor. Bunun sorumlusu şeker fabrikaları değil ama bunun bedelini ödeyen şeker fabrikaları. Biz bu bedeli ödüyoruz. Faizler yüzde 10-12 iken bu çok fazla bir sorun teşkil etmiyordu. İyi kötü idare ediliyordu ama birdenbire yüzde 40-50 oranlarına çıkınca bunun altından kalkmak zor oluyor. Bir de ön ödeme sistemi var biliyorsunuz şeker pancarı üretiminde. Çiftçinin tohumu, gübresi, ilacı, mazotu, nakdî avansları, elektrik, sulama ihtiyaçları, çapalama ihtiyaçları, işçiliklerle ilgili nakdî avansları bütün bunlar erken ödeniyor ve fabrikalar bunu çiftçiye faizsiz olarak ödüyorlar. Ama kendileri bunu ödeyebilmek için hele hele şekerin satılmadığı ortamda bankadan kredi kullanıyorlar ve yüksek faizli olarak bu krediyi kullanmak durumunda kalıyorlar ve ağır bir faiz bedelinin altında kalıyorlar. Bu sistem düzelmeden sürdürülebilirliği mümkün değil. Onun için önce fabrikaların bu sıkıntılarının ortadan kaldırılması lazım.”

Şeker fabrikalarının zarar tahammülü yok

Dünyanın en pahalı finansmanının şu anda neredeyse Türkiye’de olduğunu belirten Akay, “ Rekabet derken şeker piyasasında kooperatifler var, özel sektör var bir de kamu var. Kamu da belirleyici burada. Fiyatta belirleyici. Dolayısıyla belki enflasyonla mücadele adı altında tırnak içerisinde o fiyatı düşük verebilir, zarar yazabilir. Öyle bir lüksü var. Kamu zararı sonuçta yine bizim cebimizden çıkıyor ama özel sektörün ya da kooperatiflerin öyle bir zarar yazma lüksü de yok. Uzun süre katlanma imkânı yok. TÜRKŞEKER sektörün yüzde 35’ine hâkim kamu kuruluşu. Son birkaç yılda sermayesi 4 milyar liradan 80 milyar liraya çıkarıldı. Bu, oluşan zarar karşılığı kamudan, hazineden aktarılan bir kaynak. Hazine, TÜRKŞEKER’i bu zararından dolayı destekliyor. Bizi kim destekleyecek? Biz bu zararları nasıl karşılayacağız? O zaman bizi de destekleyin de biz de yapalım. Biz de kamu görevi yapıyoruz. Bu çiftçiye destek veriyoruz. Bu çiftçiye üretim yaptırıyoruz. Kendimiz kamu kuruluşu olmasak da yaptığımız iş kamu görevi. Bizi de destekleyin, biz de sizin istediğiniz fiyattan satalım. “Size nasıl destek vereceğiz?” dediler. Böyle bir yaklaşımla bu sorunlar çözülmez. Onun için köklü çözüm gerekir.” diye konuştu.

Özetle, hasat öncesi sadece şeker pancarında değil, şeker fabrikaları ile ilgili çözüm bekleyen birçok sorun var. Şeker fiyatı, nişasta bazlı şeker ve yüksek yoğunluklu tatlandırıcıların denetlenmesi konusunda somut adımların atılması gerekiyor. Bu sorunlar çözülmezse pancar üreticisi ve kooperatifler, şeker fabrikaları içinden çıkılamaz bir krize sürüklenmiş olur.

NBŞ ve yüksek yoğunluklu tatlandırıcılar sektörü tehdit ediyor

PanFest 2026’nın ana gündem konularından birisi nişasta bazlı şeker ve yüksek yoğunluklu tatlandırıcıların piyasaya kontrolsüz bir şekilde sokulmasıydı. Bu durumun pancar üreticisinden tüketiciye kadar her kesime ciddi zarar verdiği ifade edildi.

Pancar Şekeri Üreticileri Derneği (PANŞEK) Yönetim Kurulu Başkanı Orhan Can, pancardan şeker üreten sektörün yüksek yoğunluklu tatlandırıcılar tarafından işgal edilmeye çalışıldığını belirterek özetle şu bilgileri verdi: “Çiftçi fabrikaya pancar getirmeden önce maliyetin yaklaşık yüzde 35’ini, yüzde 40’ını biz çiftçiye nakdi ve ayni avanslar olarak ödüyoruz. Bunları daha sonra mahsuplaşmak üzere veriyoruz. Bunu arka arkaya dizdiğimiz zaman şeker pancarından şeker üretim süreçleri tamamen bir ekosistemdir. Burada sadece şeker üretmiyorsunuz, bunun yanında yan ürünlerimiz var. Melas, küspe var. Melasın inanılmaz derecede beslediği sektörler var. Maya sektörü, yem sektörü, alkol sektörü hammadde olarak melas kullanıyor. Kaba yem olarak küspe çok ciddi bir şekilde hayvancılık sektöründe yer teşkil ediyor.

Rekabet konusuna geldiğimiz zaman özellikle yüksek yoğunluklu tatlandırıcıya çok dikkat etmek gerekiyor. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre 2025 yılında 6,8 ton civarında ithal edilen yüksek yoğunluklu tatlandırıcı var. Bunun pancar şekeri eşdeğeri 750 bin-800 bin ton demek. Basit bir şekilde şunu diyebiliriz ki Konya Şeker ve Kayseri Şeker gibi iki dev kuruluşun üretmiş olduğu şekerin eşdeğeri yüksek yoğunluklu tatlandırıcı ithâlâtı yapılıyor. Sektörde ciddi bir işgal söz konusu. Nişasta bazlı şekerlere gelince de son zamanlarda bununla alakalı devletimiz birtakım önlemler almaya başladı ama bunun arkasının gelmesi lazım. Bunu denetim altında tutması lazım.”

Pancar çiftçisi biterse Anadolu’da tarım yok olur

Pancar çiftçisi bittikten sonra Anadolu’da tarımın yok olacağını iddia eden Can: “ Fabrikalarda üretim gerçekleşmediği zaman hep birlikte işsizliğin arttığını göreceğiz. Dolayısıyla inanın bunun çarpan etkisi bizim hayal ettiğimizden çok daha fazla. Rekabet Kurumu’muza bu konuda tabii ki işler düşüyor ama maliye açısından da bu işin çok rahat bir şekilde denetlenebileceği ve güçlü kurumlarla bunu rahat bir şekilde ortaya çıkarabileceği bir sistemin muhakkak kurulması gerekiyor.

Tüketici bir ürünü tüketmek üzere bir markete veya herhangi bir alıcı noktasına gittiği zaman içeriğin ne olduğunu net bir şekilde bilmesi gerekiyor. Bu çok önemli. Biz insan hakları açısından bu olaya baktığımız zaman bunu net bir şekilde bizim belirtiyor olmamız lazım. Kaynak olarak ne kullanılıyor? Bunun içerisinde nesillere nasıl bir etkisi var? Çünkü pancardan üretilen sakaroz dediğimiz şeker ile kamıştan üretilen şeker form olarak birbirine çok yakındır ve bunun da 700 yıla yakın tarihsel bir geçmişi vardır. İnsan fizyolojisi ve sağlık üzerine nasıl bir etki oluşturacağı konusunda çok ciddi bir şekilde bir tarihsel süreçten geçiliyor, bir tarihsel süzgeçten geçiliyor. Nişasta bazlı şekerler dediğimiz üretim modeli ise 1970’lerde Amerika’da başlıyor. 1990’lı yılların başına ve 2000’li yıllara yaklaştıkları zaman kendi ülkesindeki çoğu nişasta bazlı üreticisini bizim gibi üçüncü ülkelere gönderiyorlar. Bakıyorlar ki burada ciddi bir şekilde sağlık problemleri ortaya çıkmaya başlıyor. Özellikle obezite başta olmak üzere birden fazla sağlık problemi ortaya çıkıyor. Yine yüksek yoğunluklu tatlandırıcıların da aynı şekilde Dünya Sağlık Örgütü tarafından potansiyel kanserojen ürün olarak tabir edilen ürünler dahi şu anda Türkiye’de rahat bir şekilde ithal ediliyor ve maalesef tüketicinin şu anda sofrasına geliyor” bilgisini verdi.

Ali Ekber Yıldırım-Ekonomim

Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu (TESK) verilerine göre geçen yıl Ocak-Ağustos döneminde 209 bin esnaf işyeri açılırken, bu yıl açılan işyeri sayısı yüzde 8 azalarak 193 bine geriledi. Aynı dönemde kapanan işyeri sayısı ise yüzde 11.2 artarak 82 bin 669’a yükseldi.

Artış hızında yavaşlama görülüyor

Tüketicilerin alışveriş alışkanlıklarındaki değişim küçük ölçekli işyerlerinin sayısındaki artış hızını giderek yavaşlatıyor. TESK istatistiklerine göre kurulan esnaf işyeri sayısı geçen yılın altında kalırken, kapanan işyeri sayısı artıyor. Yılbaşından bu yana sadece Haziran ayında açılan esnaf işyeri sayısı geçen yılın üzerinde kaldı. Geçen yıl Haziran ayında 22 bin 286 işyeri kurulurken, bu yıl aynı ayda kurulan işyeri sayısı yüzde 10.01 artarak 25 bin 178’e çıktı.

Bunun dışındaki tüm aylarda geçen yıla göre daha az işyeri açıldı. Açılan şirket sayısı Mart’ta yüzde 12.7 azalarak 22 bin 333’e inerken, Mayıs’ta yüzde 29.24 azalarak 19 bin 414’e geriledi. Temmuz’da yüzde 15.16 azalarak 23 bin 396’ya gerileyen esnaf işyeri sayısı geride bıraktığımız Ağustos ayında ise yüzde 7.54 azalarak 23 bin 387’ye düştü. Böylece yılbaşından bu yana açılan şirket sayısı yüzde 7.99’luk azalışla 209 bin 991’den 193 bin 222’ye inmiş oldu.

Kapanan işyerinde çift haneli gerileme

Açılan işyeri sayısındaki azalmanın tersine, kapanan işyeri sayısındaki artış ticari hayattaki zayıflama eğiliminin güçlenmesine yol açtı. Ocak’ta yüzde 1.47 artarak 12 bin 736’ya çıkan kapanan esnaf işyeri sayısı, Şubat’ta yüzde 26.08’lik artışla 11 bin 617’ye, Mart’ta yüzde 11.54’lük artışla 9 bin 802’ye ulaştı.

Nisan’da kapanan işyeri sayısındaki artış oranı yüzde 24.31 gibi yüksek bir oranla 11 bin 699’a çıktı. Mayıs’ta yüzde 20.77 azalarak 7 bin 234’e gerileyen kapanan işyeri sayısı Haziran’da yüzde 38.61 gibi rekor sayılabilecek bir oranda artarak 10 bin 304’e yükseldi. Kapanan esnaf işyeri sayısı Temmuz’da yüzde 4.44 artarak 9 bin 767’ye, Ağustos’ta ise yüzde 12.96 artarak 9 bin 510’a çıktı.

Böylece Ocak-Ağustos döneminde kapanan işyeri sayısı geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 11.26 artarak 74 bin 300’den 82 bin 669’a yükselmiş oldu. Bu verilere göre yılbaşından bu yana günlük ortalama 805 işyeri kurulurken, 344 esnaf işyeri de kapandı. Aylık ortalama açılan esnaf işyeri sayısı 26 bin 248’ten 24 bin 152’ye inerken, kapanan işyeri sayısı 9 bin 287’den 10 bin 333’e yükseldi.

Hüseyin Gökçe-Ekonomim

Bakan Gürlek, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığınca yürütülen soruşturma kapsamında "tarladan markete fiyat yolculuğunun" mercek altına alındığını belirtti.

Soruşturma kapsamında Ticaret Bakanlığından Hal Kayıt Sistemi, Tarım ve Orman Bakanlığından Çiftçi Kayıt Sistemi verilerinin temin edildiğini, Hazine ve Maliye Bakanlığı Vergi Denetim Kurulu Başkanlığınca kapsamlı rapor hazırlandığını aktaran Gürlek, yaklaşık 1.029 çiftçinin beyanına başvurulduğunu ifade etti.

İncelemelerde, bazı büyük tedarikçi firmaların piyasadaki hakimiyetlerini kullanarak ürün arzını olduğundan düşük, maliyetleri ise gerçeğinden yüksek gösterdikleri, sahte müstahsil makbuzları düzenleyerek gerçeğe aykırı maliyet oluşturdukları ve bu yöntemlerle yaş sebze ve meyve piyasasında fiyatları yukarı yönlü manipüle ederek haksız kazanç sağladıkları yönünde tespitlere ulaşıldığı belirtildi.

Bakan Gürlek, soruşturmanın fiyatları etkileme, Vergi Usul Kanunu’na muhalefet, belgede sahtecilik ve suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama suçları yönünden sürdürüldüğünü belirterek, 41 büyük dağıtıcı firmanın 41 şüpheli yöneticisi hakkında gözaltı kararı verildiğini ve 22 ilde toplam 109 iş yeri ile ikamette eş zamanlı arama başlatıldığını kaydetti.

Ekonomim

İşte öne çıkan yenilikler…

Siri sizi daha iyi anlayacak

Yeni Siri AI mesajlar, e-postalar ve fotoğraflardaki kişisel bağlamı kullanarak ihtiyaç duyulan bilgileri bulabiliyor. Kullanıcının taleplerini bu bilgilerle birleştiren asistan, daha doğal sohbetler kurabiliyor. İngilizce beta olarak sunulan sürüme ekim ayında beş dil daha eklenecek.

iPhone'un Kamera uygulamasındaki Siri modu, karşıdaki nesne ve içerikler hakkında bilgi edinmeyi kolaylaştırıyor. Kullanıcılar gördükleri şeyleri Siri'ye sorabiliyor, aldıkları bilgiler üzerinden çeşitli işlemler gerçekleştirebiliyor.

Görsel Zekâ sayesinde iPhone, iPad ve Mac kullanıcıları, ekrandaki içerikler hakkında Siri'den yardım alabiliyor. Asistan, görüntülenen içerikle ilgili soruları yanıtlayabiliyor ve gerektiğinde internetten güncel bilgiye ulaşabiliyor.

"Siri ile Yaz" özelliği, kullanıcının tarifinden metin taslağı oluşturabiliyor veya mevcut yazının geliştirilmesine yardımcı oluyor. Ayrı Siri uygulamasındaki sohbet geçmişi de iCloud üzerinden eşzamanlanarak bir cihazda başlayan konuşmanın diğerinde sürdürülmesini sağlıyor.

Vision Pro'da çevrenizi Siri'ye sorabilirsiniz

Apple Vision Pro kullanıcıları, çevrelerine bakıp Siri'ye seslenerek gördükleri nesneler hakkında soru sorabiliyor, arama yapabiliyor ve işlem gerçekleştirebiliyor. Böylece Siri'nin görsel içerikleri anlama yeteneği, fiziksel çevrede de kullanılabiliyor.

Fotoğraflara yeni düzenleme araçları

Fotoğraflar uygulaması, Spatial Reframing, Extend ve geliştirilen Temizle aracıyla daha fazla düzenleme seçeneği sunuyor. Apple, bu araçlarla fotoğrafın çekildiği anın özgünlüğünü gözeterek görüntüler üzerinde değişiklik yapılabildiğini belirtiyor.

Hayal ettiğiniz görseli oluşturun

Image Playground, fotogerçekçi görüntüler dahil farklı tarzlarda görseller üretmeye olanak tanıyor. Görsel meta verileri ve ileride eklenecek SynthID desteği, yapay zekâyla oluşturulan ya da düzenlenen içeriklerin ayırt edilmesine yardımcı olacak.

Sitedeki değişikliği safari haber verecek

Safari, internet sitelerindeki değişiklikleri takip ederek kullanıcıya bildirim gönderebiliyor. Bir ürünün fiyatının düşmesi veya yeniden stoklara girmesi bunlar arasında yer alıyor. Tarayıcı ayrıca açık sekmeleri konularına göre otomatik düzenleyebiliyor.

Yeni bir siteye girişte ebeveyn onayı

Ask to Browse özelliğiyle aileler, çocuklarının Safari'de yeni bir internet sitesini açmadan önce izin istemesini sağlayabiliyor. İletişim Güvenliği de paylaşılan fotoğraf ve videolardaki kanlı veya şiddet içeren görüntüleri tespit ederek engellemek için devreye giriyor.

Yenilenen Ekran Süresi, çocukların cihaz kullanımını ve en çok açtıkları uygulamaları daha anlaşılır biçimde gösteriyor. Ebeveynler oyun, eğlence ve sosyal medya için günlük süre sınırları belirleyebiliyor; uygulamalara erişimi günün saatlerine göre düzenleyebiliyor.

Ekranın görünümü size göre değişecek

Liquid Glass tasarımına eklenen kaydırıcı, arayüzün şeffaflık ve renk yoğunluğunu kişiselleştirmeyi sağlıyor. Kullanıcılar daha şeffaf ya da daha yoğun renkli bir görünüm seçebiliyor. Uygulama simgeleri de daha keskin ve belirgin hale getiriliyor.

Ortak albümlerde tam çözünürlük

iCloud Paylaşılan Albümler, fotoğraf ve videoların tam çözünürlükte paylaşılmasını destekliyor. Android ve Windows kullanıcılarının da bu albümlere katılması ve kendi içeriklerini eklemesi kolaylaşıyor.

Sağlık uygulamasına yeni takip desteği

Sağlık uygulamasındaki Döngü Takibi'ne perimenopoz ve menopoz desteği ekleniyor. Yeni özellikler arasında, menopoz öncesi geçiş dönemi olan perimenopozu da dikkate alan döngü değişikliği bildirimleri bulunuyor.

Haritalarda daha ayrıntılı şehirler

Apple Haritalar'daki Flyover deneyimi geliştiriliyor. Havadan çekilmiş görüntülerin yapay zekâyla birleştirilmesi sayesinde kullanıcılar, şehirleri ve yapıları daha ayrıntılı görseller üzerinden inceleyebiliyor.

Damla Kaya-Dünya

Rehber kapsamında bankalar, yetkili müesseseler, para veya değerli eşya nakli hizmeti verenler, ödeme ve elektronik para kuruluşları, kripto varlık hizmet sağlayıcıları, kıymetli maden/taş/mücevher sektöründe faaliyet gösterenler, sermaye piyasası aracı kurumları, SMMM/YMM’ler, avukatlar ve noterler için sektöre özgü risk göstergeleri ve ŞİB tipolojileri oluşturulmuştur.

Rehber ile yükümlülerin tek bir işlem veya göstergeye odaklanmak yerine; müşteri, hesap, şirket, gerçek faydalanıcı, ödeme ve banka hesapları, kripto varlık cüzdanları, döviz ve kıymetli maden hareketleri ile sınır ötesi bağlantıları birlikte değerlendirmeleri ve işlemin daha geniş bir değer transfer veya mutabakat zincirinin parçası olup olmadığını dikkate almaları amaçlanmaktadır.

Rehbere ulaşmak için tıklayınız.

Akıllı bir torna tezgâhından, farklı yönetim araçlarına dek her alanda yenilikler yağıyor. Ancak bitlere baytlara harcadığımız milyonları, bunları kullanacak olan insana yatırmadıkça zarar edeceğiz

1- SORUN: Etrafımızı saran karmaşada ayakta kalabilmek, çoğunlukla bir “tünel vizyonu” ile yol almaya benzer. Hedefinize odaklanır, tünelin ucundaki ışığa yoğunlaşırsınız. İşe de yarar; bazen... Ama genelde, tünelin ucunda, “umduğumuz aydınlığın bizi beklemediğini görme” riskimiz vardır.

2- ETKİSİ: Çünkü ışığa bakan, gölgeleri göremez. Çünkü gözünü tünelin ucuna kilitleyen, çeperde olan biteni görüş alanı dışına çıkarır. Her yeniliği, ille de “yenidir, iyidir” diye kovalamak, tünel vizyonuyla yol almaya benzer. Bugün kurumunuza, evinize bir göz atın… Fark edeceğiniz; tünel vizyonudur.

TÜNELİN UCUNDAKİ IŞIĞA KOŞARKEN…

3- ÇÖZÜM: Hayatınıza son 10 yılda soktuğunuz teknolojiyi, hatta tüm eşyalarınızı gözünüzün önüne getirin. Göreceğiniz şudur; şimdi kullanmakta olduğunuz “şey”lerin, %56’sı, 10 yıl önce hayatınızda “asla” olmadı. Ve bu son 10 yılda, evimizde, işyerimizde, kamusal alandaki yenilikler tarih olmuştur.

4- YÖNTEM: Her yeniliğin, insan hayatında yer edeceği ve bunun sonucunda tutunacağı garantisi yok. Kişinin, kurumun veya devletin, batması için en etkin yollardan biri de “yatırım” yapmaktır. İnsanlar, yatırım yaparak da batabilir. Özellikle yeni teknoloji, bilinçsiz yenilik histerisinin riskli yatırım alanıdır.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Teknolojiye dair…

Yeni teknoloji daima iyi midir?

Yenilik karşısında direnmek kolay değildir. Zira rakibiniz, bunu kullanıyordur. Size, “yeni teknoloji iyidir” mesajları yağarken, temkinli olmak, küçümsenmeyecek sosyal baskı oluşturabilir.

Eskiye bakışımız ne olmalı?

Eskiye bağlı kaldığı ve yeniyi reddettiği için insanları aptal, ilkel veya inatçı olarak mahkûm etmek yerine, bir an durup, “niçin?” diye sormak daha iyi olabilir. Her yeni teknoloji sizin için iyi olmayabilir.

NOT

HER SON YENİLİĞE ATLAYIP TEKNOBUR OLMAK İYİ BİR ŞEY Mİ?

Görüntülü telefonlar, tele konferans sistemleri, tele buluşma teknolojilerinin hiç biri hâlâ bir el sıkmanın veya doğrudan gözlerinin içine bakmanın özünü yakalayabilmiş değildir. Bir “iletişim” modası alıp başını gidiyordur ama ortada “iletim” olsa bile “iş” olduğunu söylemek zordur.

TÜNEL SENDROMU LÛGATI

Sonuç odaklılık: Eylemin nihai amacına odaklanıp, süreci ihmal etme

Süreç odaklılık: Tünelin ucundaki ışık, üzerinize gelen trenin farı olabilir

Teknobur: Teknolojiye aşırı bağımlılık ve geleneksel yöntemlere ilgisizlik

Akıllı teknoloji: Gerektiği yerde, gereği kadar teknoloji kullanma yaklaşımı

Şeref OĞUZ-Ekonomim

OVP açıklanınca piyasanın ref­leksi değişmez: ABD Doları ve Türk Lirası bazlı değerlerle Do­lar / TL kuru hesaplanmaya çalı­şılır. TL cinsinden nominal milli gelirin Dolar karşılığına bölün­mesi, yıllık ortalama kur karşılı­ğını gösterir.

Aslında hesabın arkasında me­kanik bir ilişki vardır. Nötr reel kur varsayımı altında, yurt içi ve yurt dışı enflasyon farkına göre bir kur patikası yürütülür. Milli gelir hesabındaki fiyat ölçüsü ise GSYH deflatörüdür. Son OVP’de öngörülen yurt içi fiyat seviyesi (enflasyon) yukarı çekilince he­saplanan nominal kur seviyesi de otomatikman yükseldi.

Piyasada bazı gözlemciler bu güncellemeyi politika değişikli­ği şeklinde yorumladılar. Son yıl­larda TL’nin çift yönlü hareketle­rinin sınırlanması bu yorumları kolaylaştırıyor. YouTube’da “dö­viz şuraya çıkacak” cümleleri ra­hatlıkla kurulabiliyor. Halbuki kur çift yönlü dalgalanabilir. Ar­tık yakın bir gelecekte eskisi gibi TL tahmini zorlaşacak. Seviyeyle birlikte Lira’nın değer kaybı mı, değer kazancı mı yaşayacağı da hesaba katılacak.

Lira’nın iki yönü

Geçtiğimiz hafta açıklamalar­da bulunan T.C. Hazine ve Mali­ye Bakanı Sayın Mehmet Şimşek, dalgalı rejime dönüş için daha düşük enflasyona ve daha sağlam çıpalanmış beklentilere ihtiyaç duyulduğunu belirtti. Enflasyon gerileyip bu şartlar güçlendikçe piyasanın çift yönlü TL tahmini­ne hazırlanması gerekecek.

Şimdilik bu dinamiği daha çok reel kur üzerinden izliyoruz. No­minal kur artışı enflasyon farkı­nın altında kaldığında TL reel de­ğer kazanıyor. Bu süreç ithal girdiler üzerinden fiyat baskısını sınırlaya­rak dezenflasyonu des­tekliyor. İhracat tarafın­da ise verimlilik, ürün niteliği ve finansmana erişimin önemi artıyor.

Euro: OVP’nin diğer yüzü

OVP çıkarımları as­lında bir tek Türk Lirası ile sınırlı değil. Önceki programa göre 2026 için Euro Bölgesi büyüme varsa­yımı %1,2’den %0,9’a, ticaret or­taklarımızın büyümesi %2,4’ten %1,6’ya çekildi. Türkiye’nin sınai büyüme tahmini de %4’ten %2,3’e indi. Dış talepteki zayıflık prog­ramın üretim görünümüne yan­sıyor.

Avrupa çok ciddi bir enerji kri­zinin eşiğinde. Doğal gaz fiyatları (TTF) yükselirken geçtiğimiz haf­ta incelediğimiz rafineri marjları da yakıt ve lojistik maliyetlerini arttırmakla kalmıyor sınai değer zincirini de olumsuz etkiliyor. Av­rupa Merkez Bankası’nın (ECB) Eylül projeksiyonlarında üçüncü çeyrek gaz fiyatı varsayımı Hazi­ran’a göre %20, elektrik fiyatı var­sayımı %50 yükseldi. Güncelle­nen senaryo 2027 yılı için her iki değişkende %15 oranında ek ar­tışa tekabül ediyor. İlaveten gaz depoları istenen kadar dolu sevi­yelerde değil. 2027 kışı mevsim normallerinden soğuk geçerse Ocak–Mart döneminde sorun de­rinleşebilir. Haneler ısınma soru­nuyla karşılaşabilirler.

Bu konjonktürde Euro’nun yö­nünü bugünkü faiz farkından çok büyüme görünümü belirliyor. Çünkü büyüme zayıfladıkça bu­günkü faiz artırımlarının yarın geri alınma ihtimali güçleniyor; Euro’nun faiz artışından bekle­diği destek de aşınıyor. 16 Hazi­ran 2026 tarihli “Radyonun Düğ­mesi” başlıklı yazımızda ECB’nin 2011’deki tartışmalı faiz artırım­larını hatırlatmıştık. 22 Haziran tarihli “Kılavuzu Karga” başlıklı yazımızda ise bu yılki artırımla­rın 2027’de geri alınabileceğine dikkat çekmiştik.

Haziran’daki yarım yürekli fa­iz artırımının ardından 1,13’e ge­rileyen Euro / Dolar kur çaprazı, olumlu büyüme verileriyle 1,17’yi denese de son faiz artırımı sonra­sında yeniden 1,16’ya çekildi. Fa­iz kararı önceden fiyatlanmışken enerji faturasının üretim ve ge­lir üzerindeki yükü ağırlık kaza­nıyor. ECB yetkilileri de büyüme tahminlerini Haziran’a göre yük­seltirken enerji kaynaklı aşağı yönlü riskleri vurguluyorlar.

OVP’nin dış talep varsayımları, Avrupa’daki sorunların iyi okun­duğunu yansıtıyor. Dolayısı ile OVP'de aslında TL'nin yanında Euro'nun da nasıl seyredeceğine yönelik çok faydalı ipuçları bulu­nuyor.

Bulutun altı: OVP’nin mikrosu

2 Haziran 2025 tarihli “Bulut­tan çakan kıvılcımlar: Türkiye ekonomisinde yapay zeka ve hiz­met sektörü” yazımızda Nike’nin zorlandığını, Adidas’ın özel seri­lerle tüketici bağını güçlendirme­ye çalıştığını değerlendirmiştik. Fason üretimde daralan marjları ve değişen tüketim kültürünü in­celemiştik.

Nitekim Nike hissesinin 21 Ey­lül itibarıyla S&P 100 endeksin­den çıkarılacağı açıklandı. Türki­ye’deki sınai sıkıntıları tümüyle dezenflasyon programına bağla­yan yorumlarda bu küresel dönü­şüm eksik kalıyor. Tüketici ter­cihlerini ve satış kanallarındaki değişimi anlamadan sanayiyi yo­rumlamak güç. OVP’nin verim­lilik ve yüksek katma değer vur­gusunun bu çerçevede okunması gerekiyor. OVP’nin küresel sınai dinamiğe ve dönüşen tüketici ter­cihlerine yaklaşımının okunabi­leceği bir alan daha bulunuyor: sa­nayiye açılan kredi kanalları.

Faiz haddi bir tane, kredi kanalı bin tane

Zayıf Euro ve değişen tüketim alışkanlıkları karşısında sanayi­nin finansman ihtiyacı da farklı­laşıyor. KOBİ’lerin işletme ser­mayesine erişimiyle üretim ya­pısını yenileyecek yatırımlar birlikte düşünülmeli. Yüksek faiz ve sıkı finansman koşulları, seçi­ci kredi araçlarının önemini art­tırmış durumda.

İhracat reeskont kredileri üre­tim ve sevkiyat döngüsünü des­teklerken Eximbank’ın yatırım ve yeşil dönüşüm kredileri makine, teknoloji ve enerji verimliliğine kaynak sağlayabilir. Yatırım Ta­ahhütlü Avans Kredileri (YTAK) ise teknoloji ve strateji puanına göre değerlendirilen büyük yatı­rımlara uzun vadeli finansman imkânı demek. Salt faiz haddine odaklanan tartışmayı kredinin vadesi, kullanım amacı ve sağla­yacağı verimlilikle tamamlamak gerekiyor. Bu araçlar OVP’nin ve­rimlilik hedefini, merkez banka­sının faiz indirimini beklemeden üretim sahasına taşıyabilir.

Sonuç: Programın içini okumak

OVP’nin satırlarını açtıkça kur hesabından üretimin geleceğine uzanmak mümkün. Programın makro hedefleriyle mikro araçla­rı, dünyada olup bitenleri yansı­tıyor. Bir yıldız falı değil ama cid­di bir yıldız atlası. Önümüzdeki dönemin ağırlığını, sermayenin hangi üretime ve hangi teknolo­jiye yöneldiği belirleyecek. Satır araları hazinelerle dolu. Ben ol­sam OVP’yi bu gözle okurdum.

Bora Tamer Yılmaz-Dünya

Üstelik aynı stratejiyi, genel müdür, üretim mühendisi veya satış uzmanınız da aynı şekilde 35 kelimeyle ifade edebi­liyor mu?

Cevap hayırsa, ortada kuruma mal ol­muş bir strateji yoktur. Üst yönetimin bildiği strateji, uygulamada temenniler listesidir.

“Biz büyük ve karmaşık bir şirketiz; bunu 35 kelimeye nasıl sığdıralım?” di­yebilirsiniz. Oysa şirket karmaşıklaştık­ça stratejinin daha karmaşık değil, daha berrak olması gerekir. Strateji, bütçelere yerleştirilmiş hedeflerin toplamı değil; ne yapacağınızı ve neyi yapmayacağınızı belirleyen seçimler bütünüdür.

Stratejinin üç temel bileşeni

Birincisi, hedefiniz nedir? Önümüzde­ki üç veya beş yılda ulaşmak istediğiniz esas sonuç hangisi? Aynı anda pazar lide­ri, en hızlı büyüyen, en kârlı ve en yenilik­çi şirket olmayı istemek strateji değildir. Hedef, ölçülebilir ve zamanla sınırlan­dırılmış olmalıdır. Her şey öncelikli ise, hiçbir şey öncelikli değildir.

İkincisi, kapsamınız nedir? Hangi müş­terilere, hangi ürünlerle ve hangi coğraf­yalarda hizmet vereceksiniz? Hangi alan­lara girmeyeceksiniz? ‘Biz herkese her­şeyi satarız’ yaklaşımı esneklik değil, odaksızlık üretir. Strateji, cazip fırsatlara hayır diyebilme disiplinidir.

Üçüncüsü, avantajınız nedir? Müşteri neden rakibinizi değil sizi seçsin? ‘Kali­teliyiz’, ‘müşteri odaklıyız’ veya ‘fiyatımız uygun’ demek yetmez. Bunlar farklılaştı­rıcı vaatler değil, oyunda kalmanın şart­larıdır. Gerçek avantaj, rakiplerin kolayca kopyalayamadığı yetkinliklerden ve bir­birini güçlendiren faaliyetlerden doğar.

Stratejik tatlı noktanızı bulun

Harvard’dan David Collis ve Michael Rukstad’ın dikkat çektiği ‘strategic sweet spot’, yani stratejik tatlı nokta, güçlü bir stratejinin kalbidir. Burası, şirketin yete­nekleriyle müşterinin gerçek ihtiyacının kesiştiği; rakiplerin ise aynı değeri aynı başarıyla üretemediği alandır.

Ancak bu nokta sonsuza kadar koru­namaz. Teknoloji, yapay zekâ, jeopoli­tik gelişmeler, regülasyonlar ve müşteri davranışları zemini sürekli değiştiriyor. Patronların ve tepe yöneticilerin görevi, bugünün tatlı noktasını tarif etmek kadar onun nasıl aşınabileceğini görmek ve ye­nisini zamanında inşa etmektir.

35 kelime bir yönetim testidir

Bir yönetici hangi projeye kaynak ayı­racağını bilmiyorsa, satışçı kime ne kadar iskonto vereceğinden emin değilse veya insan kaynakları hangi yetkinlikleri ge­liştireceğini kestiremiyorsa, sorun çalı­şanlarda değildir. Üst yönetim, stratejik tercihlerini günlük kararlara yön verecek açıklıkta ortaya koyamamıştır.

Elbette strateji yalnızca 35 kelime de­ğildir; arkasında analizler, kaynak tahsis­leri ve uygulama planları bulunur. Fakat özü 35 kelimeye indirgenemiyorsa, yöne­tim ekibinin ortak bir anlayışa sahip olup olmadığı sorgulanmalıdır.

“Dünya çok hızlı değişiyor; bugün yaz­dığımız strateji yarın geçersiz kalabi­lir” itirazı da ihtiyacı ortadan kaldırmaz. Strateji, geleceği tek bir senaryoya hap­setmek değil; koşullar değişirken hangi yönde ilerleyeceğinizi ve hangi ilkeler­le karar vereceğinizi bilmektir. Yön sabit kalabilir, rota değişebilir.

Şimdi yönetim ekibinizi aynı masaya oturtun. Herkesten şirketin stratejisini bağımsız olarak 35 kelimeyle yazmasını isteyin ve cevapları karşılaştırın. En ha­raretli tartışma müşteri tanımı, öncelik veya odak üzerinde çıkacaktır.

Asıl strateji çalışması orada başlar. Çünkü şirketlerin geleceğini uzun su­numlar değil, onlardan çıkarılmış net se­çimler belirler.

Dr. Bertan Kaya-Dünya

İstanbul Defterdarlığı’nın 7 Temmuz 2026 tarihli ve E-62030549-125-894824 sayılı özelgesi de bunu söylüyor. Genel kurul, Türk Ticaret Kanunu’nun 376’ncı maddesine göre şirket sermayesinin tamamlanmasına karar vermişse ortakların zararı kapatmak için ödediği para şirketin geliri sayılmıyor. Böyle bir karar yoksa İdare, tutarın vergi hesabına katılması gerektiği görüşünde.

Her zarar için bu yöntem kullanılamaz

Sermaye tamamlama fonu, zarar görünen her şirkette kullanılabilecek sıradan bir zarar kapatma yolu değildir. Önce zararın şirket sermayesinin ne kadarını tükettiğine bakılır.

Sermayenin ve kanuni yedeklerin yarısı zarar nedeniyle kaybedilmişse şirket yönetimi genel kurulu toplantıya çağırır ve mali durumu düzeltmek için alınabilecek önlemleri anlatır.

Kayıp üçte ikiye ulaşmışsa artık genel kurulun karar alması gerekir. Genel kurul, kalan sermayeyle devam etmeye veya ortakların eksilen sermayeyi tamamlamasına karar verir. Gerekli karar alınmazsa şirketin sona ermesi sonucu doğabilir. Ortakların yaptığı ödemenin vergiye tabi tutulmaması için de bu kararın TTK 376’ya dayanması gerekir.

Şirketin sahip olduğu mallar ve alacaklar, borçlarını karşılamıyorsa daha ağır bir durum vardır. Buna borca batıklık denir. Böyle bir ihtimalde şirket yönetiminin ayrıca ara bilanço hazırlatması ve gerekiyorsa mahkemeye bildirim yapması gerekir. Ortağın verdiği para borca batıklığı gidermeye yetmiyorsa genel kurul kararı tek başına yeterli olmaz.

Önce karar, sonra ödeme

Kurumlar Vergisi Kanunu’na 2022 yılında eklenen hükme göre, TTK 376 uyarınca alınmış bir sermaye tamamlama kararına dayanılarak ortakların şirkete ödediği tutarlar şirketin vergiye tabi kazancına eklenmez.

Bunun için bilançoda zarar bulunması yetmez. Şirketin ne kadar sermaye kaybettiği hesaplanmalı ve genel kurul açıkça sermayenin tamamlanmasına karar vermelidir. Kararda kapatılacak zarar ile her ortağın ödeyeceği tutar yazılmalıdır.

Uygulamada en çok yapılan hata, paranın karar alınmadan önce şirkete gönderilmesidir. Doğru sıra: Önce hesaplama, sonra genel kurul kararı ve en son ödemedir. Para önce gönderilip aylar sonra sermaye tamamlama fonuna çevrilirse vergi riski doğar.

Bu para borç değildir

Sermaye tamamlama, ortakların şirket zararını geri almamak üzere kapatmasıdır. Ortak verdiği parayı daha sonra geri isteyemez ve bu ödeme karşılığında yeni bir şirket payı kazanmaz. Para, ortağın şirkete verdiği borç veya ileride yapılacak sermaye artırımının ön ödemesi de değildir.

Ödeme, bilançoda şirket borcu olarak değil, öz kaynaklar içinde ayrı bir sermaye tamamlama fonu olarak gösterilir ve yalnızca zararların kapatılmasında kullanılır. Uygulamada bunun için 529 Diğer Sermaye Yedekleri hesabı altında ayrı bir alt hesap açılabilir.

Ortak bu ödeme karşılığında şirkete bir mal satmadığı veya hizmet vermediği için KDV hesaplanmaz. Ancak para borç olarak kaydedilir, faiz işletilir veya geri ödenmesi kararlaştırılırsa artık sermaye tamamlama işleminden söz edilemez.

Bilançodaki zarar ile vergi zararı aynı değildir

Sermaye tamamlama fonuyla bilançodaki geçmiş yıl zararının kapatılması, şirketin vergi beyannamesinde taşıdığı zararları kendiliğinden silmez. Vergi zararları, yılları ayrı ayrı gösterilmek ve beş yıllık süre aşılmamak şartıyla sonraki kazançlardan düşülebilir.

Neden doğrudan sermaye artırılmıyor?

Ortak şirkete para koyacaksa ilk akla gelen yol nakit sermaye artırımıdır. Bu yöntemde ortak koyduğu para karşılığında şirket payı kazanır. Şirket de gerekli şartları taşıyorsa nakit sermaye artırımına tanınan vergi indiriminden yararlanabilir.

Fakat zararı yüksek bir şirkette doğrudan sermaye artırımı için gereken para çok yüksek çıkabilir. Çünkü sermaye tamamlamada yalnızca şirketin öz kaynağı, yani kendi parası artırılır; kayıtlı sermayesi değişmez. Nakit sermaye artırımında ise şirkete giren para kadar kayıtlı sermaye de büyür.

Kanun, şirketin elinde kalan öz kaynak ile kayıtlı sermayeyi karşılaştırır. Kayıtlı sermaye büyüdükçe şirketin ulaşması gereken öz kaynak tutarı da yükselir. Bu nedenle nakit sermaye artırımı, sermaye tamamlamaya göre daha fazla para gerektirebilir.

Sermaye tamamlama fonu bu yüzden çoğu zaman bir avantaj tercihi değil, zorunluluktan başvurulan bir yoldur. Ortakların mali gücü yeterliyse nakit sermaye artırımı daha kalıcı bir çözüm olabilir. Gereken tutar karşılanamıyorsa kayıtlı sermayeyi büyütmeden şirketin mali yapısını düzeltmek için sermaye tamamlama seçilebilir. Zararı yüksek şirketlerde önce sermayenin azaltılması, ardından ihtiyaç kadar nakit sermaye artırılması da düşünülebilir.

Kısacası, ortağın şirkete para göndermesi ile sermaye tamamlama aynı şey değildir. Ödeme yapılmadan önce şirketin durumu hesaplanmalı, genel kurul kararı alınmalı ve para doğru hesapta gösterilmelidir. Aksi hâlde şirketi kurtarmak için verilen para ayrıca vergi tartışmasına yol açabilir.

Küresel piyasalardaki dalgalanma, döviz kurundaki oynaklık ve art arda gelen ÖTV zamları, akaryakıt fiyatları üzerindeki baskıyı sürdürüyor.

Motorinin litre fiyatına yaklaşık 6,5 TL zam geldi. Zamın ardından motorinin litresi İstanbul Avrupa Yakası'nda 95,60 TL, Anadolu Yakası'nda 95,46 TL, Ankara'da 96,75 TL ve İzmir'de 97,02 TL seviyesine yükseldi.

İstanbul, İzmir ve Ankara'da güncel benzin, motorin ve otogaz fiyatları ne kadar?

İstanbul Avrupa Yakası:

Benzin: 80.26 TL
Motorin: 95.60 TL
LPG: 34.99 TL

İstanbul Anadolu Yakası:

Benzin: 80.12 TL
Motorin: 95.46 TL
LPG: 34.39 TL

Ankara:

Benzin: 81.25 TL
Motorin: 96.75 TL
LPG: 35.09 TL

İzmir:

Benzin: 81.52 TL
Motorin: 97.02 TL
LPG: 34.99 TL

Cihan Oruçoğlu-Dünya

Altın fiyatları salı günü yatay bir seyir izlerken yatırımcıların odağında Fed’in faiz kararı bulunuyor.

Spot altın, önceki seansta 7 Ağustos’tan bu yana en düşük seviyesini görmesinin ardından yüzde 0,1’den daha az değişimle 4 bin 300,96 dolar seviyesinde işlem gördü. ABD altın vadeli işlemleri ise yüzde 0,3 düşüşle 4 bin 341,10 dolara geriledi.

Piyasalar 25 baz puanlık faiz artışını fiyatlıyor

Fed, iki günlük toplantısının ardından faiz kararını çarşamba günü saat 18.00 GMT’de açıklayacak.

Finans piyasalarında Fed’in politika faizini 25 baz puan artırarak yüzde 3,75-4,00 aralığına yükseltmesi güçlü şekilde fiyatlanıyor. Ancak piyasalar açısından asıl belirleyici gelişmenin faiz kararından çok Fed Başkanı Kevin Warsh’ın gelecekteki para politikasına ilişkin mesajları olması bekleniyor.

“Faiz artışlarının devamı altını baskılayabilir”

IG piyasa analisti Tony Sycamore, Warsh’ın faiz artışını nasıl çerçeveleyeceğinin altın fiyatları açısından kritik olduğunu belirtti.

Sycamore, faiz artışlarının toplantıdan toplantıya devam edecek bir sıkılaşma döngüsünün başlangıcı olarak sunulması halinde bunun altın başta olmak üzere riskli varlıklar üzerinde baskı oluşturabileceğini ifade etti.

Buna karşılık, daha ölçülü bir faiz politikasına işaret edilmesinin altın fiyatlarını ve risk iştahını destekleyebileceği değerlendiriliyor.

Yüksek faiz altının cazibesini azaltıyor

Altın, enflasyon ve jeopolitik risklere karşı güvenli liman olarak öne çıkarken, yüksek faiz ortamı değerli metal üzerinde baskı oluşturuyor.

Bunun temel nedeni, faiz getirisi bulunmayan altını elde tutmanın fırsat maliyetinin faizlerin yükselmesiyle birlikte artması.

ABD’de ağustos ayında tüketici fiyatlarının hızlanması ve çekirdek enflasyonun dört ayın en yüksek artışını kaydetmesi de Fed’in faiz politikasına ilişkin beklentileri etkiliyor.

ABD tahvil faizinde kritik eşik aşıldı

Altın fiyatları üzerinde baskı oluşturan bir diğer gelişme ise ABD tahvil faizlerindeki yükseliş oldu.

ABD’nin 10 yıllık tahvil faizi pazartesi günü yüzde 5 seviyesine çıkarak Ekim 2023’ten bu yana ilk kez bu psikolojik eşiği aştı.

Analistler, yüzde 5 seviyesinin aşılmasının ABD ekonomisi ve hisse senedi piyasaları açısından da önemli sonuçlar doğurabileceğine dikkat çekiyor.

Ortadoğu gerilimi petrolü destekliyor

Jeopolitik cephede ise Yemen’de İran yanlısı Husilerin Suudi Arabistan’a yönelik yeni saldırıları öne çıktı.

Kızıldeniz kıyısında yeni saldırı hazırlıkları yapılırken, petrol arzında yaşanabilecek kesintilere ilişkin endişeler enerji fiyatlarını destekledi.

Diğer değerli metallerde son durum

Değerli metallerde de sınırlı hareketler görüldü.

Spot gümüş yüzde 63,28 dolara yükselirken, platin yüzde 0,1 düşüşle 1.757,46 dolara geriledi. Paladyum ise yüzde 0,7 değer kaybederek 1.283,61 dolar seviyesine indi.

Piyasaların yönünü büyük ölçüde Fed’in faiz kararı ve Kevin Warsh’ın gelecekteki para politikasına ilişkin vereceği mesajların belirlemesi bekleniyor.

Tartışmayı büyüten açıklama ise Anthropic'in uyum ekibinden geldi. Şirketin uyum sorumlusu, "Yapay zekanın tüm insanları öldürebileceğine gerçekten inanıyoruz" ifadesini kullanırken, kişisel olarak bunun 10 yıl içinde gerçekleşme ihtimalini yüzde 10'un üzerinde gördü.

Tehlike söylemi şirketlerin değerini artırabilir mi?

Açıklamalar teknoloji dünyasında iki ayrı tartışmayı beraberinde getirdi. İlki, yapay zeka şirketlerinin geliştirdikleri modeller üzerindeki kontrolü kaybedip kaybetmediği. İkincisi ise şirketlerin teknolojinin taşıdığı riskleri vurgularken aynı zamanda giderek daha güçlü modeller geliştirmeyi sürdürmesi.

Yapay zeka modellerinin gücü ve olası tehlikelerinin sürekli vurgulanması, şirketlerin teknolojik kapasitesinin dolaylı bir gövde gösterisine dönüşebileceği tartışmasını da beraberinde getiriyor.

Asıl riskler gözden mi kaçıyor?

Öte yandan yapay zekanın önümüzdeki 10 yılda insanlığı yok edebileceğine ilişkin olasılık hesaplarının bilimsel temelinin belirsiz olduğuna dikkat çekilirken, kıyamet senaryolarının daha yakın riskleri gölgede bırakabileceği savunuluyor.

Bu yaklaşımı savunanlara göre yapay zekanın istihdam, enerji tüketimi, çevre ve iklim üzerindeki mevcut etkileri, süper zeka ve insanlığın yok oluşu gibi senaryoların yarattığı yoğun tartışma nedeniyle ikinci planda kalma riski taşıyor.

Dünya

2026 yılında 1.250 TL olan yurt dışına çıkış harcının, Yeniden Değerleme Oranı artışı sonrasında 2027 yılında 1.580 TL olması öngörülüyor.

Yolcu beraberinde getirilen telefonlar için ödenen IMEI kayıt harcı ise 54 bin 258 TL’den 68 bin 994 TL’ye yükselebilir.

Üç yıldan fazla süreli pasaportlar için 2026’da 13 bin 410 TL olan pasaport harcının 2027’de 17 bin 52 TL’ye ulaşması bekleniyor.

En düşük radar cezası için hesaplanan muhtemel tutar da 2 bin TL’den 2 bin 543 TL’ye yükseliyor.

Motorlu Taşıtlar Vergisi de Yeniden Değerleme Oranı’ndan etkilenecek kalemler arasında bulunuyor.

1301-1600 cc motor hacmine sahip 1-3 yaş arasındaki otomobiller için 12 bin 28 TL olan MTV, YDO artışıyla 15 bin 294 TL’ye çıkabilir.

Otomobiller için 2026’da 3 bin 288 TL olarak gösterilen araç muayene ücretinin 2027 yılında 4 bin 181 TL’ye yükselmesi öngörülüyor.

İlk tesis özel iletişim vergisinin ise 700 TL’den 890 TL’ye çıkabileceği hesaplanıyor.

Aylık verilen vergi beyannamesindeki 791 TL’lik damga vergisinin 1.005 TL’ye yükselmesi bekleniyor.

Gelir vergisi tarifesinin ilk dilimi için görselde 2026 tutarı 190 bin TL, YDO artışı sonucu oluşacak 2027 muhtemel tutarı ise 240 bin TL olarak gösteriliyor.

Yeniden Değerleme Oranı, vergi, harç, ceza ve maktu tarifelerin yıllık artışında belirleyici oluyor. 2027 yılına ilişkin oran, ekim ayı enflasyon rakamlarının açıklanmasının ardından resmiyet kazanacak. Bu nedenle tabloda yer alan 2027 rakamları kesinleşmiş tutarlar değil, YDO artışı üzerinden hesaplanan muhtemel tutarlar niteliğinde.

Dünya

Faiz artışı endişeleri büyüme odaklı teknoloji şirketlerini baskılarken, Apple'ın güçlü finansal sonuçları ve hizmetler alanındaki büyüme beklentileri hisseye destek sağlıyor. Ancak yeni ürünlerin kârlılığa etkisine ilişkin kaygılar, yatırımcıların temkinli kalmasına neden oluyor.

Zirveye giden yolda kritik eşik

Teknik değerlendirmeye göre, Apple hissesinin günü 329,10 doların üzerinde tamamlaması, 343,50-345,14 dolar aralığındaki tarihi zirve bölgesinin yeniden test edilmesinin önünü açabilir.

Hissenin 304,10 dolardaki 200 günlük fiyat ortalamasının üzerinde bulunması, yükseliş görünümünü destekliyor. Alım ve satım hareketlerinin gücünü ölçen RSI göstergesinin 58,9 seviyesinde olması da hissenin henüz aşırı alım bölgesine ulaşmadığına işaret ediyor. Artan işlem hacmi, yükselişi destekleyen diğer unsur olarak öne çıkıyor.

Buna karşılık 329,10 dolarlık direncin aşılamaması halinde, alıcıların devreye girebileceği 314-316,50 dolar aralığı gündeme gelebilir.

Analistlerin beklentileri ayrışıyor

Apple için analistlerin ortalama hedef fiyatı 334,91 dolar seviyesinde bulunuyor. Yükseliş bekleyenler, şirketin hizmet gelirlerine ve piyasa dalgalanmalarına karşı dayanıklılığına odaklanıyor.

Temkinli yaklaşanlar ise katlanabilir iPhone'un fiyatlandırmasının kâr marjları üzerinde baskı yaratabileceğini düşünüyor. Jefferies de fiyatlandırma ve yeni ürünlerin kârlılığa olası etkileri nedeniyle hisse için "sat" tavsiyesi veriyor.

Şirketin gelecek bilançosu, yeni iPhone modellerine yönelik talep ve olası ek hisse geri alımları, fiyatın yönü açısından takip edilecek başlıklar arasında yer alıyor.

Damla Kaya-Dünya

Sınır kapılarındaki yolcu akışını korumak ve özellikle yoğun sezonlarda yaşanabilecek seyahat krizlerinin önüne geçmek amacıyla, söz konusu 9 ülkenin geçiş noktalarında altyapı tamamen hazır hale gelene kadar biyometrik veri toplanmayacağı belirtildi.

Geçen yılın ekim ayında kademeli olarak başlatılan ve bu yılın ilk aylarında tamamen devreye girmesi hedeflenen sistem için üye ülkelere daha önce 150 günlük bir esneklik süresi tanınmıştı. Alınan son kararla birlikte, sistemdeki sorunlar çözülene kadar AB dışından gelen yolcuların sınır geçişleri mevcut kontrol usulleriyle sürdürülecek.

Ekonomim

Projenin ilk etabında 1071 konut, şartları sağlayan vatandaşlara 3 yıl süreyle tahsis edilecek. Başvurular 14-25 Eylül tarihleri arasında e-Devlet üzerinden Toplu Konut İdaresi Başkanlığı'nın (TOKİ) "Konut / İşyeri Başvuru" hizmetinden yapılacak. Başvurulardan ücret alınmayacak.

Kira bedellerinin aylık 10 bin liradan başlayacağı projede, konutlar bölgedeki rayiç bedellerin altında kiralanacak.

İlk etapta 1071 konut kiraya verilecek

İlk etapta kiraya verilecek 1071 konut, İstanbul'un farklı ilçelerinde yer alacak.

Başakşehir, Gaziosmanpaşa, Beyoğlu ve Güngören'de toplam 360, Maltepe, Tuzla ve Kartal'da 330, Ataşehir, Sancaktepe, Ümraniye ve Üsküdar'da 291, Arnavutköy'de ise 90 konut kiralanacak.

İstanbul il sınırları içerisinde yaşayan vatandaşlar, ikamet ettikleri ilçeden bağımsız olarak proje kapsamındaki istedikleri ilçe için başvuru yapabilecek. İstanbul dışında ikamet eden vatandaşların ise projeye başvuruları kabul edilmeyecek.

İlk etaptaki 1071 konutun teslimlerinin ekim ayında yapılması planlanıyor.

Genç evlilere 1+1 ve 2+1 konut imkanı

Projede 1+1, 2+1, 3+1 ve 4+1 olmak üzere farklı konut tipleri bulunacak.

Genç evli ailelere 1+1 veya 2+1, iki veya daha fazla çocuklu ailelere ise 2+1, 3+1 veya 4+1 konut tahsis edilecek.

Başvuru şartları belli oldu

Projeye başvurabilmek için Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak, başvuru tarihi itibarıyla 18 yaşını doldurmuş ve evli olmak gerekiyor. Ayrıca başvuru sahibinin en az bir yıldır kesintisiz şekilde İstanbul il sınırları içerisinde ikamet etmesi şartı aranacak.

Başvuru sahiplerinin Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde tapuya kayıtlı bağımsız bir konutunun bulunmaması, daha önce TOKİ ile konut sözleşmesi imzalamamış olması ve aylık ortalama hanehalkı net gelirinin 100 bin lirayı aşmaması gerekiyor.

Üzerinde konut tapusu bulunanların başvuruları kabul edilmeyecek. Son 5 yıl içerisinde bağımsız konut niteliğindeki bir taşınmazı satın alan veya satanlar da projeden yararlanamayacak.

Sosyal Konut veya İlk Evim Arsa projeleri kapsamında asil ya da yedek aktif hak sahipliği bulunanlar da kiralık sosyal konut projesine başvuramayacak.

Başvuru sonucu e-Devlet'ten takip edilecek

Başvuruda bulunan vatandaşlar, başvurularının kabul edilip edilmediğini e-Devlet üzerinden TOKİ hizmetleri arasında yer alan "Konut / İşyeri Başvuru" menüsünden takip edebilecek.

İlk 12 ay kira artışı yapılmayacak

Konutların kira bedeli, teslim için idarece bildirilen tarihten itibaren 12 ay boyunca artırılmayacak.

Bu sürenin sona ermesini takip eden ilk ocak ayında kira bedellerine TÜFE oranında artış uygulanacak.

Kira ödemeleri ise konutun teslimini takip eden ayın 20'sinde başlayacak.

Konutlar 3 yıl süreyle tahsis edilecek

Kiralık sosyal konutlarda tahsis süresi 3 yılla sınırlı olacak ve bu süre uzatılamayacak.

Tahsis süresi içerisinde konut satın alan hak sahiplerinin ise kiralık sosyal konutu tahliye etmesi gerekecek.

Ekonomim

KDV NEDEN HERKESİ İLGİLENDİRİYOR

Bir müteahhit size 1 milyon TL fiyat verdi. Sözleşmede KDV'den hiç bahsedilmiyor. Daha sonra 200 bin TL KDV talep edebilir mi? Bu örnek yalnızca yüksek bedelli sözleşmelere özgü bir sorunu ifade etmiyor. Aynı mesele, küçük ya da büyük tutarlı olsun, KDV'ye tabi her türlü mal teslimi ve hizmet ifasında karşımıza çıkabilir. Bir defterin, gömleğin, mobilyanın, otomobilin, makinenin satışından danışmanlık, bakım, onarım veya diğer hizmetlere kadar temel soru aynıdır: Açıklanan fiyat KDV'yi içeriyor mu, yoksa KDV bu fiyatın üzerine ayrıca mı eklenecektir?

Bu nedenle konu Türkiye'de milyonlarca kişiyi ilgilendirmektedir. Bugün genel KDV oranı yüzde 20 seviyesindedir. Bir mal veya hizmet için belirlenen bedelin KDV'yi içerip içermediği, ciddi mali ve ekonomik sonuçlar doğurmaktadır. İşlemin bedeli ne olursa olsun, açıklanan veya kararlaştırılan fiyatın üzerine sonradan yüzde 20 KDV ilave edilmesi taraflar arasında önemli uyuşmazlıklara yol açabilmektedir.

SORUN VERGİ HUKUKU DEĞİL, SÖZLEŞME HUKUKU

İlginç olan ise, kamuoyunda yaygın şekilde vergi meselesi olarak görülen bu konunun, yargı kararlarında vergi hukuku kapsamında değerlendirilmemesidir. Yargıtay'ın yerleşik yaklaşımına göre "KDV'nin bedele dahil olup olmadığı" sorunu esasen vergi hukukuna değil, borçlar hukukuna ilişkindir (Yargıtay, 15. Hukuk Dairesi, E. 2015/944, K. 2015/4911, T. 09.10.2015). Başka bir ifadeyle mesele, devlet ile mükellef arasındaki vergi ilişkisi değil de, alıcı ile satıcı arasındaki sözleşme ilişkisi olarak görülmektedir.

FİYAT BELİRNEMİŞSE KDV AYRICA İSTENEBİLİR Mİ

Bu yaklaşımın arkasında güçlü bir mantık bulunmaktadır. Bir mal veya hizmet sunan kişi, fiyat teklifini oluştururken kendi maliyetlerini ve vergi yükümlülüklerini dikkate alarak hareket eder. Eğer KDV'nin ayrıca tahsil edilmesi amaçlanıyorsa, bunun sözleşmede veya fiyatta ve fiyat teklifinde açıkça belirtilmesi gerekir. Aksi halde karşı tarafın açıklanan fiyatı nihai bedel olarak kabul etmesi hayatın olağan akışına daha uygundur.

BİR ZAMANLAR VİTRİNLERİ SÜSLEYEN “FİYATLARIMIZA KDV DAHİLDİR" LEVHASINI HATIRLAYAN VAR MI?

KDV Kanununun 57'nci maddesinde "Verginin Etikette Gösterilme Mecburiyeti" başlığı altında, "Perakende satışı yapılan mallara ait etiketlerde, Katma Değer Vergisinin satış fiyatına dahil olup olmadığı açıkça belirtilir. Vergi satış fiyatından hariç ise bunun miktarı ayrıca gösterilir." hükmüne yer verilmiştir.

Bu düzenlemenin uygulanmasına ilişkin olarak 24.05.1986 tarihli ve 19116 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 22 Seri No.lu KDV Genel Tebliği'nde ise gerçek usulde vergilendirilen KDV mükelleflerinin perakende satışlarda ve hizmet ifalarında fiyatları KDV dahil tek tutar olarak göstermeleri gerektiği belirtilmiş, ayrıca etiket ve listelerde "FİYATLARIMIZA KDV DAHİLDİR" ibaresinin yer alması zorunlu tutulmuştu.

Uzun yıllar boyunca uygulanan bu sistem, tüketicilerin ve ticari hayatın fiyatı nihai bedel olarak algılamasına yol açmıştır. Nitekim bu uygulama zaman içerisinde yerleştiği yani fiyatın içerisinde KDV olduğu kabulüyle olmalı ki, Maliye Bakanlığı 408 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ile işyerlerinde "Fiyatlarımıza KDV Dahildir" levhası bulundurma zorunluluğunu kaldırmıştır.

Nitekim KDV'nin temel özelliklerinden biri, fiyatın içinde tahsil edilen dolaylı yani görünmez bir vergi olmasıdır.

VERGİ İDARESİ İLE YARGITAY’IN GÖRÜŞLERİ NEDEN FARKLI

Ancak uygulamada dikkat çekici bir ayrışma ortaya çıkmaktadır. Vergi idaresinin internette de bir tıkla ulaşılabilir çeşitli özelgelerinde, sözleşmede KDV'nin bedele dahil veya hariç olduğuna ilişkin açık bir hüküm bulunmaması halinde bedel üzerinden ayrıca KDV hesaplanması gerektiği yönünde görüşler yer almaktadır. Dikkat çekici olan husus, çoğunlukla satıcı veya hizmet sunucuları tarafından bu tür özelgelerin talep edilmesidir. Zira bedelin üzerine ayrıca KDV hesaplanması satıcının tahsil edeceği toplam tutarı artırmakta, aynı zamanda vergi idaresi açısından da vergi matrahının artmasına hizmet etmektedir. Vergi idaresinin kendisine intikal eden hadiselerde Hazine yararını dikkate alması varlık nedenidir.

Bununla birlikte, uyuşmazlık yargı mercileri önüne taşındığında, sözleşmede KDV'nin ayrıca tahsil edileceğine ilişkin açık bir düzenleme bulunmadığı durumlarda, sonradan bedelin üzerine KDV eklenmesi hukuki dayanaktan yoksun görülmektedir. (Yargıtay 13. Hukuk Dairesi 30.06.2020 tarih E:2017/8393, K: 2020/5525 K. Yargıtay, 23. Hukuk Dairesi 14.12.2020 tarih E. 2018/2601, K. 2020/4254)

DANIŞTAY KARARLARININ YOKLUĞU NE ANLAMA GELİYOR

Konuya ilişkin Danıştay kararlarına rastlanmaması da dikkat çekicidir. Bu durum, meselenin esas itibarıyla bir vergi tarhiyatı uyuşmazlığına dönüşmediğini göstermektedir. Demek ki satıcılar, vergi idaresinin özelgelerine dayanarak bedel üzerine ayrıca KDV uygulayabilmekte ve bu nedenle idare ile mükellef arasında tarhiyata ilişkin bir ihtilaf doğmamaktadır. Uyuşmazlık ortaya çıktığında ise sorun, alıcı ile satıcı arasındaki sözleşme kapsamında adli yargıda çözülmektedir. Nitekim Danıştay kararlarına rastlanmaması, uyuşmazlığın adli yargıya taşındığını göstermektedir.

FİYAT GÜVENİ VE HUKUKİ BELİRLİLİK

Konunun toplumsal yönü de göz ardı edilmemelidir. Türkiye'de milyonlarca kişi her gün sayısız mal ve hizmet satın almaktadır. Bir fiyatın ilan edilmesi veya teklif edilmesi, vatandaş açısından ödenecek nihai bedelin açıklanması anlamına gelir. Eğer fiyatların sonradan KDV gerekçesiyle artırılması olağan hale gelirse, KDV fiilen bir pazarlık unsuruna dönüşebilir. Bu durum hem kayıt dışı uygulamalara ve vergi kayıplarına zemin hazırlayabilir hem de ticari hayatın temelini oluşturan güven unsurunu sarsar.

Odatv.com | Yusuf İleri

Bu desteğin sağladığı mali avantaj, işverenler bakımından aynı zamanda dikkatli bir uyum yönetimini de zorunlu kılmaktadır. Zira destekten yararlanma şartlarının ihlali, yalnızca ilgili döneme ilişkin destek hakkının kaybedilmesiyle sınırlı kalmamakta, daha önce yararlanılmış destek tutarlarının gecikme zammıyla birlikte geri alınması sonucunu da doğurabilmektedir.

Destekten Yararlanma Şartları

Söz konusu destekten tüm işverenler değil, yalnızca aşağıda belirtilen şartları sağlayan işverenler yararlanabilmektedir:

• Prim belgelerinin yasal süresi içerisinde verilmesi,
• Tahakkuk edecek cari ay sigorta primlerinin yasal süresinde ödenmesi,
• Prime esas kazancın eksik bildirildiği veya hiç bildirilmediği yönünde bir tespit yapılmamış olması,
• İşyerinin yasal ödeme süresi geçmiş prim borcu, idari para cezası ve bunlara ilişkin gecikme cezası ve zammı borçlarının bulunmaması, varsa borçların yapılandırılmış veya tecil ve taksitlendirilmiş olması,
• Çalıştırdığı kişileri sigortalı olarak bildirmediği veya bildirdiği sigortalıları fiilen çalıştırmadığı yönünde herhangi bir tespitin bulunmaması,
• 2026 yılı öncesi tescil edilmiş olan işyerleri için; 2026/Ocak-Aralık döneminde 4/a kapsamında uzun vade sigorta kollarından bildirilen sigortalı sayısının, 2025 yılı Ocak ila Aralık ayında 4/a kapsamında uzun vade sigorta kollarından en az bildirim yapılan aydaki sigortalı sayısından az olmaması, gerekmektedir.
  

Asgari Ücret Desteğinin İptali

Aşağıda belirtilen durumlarda işverenler asgari ücret desteğinden yararlanamamakta, destekten yararlanıldığının sonradan anlaşılması halinde ise yararlanılan destek tutarları iptal edilerek gecikme cezası ve gecikme zammıyla birlikte geri tahsil edilmektedir.

• Sigortasız işçi çalıştırılması

Çalıştırılan kişilerin sigortalı olarak bildirilmediği hususunun;

• Denetim ve kontrolle görevli memurlarca yapılan soruşturma ve incelemelerden,
• Mahkeme kararlarından
• Kamu kurum ve kuruluşlardan alınan yazılardan

anlaşılması halinde, 2026/Ocak-Aralık dönemi için destekten yararlanılamayacağı gibi, daha önce yararlanılmış olması durumunda yararlanılan destek tutarları gecikme zammı ve gecikme cezasıyla birlikte geri alınacaktır.

• Sigortalı olarak bildirilen kişinin fiilen çalıştırılmaması

SGK’ya sigortalı olarak bildirilen kişilerin gerçekte fiilen işyerinde çalışmadığı hususunun;

• Denetim ve kontrolle görevli memurlarca yapılan soruşturma ve incelemelerden,
• Mahkeme kararlarından,
• Kamu kurum ve kuruluşlardan alınan yazılardan,

anlaşılması halinde, 2026/Ocak-Aralık dönemi için destekten yararlanılamayacağı gibi, daha önce yararlanılmış olması durumunda yararlanılan destek tutarları gecikme zammı ve gecikme cezasıyla birlikte geri alınacaktır.

• Prime esas kazancın eksik bildirilmesi veya hiç bildirilmemesi

İşyerinde çalışan sigortalıların sigorta primine esas kazançlarının eksik bildirildiği veya hiç bildirilmediği hususunun;

• Denetim ve kontrolle görevli memurlarca yapılan soruşturma ve incelemelerden,
• Mahkeme kararlarından
• Kamu kurum ve kuruluşlardan alınan yazılardan

anlaşılması halinde, 2026/Ocak-Aralık dönemi için destekten yararlanılamayacağı gibi, daha önce yararlanılmış olması durumunda yararlanılan destek tutarları gecikme zammı ve gecikme cezasıyla birlikte geri alınacaktır.

Ancak ilgili ayda, 2026 yılına ait aylık brüt asgari ücretin onda birini (3.303,00 TL’yi) aşmayacak tutarda eksik prime esas kazanç bildirimi yapıldığının tespiti halinde, Kurumca yapılacak ihtar üzerine on beş günlük süre içinde söz konusu eksikliği gideren işyerleri destekten yararlanmaya devam edebilecektir.

• Muvazaalı işlemlere başvurulması

Asgari ücret desteğinden yararlanmak amacıyla;

• Mevcut bir işletmenin kapatılarak değişik bir ad, unvan ya da bir iş birimi olarak açılması,
• Yönetim ve kontrolü elinde bulunduracak şekilde doğrudan veya dolaylı ortaklık ilişkisi bulunan şirketler arasında istihdamın kaydırılması,
• Şahıs işletmelerinde işletme sahipliğinin değiştirilmesi,

gibi muvazaalı işlemlere başvurduğu anlaşılan işyerleri, 2026/Ocak-Aralık döneminde asgari ücret desteğinden yararlanamayacak, daha önce destekten yararlanılmış olması halinde ise karşılanan tutarlar gecikme cezası ve gecikme zammıyla birlikte geri alınacaktır.

İşçilerin ücretlerinin vergilendirilmesi iki şekilde yapılıyor. Birincisi, ücretten işveren tarafından vergi kesintisi yapılması, ikincisi ise elde edilen ücretin yıllık beyanname ile beyan edilmesi. Çoğunlukla vergiler, ücret işçinin cebine girmeden işverence kesiliyor. Bu şekilde kesilen verginin vergi dairesine yatırılmasından işveren sorumlu ancak aslında vergiyi esas ödeyen işçidir.

2026 yılında elde ettiği ücret tutarı 5.300.000 TL’yi aşanlar 2027 yılı mart ayında beyanname verecekler. Bu boyutta gelir elde edenler genellikle yönetici pozisyonunda çalışanlar ile aylık brüt kazancı 440 bin lirayı aşan beyaz yakalı işçilerden oluşuyor.

2026 yılında birden fazla işverene bağlı çalışan ve birden sonraki işveren ya da işverenlerden elde ettiği kazanç toplamı 400.000 TL’yi aşanlar da gelecek yıl mart ayında beyanname vermek zorunda olacaklar. Birden fazla işverene bağlı çalışanlar ifadesi, yıl içinde iş değiştiren işçileri de kapsıyor. Bu yıl 400.000 TL olan limit her yıl değişiyor. Belirlenen limiti aştıkları halde beyanname vermek zorunda olduğunu bilmeyen işçiler, vergi ve ceza sürprizi ile karşı karşıya kalabiliyorlar.

LİMİT BRÜT 400 BİN TL

Bu yıl iş değiştirenlerden kimlerin gelecek yıl beyanname vermesi gerektiğini örneklerle anlatalım.

Örnek 1: Ocak – haziran döneminde çalıştığı işverenden aldığı brüt ücretlerin toplamı 440.000 TL olan işçi, temmuz ayında iş değiştirmiş ve temmuz – aralık döneminde toplam 500.000 TL brüt ücret elde etmiş olsun. Bu işçi gelecek yıl mart ayında beyanname verecek.

Örnek 2: Ocak – ağustos döneminde çalıştığı işverenden 850.000 TL brüt ücret alan işçi, işten çıkartılmış olsun. Ekim ayında yeni girdiği işten de yıl sonuna kadar 390.000 TL brüt ücret alsın. Bu işçi ikinci işverenden aldığı ücret 400.000 TL’nin altında kaldığı için beyanname vermeyecek.

Örnek 3: Ocak – nisan aylarında çalıştığı işverenden 375.000 TL ücret alan işçi, mayıs ayında yeni bir işe başlamış ve mayıs – aralık aylarında toplam 1.000.000 TL ücret almış olsun. Bu işçi, mayıs – aralık dönemindeki işvereni birinci işveren kabul eder. Ocak – nisan dönemindeki işverenden aldığı ücret de 400.000 TL’nin altında kaldığı için beyanname vermez.

Örnek 4: Ocak – nisan aylarında çalıştığı işverenden 375.000 TL, nisan – ağustos aylarında çalıştığı işverenden 395.000 TL, eylül – aralık aylarında çalıştığı işverenden 550.000 TL ücret elde eden işçi, eylül – aralık döneminde çalıştığı işvereni birinci işveren kabul eder. Diğer iki işverenden aldığı ücretlerin toplamı 400.000 TL’yi aştığı için bu işçi gelecek yıl mart ayında beyanname verecektir.

Örnek 5: Tek işverenden aldığı brüt ücret 5.250.000 TL olan kişi, kazancı limiti aşmadığı için beyanname vermeyecek.

Örnek 6: Tek işverenden aldığı brüt ücret 5.350.000 TL olan kişi, kazancı limiti aştığı için gelecek yıl mart ayında beyanname verecek.

VERGİ BORCUNUZ DA ÇIKABİLİR, VERGİ İADESİ DE ALABİLİRSİNİZ

Beyanname verip vermemek kişinin isteğine bağlı değildir. Limitin aşılması halinde beyanname vermek zorunludur.

Beyan edilen kazançlar üzerinden ödenmesi gereken vergiler yeniden hesaplanacak. Hesaplanan vergi, bu yıl içinde işverenlerce kesilen vergiden fazla ise ilave vergi ödenecek. Hesaplanan vergi bu yıl içinde işverence kesilen vergiden az ise bu kez vergi iadesi yapılacak.

Beyanname veren kişiler, gider gösterebilecekleri harcama yoksa genellikle ilave vergi ile karşı karşıya kalırlar. Ancak, gider gösterebilecekleri harcaması olanlar ise çoğunlukla vergi iadesi alırlar.

EĞİTİM SAĞLIK FATURALARINI SAKLAYIN

Peki ücretle çalışanlar beyanname verdiklerinde hangi harcamalarını gider gösterebilirler? En yaygın olanı eğitim ve sağlık harcamasıdır. Kendisi, eşi ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarına ait eğitim ve sağlık harcamalarını beyan ettikleri gelirden indirebilirler. Gider gösterebilecekleri eğitim ve sağlık harcaması, beyan ettikleri yıllık kazancın yüzde 10’unu aşamaz.

Ayrıca, beyan edilen gelirin yüzde 15’ini ve asgari ücretin yıllık tutarını aşmamak şartıyla kendine, eşine ve çocuklarına ait hayat sigortası primlerinin yüzde 50’si ile ölüm, kaza, hastalık, sağlık, engellilik, analık, doğum ve tahsil gibi şahıs sigorta primlerinin tamamını beyan ettikleri gelirden indirebilirler.

HANGİ EĞİTİM HARCAMALARI GİDER GÖSTERİLEBİLİR?

Harcamaların beyannamede gider gösterilebilmesi için ödemenin gelir ve kurumlar vergisi mükellefine yapılmış olması lazım. Yani yaptığınız harcama için Türkiye’de vergi ödemiş olmalısınız.

Eğitim ve öğretim kurumları, anaokulu, kreş ve dershanelere eğitim amacıyla yapılan ödemeler, eğitim amaçlı kurs ücretleri, okul servis ücretleri, kitap ve kırtasiye harcamaları, öğrencilerin özel yurtlarda ve pansiyonlarda kalmaları durumunda ödenen tutarlar eğitim harcaması kabul edilir.

Ancak, gelir veya kurumlar vergisine tabi olmayan okullara ödenen eğitim ücretleri ile devlet okullarına ödenen harcçlar, yabancı ülkelerdeki eğitim harcamaları, okullarda bedeli ayrı tespit edilen yemek ücretleri eğitim harcaması sayılmaz.

Daha açık ifade etmek gerekirse, başta özel üniversiteler olmak üzere vakıf okullarına yapılan ödemeler vergi indiriminde gider gösterilemez.

Başka şehirde okuyan çocuğunuz için yapacağınız yurt ödemesini gider gösterebilirsiniz ama kiralık daire harcamalarını gösreremezsiniz.

Bu yıl yapılan eğitim, sağlık ve sigorta harcamalarının gelecek yıl verilecek beyannamede gider gösterilebilmesi için fatura alınması ve alınan faturanın beş yıl süreyle muhafaza edilmesi gerekir.

KONUŞMACI: ALİ ÇAKMAKÇI-KATKI SUNAN: SELAHATTİN İPEK MODERATÖR : ÖMER KÖKLÜCE

BDTURKEY.COM ve Dünya Gazetesi yazarı Yeminli Mali Müşavir Abdullah TOLU 18.05.2021 tarihinde saat 9.30 TRT HABER Ekonomi 7/24 Programına konuk olarak katılım sağlamıştır. Özellikle Pandemi dolayısıyla işletmelerin yaşadıkları sıkıntılar ve çözüm önerileri konusunda, Sayın Cumhurbaşkanı 'mızın alacağı tedbirler ile igili bilgiler vermiştir. "Matrah Arttırımı ve Yeni Borç Yapılandırması" torba şekliyle ele alınarak en kısa zamanda Meclise gelmesi bekleniyor.

Yeminli Mali Müşavir Abdullah TOLU TRT HABER Ekonomi 7/24 Programında Yeni Çıkacak Olan Vergi Affı ve Yapılandırma Hakkında Detaylı Bilgiler Verdi.