Tam Ekran Görüntülemek İçin Tıklayın...

Tam Ekran Görüntülemek İçin Tıklayın...

Ancak yardımın hangi yöntemle sağlandığı; bordroda, vergi yükünde ve sosyal güvenlik primlerinde doğrudan sonuç doğurmaktadır. Ancak, vergi mevzuatı ile SGK mevzuatı aynı yardıma farklı ölçütlerle yaklaşmaktadır. Bu nedenle yardımın adı değil, sağlanış biçimi belirleyicidir.

Kreş yardımı ne şekilde sağlanabilir?

Kreş yardımı, işverenler tarafından genellikle aşağıdaki şekillerde sağlanmaktadır.

1.Kreşin işyerinde işverence sağlanması: Bu yöntemde işveren kendisine ait ya da kiraladığı bir mekânda kreş veya gündüz bakımevi hizmeti sunmaktadır.

2.Bedelin doğrudan kreşe ödenmesi: Bu yöntemde işveren hizmeti dışarıdaki bir kreşten veya gündüz bakımevinden almakta ve bedeli doğrudan hizmeti veren gelir ya da kurumlar vergisi mükellefine ödemektedir.

3.Nakit ödeme: Bu yöntemde ise, işveren çalışanın ücretine ilave olarak kreş yardımı adı altında nakit tutarda bir ödeme yapmaktadır.

İşverenin kreş yardımı sağlama zorunluluğu var mı?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na dayanan Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik uyarınca, 100-150 kadın çalışanı bulunan işyerlerinde emzirme odası, 150'den fazla kadın çalışanı bulunan işyerlerinde ise çocuk bakım yurdu (Kreş) kurulması zorunludur. Bu kapsamdaki hizmet ve harcamalar çalışana sağlanan bir menfaat değil, işverenin yasal yükümlülüğünün yerine getirilmesi sayıldığından ücret olarak kabul edilmemektedir.

Yasal bir zorunluluk bulunmadığı halde işverenin kendi inisiyatifiyle sağladığı kreş desteği ise 28 Mart 2018'de yürürlüğe giren 7103 sayılı Kanunla 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 23. maddesine eklenen (16) numaralı bent kapsamında, belirli şartlarla gelir vergisinden istisnadır. İstisnanın uygulama esasları Gelir Vergisi Genel Tebliği (Seri No: 303) ile açıklanmıştır.

Yine, sosyal güvenlik yönünden kreş yardımının prime tabi olup olmadığı ise SGK'nın 18/06/2020 tarihli ve 2020/20 sayılı İşveren İşlemleri Genelgesi'nde açıklanmıştır.

2026 yılında kreş yardımı istisnaları

İşverenler tarafından çalışanlara sağlanan kreş yardımları, sağlanma şekline göre belli şartlarla ve belli sınırlar dahilinde gelir vergisi, damga vergisi ve SGK primlerinden istisnadır.

Aşağıdaki tabloda kreş yardımının sağlanma şekline göre 2026 yılındaki istisna uygulamasına belirtilmiştir.

Kreş yardımında vergi ve SGK mevzuatındaki farklılıklar

Vergi mevzuatında istisnanın kapsamı kanunda ve tebliğde öngörülen şartlara ve tutar sınırına bağlıyken, SGK uygulamasında belirleyici olan ödemenin sigortalıya mı yoksa üçüncü kişiye mi yapıldığıdır. 5510 sayılı Kanun'un 80. maddesi ve SGK'nın 2020/20 sayılı İşveren İşlemleri Genelgesi uyarınca, işverenin sigortalı için üçüncü kişilere yaptığı ve sigortalının paradan gayrı, maddi olarak yararlandığı ödemeler (kreş gibi) sigortalıya doğrudan yapılmış ödeme sayılmadığından prime tabi tutulmamaktadır. Bu nedenle gelir vergisi istisnasını aşan ve bordroda ücret olarak gösterilen kısım da kreşe doğrudan ödendiği sürece SGK primine tabi olmamaktadır. Yani aynı tutar vergide ücret sayılırken, sosyal güvenlikte prim dışında kalabilmektedir.

Buna karşılık çalışana kreş yardımı adı altında nakden yapılan ödemeler, miktarı ne olursa olsun ücret niteliğindedir. Bu ödemelerin tamamı gelir vergisi stopajına ve binde 7,59 oranındaki damga vergisine tabi tutulmakta, ayrıca prime esas kazanca dahil edilerek işçi ve işveren payları ile işsizlik sigortası primi hesaplanmaktadır.

Bunun dışında vergi mevzuatındaki istisna sadece kadın çalışanlara sağlanan kreş yardımları için geçerli iken, SGK istisnasında ise personelin kadın veya erkek olmasının bir önemi bulunmamaktadır.

Kreş yardımı istisnalarından yararlanırken dikkat edilmesi gerekenler

Kreş yardımı istisnalarından faydalanırken işverenlerin aşağıdaki hususlara dikkat etmeleri gerekmektedir.

Belgelendirme: Kreş ödemelerinin istisna kapsamında değerlendirilebilmesi için fatura veya benzeri belgelerle kayıt altına alınması ve belgelerin çalışanın çocuğuna ilişkin hizmeti gösterecek şekilde saklanması gerekmektedir.

Doğrudan ödeme: Ödeme çalışana değil, doğrudan kreş veya gündüz bakımevi hizmetini veren gelir ya da kurumlar vergisi mükellefine yapılmalıdır. Aracı kuruluşlar üzerinden yapılan ödemelerde idarenin istisnayı kabul etmeme riski bulunduğundan, mümkünse doğrudan işveren-kreş ilişkisi tercih edilmelidir.

Kadın çalışan şartı: Gelir vergisi istisnası yalnızca kadın hizmet erbabı için geçerli olduğundan, erkek çalışanlara yapılan yardımlar ücret olarak değerlendirilmelidir.

Çocuk başına tutar sınırı: İstisna her çocuk için ayrı ayrı uygulanmalı, aylık 16.515 TL'yi aşan kısım bordroda ayrıca gösterilerek ücret olarak vergilendirilmelidir.

Bordro parametreleri: İstisna tutarı asgari ücrete bağlı olarak her yıl değiştiğinden, bordro programındaki parametreler yıl başında/asgari ücret değiştiğinde güncellenmelidir.

Sonuç olarak; 2026 yılında işverenler tarafından sağlanan kreş yardımları, yardımın sağlanma şekline (işyerinde hizmet, doğrudan kreşe ödeme veya nakit) ve tutarına göre belirli sınırlar dahilinde gelir vergisi, damga vergisi ve SGK primlerinden istisna olup, vergi ve SGK mevzuatı bu konuda aynı sonucu doğurmamaktadır. İşverenlerin yardımı nakit yerine işyerinde hizmet veya doğrudan kreşe ödeme şeklinde kurgulamaları, belgelendirmeyi eksiksiz yapmaları ve güncel mevzuatı ayrıca kontrol etmeleri hem çalışan memnuniyetini artıracak hem de vergi ve prim risklerini azaltacaktır.

Ekonomim.com | Celal ÖZCAN

SGK Müdürlüklerince talep edilen belgelere istinaden işverenlerce ticari araç sürücüsünün hizmet akdine tabi çalışmadığına veya aracın başka bir şirketten kiralandığına yahut sürücünün alt işveren çalışanı olduğuna yönelik yapılan itirazlar ise SGK Prim Tahakkuk İtiraz Komisyonlarınca değerlendirilmekte ve bu itirazların kabul edilmesi, reddedilmesi veya konunun sosyal güvenlik denetmenlerine sevk edilmesi gündeme gelmekte idi.

2026/22 sayılı Genelge ile uygulama değişti!

Ticari araçlarda sürücünün yüzüne karşı tebliğ edilen trafik cezalarında önceden olduğu gibi araç sürücüsünün trafik cezası kesilen işyerinden cezanın kesildiği tarih itibariyle sigortalı olarak bildirilip bildirilmediği sosyal güvenlik merkezlerindeki KADİM servisleri tarafından araştırılacaktır.

Yapılan araştırmalarda, sürücünün trafik cezasının kesildiği tarih itibariyle ticari araç sahibi işverene ait işyerinden sigortalı olarak bildirilmediğinin tespiti halinde, (daha önce aynı işverene ait işyerinden sigortalı olarak bildirilmiş olanlar hariç) konu doğrudan sosyal güvenlik denetmenler servisine intikal ettirilerek, sürücünün trafik cezasının kesildiği tarih itibariyle hizmet akdine tabi çalışıp çalışmadığı sosyal güvenlik denetmenince incelenecektir.

Daha önce aynı işverene ait işyerinden sigortalı olarak bildirilmiş, ancak trafik cezasının kesildiği tarih itibariyle söz konusu işverene ait işyerinden sigortalı bildirimi yapılmamış olan araç sürücülerinin ise trafik cezasının kesildiği tarih itibariyle kayıt dışı çalıştırıldığı kabul edilerek araç sahibi işverenden işe giriş bildirgesi, işten ayrılış bildirgesi ve bir günlük aylık prim ve hizmet belgesi talep edilecek, bir aylık süre içinde verilmemesi halinde Kurumca ‘resen düzenlenerek tahakkuk edecek prim ve idari para cezası borçları işverenlerden tahsil edilecektir.

Yapılacak denetime geldiğimizde;

Trafik cezası kesilen araç sürücüsünün;

- Ticari araç sahibi işverenin aile fertlerinden biri olması

- Ticari araç sahibine ait işyerindeki alt işverenlerden birinin sigortalısı olması

- Ticari aracın üçüncü bir gerçek veya tüzel kişiye kiralanmış olması

Durumlarında dahi konu sosyal güvenlik denetmenlerince incelenecektir.

Yapılacak denetim sırasında sigortalı ve işverenin ifadelerine başvurularak, araç sürücüsünün trafik cezasının kesildiği tarih itibariyle araç sahibine ait işyerinde hizmet akdine tabi çalışıp çalışmadığı sosyal güvenlik denetmenince incelenecek ve konuyla ilgili düzenlenecek raporda araç sürücüsünün sigortalı olup olmaması gerektiği hususuna yer verilecektir.

Uygulanacak yaptırımlara geldiğimizde;

Araç sürücüsünün trafik cezasının kesildiği tarih itibariyle hizmet akdine tabi çalıştığı yönünde kanaate varılması halinde, ticari araç sahibi işverene;

- İşe giriş bildirgesinden dolayı 2 asgari ücret tutarında,

- Muhtasar ve prim hizmet beyannamesinden dolayı bilanço esasına göre defter tutuyor ise 1 asgari ücret tutarında

- İşten ayrılış bildirgesinden dolayı asgari ücretin 1/10’u tutarında

İdari para cezası uygulanacak, ayrıca denetim raporunun düzenlendiği tarihi izleyen ayda prim teşviklerinden bir ay süreyle, trafik cezasının kesildiği yılda asgari ücret desteğinden bir yıl süreyle yararlanmasına izin verilmeyecektir.

Uygulamada değişikliğe ihtiyaç var!

Trafik cezası kesilen araç sürücüsünün, ticari araç sahibi işverenin aile fertlerinden biri olması veya araç sahibine ait işyerindeki alt işverenlerden birinin sigortalısı olması yahut ticari aracın başka bir gerçek veya tüzel kişiye kiralanmış olması ve kiralanan işverene ait işyerinden sigortalı bildiriminin yapılmış olması halinde konu denetime sevk edilse bile bu kişilerin ticari araç sahibi işverene ait işyerinde hizmet akdine tabi çalıştığı yönünde bir kanaate varılması pek de mümkün değildir.

Sosyal güvenlik denetmenlerinin sahadaki kayıt dışı istihdamdan sahte sigortalılığa, muvazaalı boşanmalardan inşaat işyerlerinde inşaatın başlama ve bitiş tarihine, hatta yapının niteliklerinin tespitine ve daha sayamadığım birçok konudaki denetim görevlerinin arasına, sonucu belli olan yeni bir denetim görevinin konulması bence isabetli olmamıştır.

Esasen konunun doğrudan denetime sevk edilmesinden önce araç sürücüsünün hizmet akdine tabi çalışıp çalışmadığının ticari araç sahibi işverenden resmi bir yazıyla sorularak varsa kanıtlayıcı belgelerin ibraz edilmesi talep edilerek, açık seçik hizmet akdine tabi çalışmadığı anlaşılan araç sürücüleriyle ilgili herhangi bir işlem tesis edilmemeli; araç sürücüsünün hizmet akdine tabi çalışıp çalışmadığı noktasında bir değerlendirme yapılamaması halinde konu denetime sevk edilmelidir.

Ayrıca kayıt dışı istihdamla mücadele ediyoruz diyorsak eğer, bu denetim sürücünün sadece trafik cezasının kesildiği tarih itibariyle bir günlük sigortalılığını sağlamakla sınırlı olmamalı, cezanın kesildiği tarih öncesi ve sonrası da araştırılmalı, işyerinde kayıt dışı başka çalışan olup olmadığı noktasında fiili denetim yapılmalı, sigortalı ve işverenin ifadelerinin yanı sıra işyeri defter kayıt ve belgeleri de incelenmelidir.

Karar | Eyüp Sabri DEMİRCİ

Emekli aylığı 2000 öncesi, 2000 – 2008 arası ve 2008 sonrası olmak üzere üç ayrı dönemde geçerli farklı parametrelere göre bağlanıyor. 2000 öncesindeki çalışmaların karşılığı aylık, gösterge sistemi ve memur maaş katsayısına göre belirleniyor. 2000 – 2008 arasındaki döneme ait prime esas kazançlar tüketici fiyat endeksi (TÜFE) ile gayri safi yurtiçi hasıladaki (GSYH) artışın yüzde 100’ü dikkate alınarak güncellenip aylık hesaplanıyor. 2008 sonrasındaki çalışmaların karşılığı emekli aylığı hesaplanırken ise TÜFE’deki artışın tamamı, GSYH’nın ise yüzde 30’u dikkate alınıyor. Prime esas kazanç güncellenirken her dönemde giderek düşüyor.

Diğer taraftan en düşük emekli aylığı 2000 öncesi dönemde en düşük göstergenin yüzde 70’ine göre belirlenirken, 2000 – 2008 arasındaki dönemde asgari ücretin yüzde 35’i oranına, 2008 sonrasındaki dönemde ise “ortalama aylık kazancın” yüzde 35’i oranına endekslendi. Güncelleme sistemindeki hesaplama sisteminden dolayı “ortalama aylık kazanç” çok düştüğünden, en düşük emekli aylığı da giderek düşüyor. Üç döneme ait çalışmalar için hesaplanan emekli aylığı da aynı şekilde giderek düşüyor.

Bazı yıllardaki ilave artışlara rağmen işçilerin emekli aylığının genel olarak 6 ayda bir enflasyon oranında artırılması da emekli aylığının zaman içinde erimesine yol açıyor.

EMEKLİ AYLIĞI ASGARİ ÜCRETE ENDEKSLENSİN

ŞEKER – İŞ Sendikasının hakemli İş ve Hayat Dergisinde yayımlanan makalede, emekli aylığının asgari ücrete endekslenmesini önerdi. Fiyat Artışına Bağlı Ekonomik İstikrarsızlığın İşçi Emekli Aylıklarına Etkisi ve İşçi Emekli Aylıklarını Korumaya Yönelik Bir Hesaplama Önerisi başlıklı makalede, emekli aylığının, ilk bağlandığı tarihte asgari ücrete oran itibarıyla hesaplanması, sonraki yıllardaki emekli aylığı artışının da asgari ücrete oranlanarak yapılması önerildi.

EMEKLİ AYLIĞI NASIL ERİYOR?

Makalede, emekli aylığındaki erime örneklerle anlatıldı. Örneğin, 8195 prim günü üzerinden bağlanan emekli aylığı 1 Temmuz 2002 tarihinde asgari ücretin yüzde 97,93’ü oranında iken 2012 yılında asgari ücretin yüzde 55,76’sına kadar düştü. Arada emeklilere yapılan ilave artışlara rağmen söz konusu aylık bu yılın ocak ayında asgari ücretin yüzde 65,44’üne geriledi.

İş kazası ve meslek hastalığı sonucu çalışma gücünü kaybedenlere, kayıp oranına göre sürekli iş göremezlik geliri bağlanıyor. Emekli aylığında olduğu gibi sürekli iş göremezlik gelirinde de alt sınır uygulanıyor. 2000 öncesinde her ikisi de eşit iken 2000 yılından sonra en düşük emekli aylığı uygulamasının değiştirilmesi nedeniyle işçinin en düşük iş göremezlik geliri ile en düşük emekli aylığı arasında günümüzde yüzde 91 oranında fark oluştu. Çalışma gücündeki kayıp oranı yüzde 25 olan kişi için yapılan hesaplamaya göre, Aralık 1999 tarihinde her ikisi de 79,59 TL iken bugün en düşük iş göremezlik geliri 46.500 TL, en düşük emekli aylığı ise 24.324 TL düzeyinde bulunuyor.

GÜNCELLENME KATSAYISI YERİNE ASGARİ ÜCRET

Makalenin özü, emekli aylığı hesaplama yöntemi ve aylık artışının asgari ücrete endekslenmesini öngörüyor. Önerilen model, 5510 Sayılı Kanunda temel değişiklik yapılmaksızın, sadece prime esas kazançların güncelleme katsayısı ile güncellenmesi yerine asgari ücretin güncel değeri üzerinden prime esas kazancın güncellenmesi esasına dayanıyor. Bu yönteme göre hesaplanan emekli aylığı, emekli aylığının bağlandığı tarihteki asgari ücrete oranı gözetilerek ödenecek. Temmuz döneminde asgari ücret artışı olursa asgari ücret artışı nispetinde artırılacak, asgari ücret artışı olmazsa altı aylık TÜFE oranında artırılacak. Ocak ayında ise emekli aylığı yeni asgari ücrete oranlanarak belirlenecek.

Modelde ayrıca, 2000 yılı öncesi emekli olanların aylıklarının 1999 Aralık ayındaki, 2000 Ocak ayından itibaren emekli olanların aylıklarının ise aylık bağlanan dönemdeki asgari ücrete oran üzerinden ödenmesi önerildi.

ASGARİ ÜCRETE ENDEKSLENDİĞİNDE EMEKLİ AYLIĞI ERİMİYOR

Makalede örnek hesaplamalara da yer verildi. Örneğin 2000-2024 yıllarına ait prime esas kazançları 3 asgari ücret olan ve 1 Şubat 2025 tarihinde emekli olan kişinin aylığı Temmuz 2026 tarihinde 43.954 TL düzeyinde bulunuyor.

Önerilen modelde ise aynı kişinin emekli aylığı 3 aylık brüt asgari ücretin yüzde 174,50’si oranında bağlanıyor. Bu aylık tutarı Ocak 2026 tarihindeki 33.030 TL’lik asgari ücret X %154 formülüyle 57.637 TL’ye geliyor. Temmuz ayındaki yüzde 17,76 oranındaki enflasyon artışıyla 67.874 TL’ye çıkıyor.

Emekli aylığının daha ilk bağlanış aşamasında yeterli geçim kaynağını sağlayacak düzeyde olması ve bağlandıktan sonra da günün değişen ekonomik şartlarına uyarlanması gerektiği belirtilen makalede “Emeklilerin enflasyondan en fazla etkilenen kesim olması karşısında emekli aylığının günün değişen ekonomik şartlarına uyarlanması sosyal güvenlik sisteminin inanılırlığı ve güvenirliği açısından da gereklidir” denildi.

Emekli aylığı hesaplama yönteminde öneri doğrultusunda değişiklik yapılmasının bütçeye ilave bir yük getireceğine de dikkat çekilen makalede, önerinin hayata geçebilmesinin kısa vadede oldukça güç olduğu, bu nedenle ilave bütçe yükünü karşılamak üzere gelir getirici faaliyetlere ağırlık verilmesi gerekeceği ifade edildi.

Değerli okurlar, Vergi Usul Kanunu'nun (VUK) 112/4 maddesi uyarınca, mükelleflerden fazla veya yersiz olarak tahsil edilen ya da iadesi gereken vergilerde (KDV iade alacakları dahil) tecil faizi oranında “faiz” uygulanması gerekiyor.

İade talebi için gerekli bilgi ve belgelerin mükellefçe eksiksiz olarak tamamlandığı tarihi izleyen 3 ay içinde vergi dairesi tarafından iade yapılmazsa faiz hesaplanıyor.

Bu 3 aylık sürenin bittiği andan itibaren, iade tutarının mükellefe ödendiği veya düzeltme fişinin tebliğ edildiği tarihe kadar faiz yürütülüyor.

Tecil faizi oranı Hazine ve Maliye Bakanlığı'nca belirleniyor.

Anayasa Mahkemesi'nin, 30 Ekim 2026 tarihli ve 33415 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 18/5/2026 tarihli ve 2021/22795 Başvuru Numaralı Kararı, tahsil edilen vergilerin iadesinde tecil faizi uygulamasını yeniden gündeme taşıdı.

Karar, iş akdinin ikale sözleşmesi ile sona ermesi üzerine kişiye yapılan iş sonu tazminatı üzerinden kesilen gelir vergisinin yargı kararıyla iade edilmesine karşılık, verginin iade sonrasında kesinti tarihinden iade tarihine kadar geçen sürede faiz ödenmemesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkin.

Anayasa Mahkemesi bu kararında, başvurucunun uzun süre tasarruf edemediği ve idare nezdinde tutulan vergi alacağının herhangi bir değer kaybı gözetilmeksizin iade edilmesinin Anayasa’nın 35'inci maddesiyle güvence altına alınan mülkiyet hakkına orantısız bir müdahale teşkil etmekte olduğu gerekçesiyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.

Söz konusu Kararda daha önce verdiği Akel Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. kararında vurguladığı ilkelere atıf yapmıştır.

Anayasa Mahkemesi'nin, Akel Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. kararında (Başvuru No: 2013/28, Karar Tarihi: 25/2/2015), fazla veya yersiz olarak tahsil edilen vergi alacaklarının iadesinin faizsiz veya enflasyon karşısında değer kaybettirilerek yapılmasının mülkiyet hakkını ihlal ettiğine hükmedilmiştir.

Söz konu kararda, fazla veya yersiz yapılan tahsilatların tarihi ile iadesi amacıyla açılan davaların başvurucu lehine sonuçlanması arasında geçen sürede enflasyona bağlı meydana gelen değer kaybı ve başvurucunun bu süre zarfında kendi mülkünü kullanma, tasarruf etme, yararlanma hakkından mahrum kalması nedenleriyle mağdur olduğu, mağduriyete hatalı vergi tahakkuk ve tahsil işlemlerinin neden olduğu, uygulamanın alacaklı-borçlu ilişkisinin alacaklı başvurucu aleyhine ve gümrük/vergi idaresi lehine bozulmasına yol açtığı, bahsedilen mağduriyetler dikkate alındığında, başvurucunun üzerine haklı gösterilemeyecek şekilde orantısız ve aşırı yük bindiği ve ulaşılmak istenen kamu yararı ile başvurucunun mülkiyet hakkı arasında kurulması gereken adil dengenin bozulduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Değerli Hocam Sayın Prof. Dr. Funda Başaran Yavaşlar, 3 Kasım 2026 tarihinde Dünya gazetesinde yayımlanan yazısında, hukuka aykırı olarak tahsil edilen vergilerin tecil faiziyle iade edilmesinin, mükellefin uğradığı ekonomik kaybın tamamen giderildiği anlamına gelip gelmediğini değerlendirmiştir.

Sayın Hocam bu yazısında,

* Anayasa Mahkemesi'nin 30.10.2026 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan kararında, hukuka aykırı tahsil edilen verginin faizsiz iadesinin mülkiyet hakkını ihlal ettiğine hükmettiğini, ancak Vergi Usul Kanunu md. 112/4 uyarınca uygulanan tecil faizinin, kendisinin ortaya koyduğu anayasal ölçütleri karşılamaya yeterli olup olmadığını incelemediğini,

* Tecil faizinin belirlenmesinde ekonomik göstergelere dayanan objektif ve bağlayıcı bir hesaplama yöntemi bulunmadığını,

* Bu kararın ve bu karara dayanak olarak alınan kararların, tecil faizinin mükellefin uğradığı reel değer kaybını ve parasından mahrum kalmasının ekonomik sonuçlarını karşılamaya elverişli bir oranda belirlenmesi gereğini ortaya koyduğunu; ancak, bu yeterliliğin sağlanmasının tamamen idarenin takdirine bırakılamayacağını, çünkü mülkiyet hakkının etkili biçimde korunmasının, yalnızca faiz oranının yeterliliğini değil, bu oranın hangi ekonomik göstergelere göre belirleneceğinin, değişen koşullara nasıl uyarlanacağının ve yeterliliğinin nasıl denetleneceğinin öngörülebilir bir usule bağlanmasını da gerektirdiğini açıklamıştır.

Bu konudaki görüşlerimi özetle ifade etmem gerekirse;

* Kamu alacaklarının geç tahakkuku veya ödenmesi nedeniyle hesaplanan gecikme faizi ve gecikme zammının haksız tahsil edilen vergilerin geri ödenmesinde uygulanan tecil faizinden yüksek olması haksız sonuçlar doğurmaktadır. İdare, alacağına daha yüksek faiz uygularken haksız tahsilattan kaynaklanan borcunu öderken daha düşük faiz ödemektedir. Doğrusu, bu işlemlerde aynı oranın uygulanmasıdır (Güncel gecikme faizi/zammı oranı aylık %3,70 iken tecil faizi oranı %3,25’tir).

* Hukuka aykırı olarak tahsil edilen vergilerin tecil faiziyle iade edilmesinin, mükellefin uğradığı ekonomik kaybın tamamen giderilmesini sağlamadığını düşünüyorum.

* Faiz hesabı için 3 aylık bekleme süresi öngörülmüş olması doğru değildir.

* Tecil faizinin ödeme tarihi yerine talep tarihinden itibaren hesaplanması da haksızdır. Anayasa Mahkemesi kararlarındaki gerekçelere göre tecil faizinin ödeme tarihinden itibaren hesaplanması gerekir.

* Gecikme faizi/zammı ile tecil faizi oranlarının reeskont işlemlerinde uygulanan iskonto oranı veya avans işlemlerinde uygulanan faiz oranına bağlanması isabetli olacaktır. Veyahut tüm bu oranların enflasyona bağlanması da bir alternatif olarak değerlendirilebilir.

* Gecikme faizi/zammı ve tecil faizi tutarları vergi matrahından düşülemediği için bu oranların mükellefe maliyeti efektif vergi oranı kadar artmaktadır. Yani bu oranlar göründüğünden daha yüksektir. Gecikme faizi/zammı ve tecil faizinin vergi matrahından indirilmesine imkân verilmelidir.

Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), 28 Ekim 2026 tarihinde onaylanan Digitalisation and Digital Transformation in Tax Administrations: Regional Trends and Insights (Vergi İdarelerinde Dijitalleşme ve Dijital Dönüşüm: Bölgesel Eğilimler ve Değerlendirmeler) başlıklı raporunu yayımladı.

112 sayfalık rapor, Türkiye’nin de aralarında bulunduğu 108 ekonominin vergi idarelerinde dijitalleşmenin hangi aşamaya geldiğini, yapay zekânın nasıl kullanıldığını, mükelleflere sunulan elektronik hizmetleri ve vergi denetiminde veri kullanımının ulaştığı boyutu ele alıyor.

Raporda kullanılan veriler ağırlıklı olarak 2024 yılında gerçekleştirilen küresel dijitalleşme araştırmasına dayanıyor. Bulguların önemli bir bölümü ise 2025 yılı itibarıyla vergi idarelerindeki uygulamaları gösteriyor. Dolayısıyla raporun 2026 yılında yayımlanmış olması, bütün verilerin 2026 yılına ait olduğu anlamına gelmiyor. Ayrıca OECD, verilerin ilgili ülkelerin kendi beyanlarına dayandığını ve bağımsız olarak doğrulanmadığını belirtiyor.

Rapordan çıkan temel sonuç şu: Vergi idareleri artık yalnızca beyannameleri elektronik ortamda alan ve vergileri dijital kanallardan tahsil eden kurumlar olmaktan çıkıyor. Vergiyi doğuran ekonomik işlemleri izleyen, farklı kaynaklardan bilgi toplayan, bu bilgileri analiz eden ve mükellefin vergiye uyum sürecini giderek daha fazla otomatikleştiren yapılara dönüşüyor.

Bu dönüşüm, vergi idareleri açısından önemli kolaylıklar sağlarken mükellef hakları, kişisel verilerin korunması, denetimde şeffaflık ve hukuki güvenlik bakımından da yeni tartışmaları beraberinde getiriyor.

Vergi idarelerinin yüzde 86’sında dijital kimlik kullanımı zorunlu

Rapora göre incelenen vergi idarelerinin yüzde 86’sı, gerçek kişilerin güvenli elektronik vergi hizmetlerine erişiminde onaylanmış dijital kimlik kullanılmasını zorunlu tutuyor. İşletmeler bakımından bu oran yüzde 82.

Dijital kimlik yalnızca sisteme giriş yapılmasını sağlamıyor. Vergi beyannamelerinin verilmesi, ödeme işlemleri, iade talepleri, mükellefiyet bilgilerinin güncellenmesi ve temsil yetkilerinin kullanılmasında da önemli bir işlev üstleniyor.

Raporda dikkat çeken diğer bir husus, dijital kimlik sistemlerinin farklı kamu kurumlarıyla bütünleştirilmesi. Böylece mükelleflerin aynı bilgileri farklı kamu kurumlarına tekrar tekrar sunma ihtiyacının azaltılması hedefleniyor.

Bu gelişme, vergi idarelerinin yalnızca kendi sistemlerini dijitalleştirmekle yetinmediğini, diğer kamu hizmetleriyle bütünleşik bir yapıya doğru ilerlediğini gösteriyor.

Vergi idareleri mükellefin bilgilerini doğrudan almaya başladı

Dijital dönüşümün en önemli sonuçlarından biri, vergi idarelerinin bilgi toplama yöntemlerinin değişmesidir.

Rapora göre vergi idarelerinin yaklaşık yüzde 60’ı, ücretlerden kaynakta kesilen vergilere ilişkin bilgiler dışında da mükelleflerin ticari sistemlerinden doğrudan veri alıyor. Üçüncü kişilerden bilgi temin eden vergi idarelerinin oranı ise daha yüksek.

Bu gelişme, geleneksel beyan sisteminde önemli bir değişime işaret ediyor.

Geleneksel sistemde mükellef, vergilendirmeye ilişkin bilgilerini toplar, hesaplamalarını yapar ve beyannamesini vergi idaresine sunar. Yeni sistemde ise vergi idaresi, mükellefin ekonomik faaliyetlerine ilişkin bilgilerin önemli bir bölümüne doğrudan ulaşabiliyor.

Elektronik faturalar, muhasebe sistemleri, ödeme bilgileri ve üçüncü kişilerden elde edilen veriler bu dönüşümün önemli araçlarını oluşturuyor.

Bunun doğal sonucu olarak vergi idareleri, mükelleflerin beyanlarını yalnızca sonradan inceleyen kurumlar olmaktan uzaklaşıyor. Vergilendirmeye esas bilgileri daha erken aşamalarda elde eden ve bunları karşılaştırabilen yapılara dönüşüyor.

Ancak burada önemli bir sorun bulunuyor: Vergi idaresinin daha fazla bilgiye sahip olması, bu bilgilerin her durumda doğru olduğu anlamına gelmiyor. Bu nedenle verilerin doğruluğu, mükellefin hatalı bilgileri düzeltebilmesi ve idarenin hangi veriye dayanarak işlem yaptığının açıklanabilmesi giderek daha fazla önem kazanıyor.

Her iki vergi idaresinden biri yapay zekâ kullanıyor

Raporun en dikkat çekici bulgularından biri yapay zekâ kullanımına ilişkin.

OECD verilerine göre incelenen vergi idarelerinin yaklaşık yüzde 49’u yapay zekâ teknolojilerinden yararlanıyor.

Yapay zekânın başlıca kullanım alanları arasında vergi kayıp ve kaçaklarının tespiti, risk analizleri, mükelleflerin vergiye uyum durumlarının değerlendirilmesi ve elektronik hizmetlerin geliştirilmesi bulunuyor.

Özellikle risk analizi bakımından yapay zekânın önemi giderek artıyor. Vergi idareleri, farklı kaynaklardan elde edilen çok sayıdaki veriyi karşılaştırarak olağan dışı işlemleri ve uyumsuzluk ihtimallerini belirleyebiliyor.

Bu durum vergi denetiminde de önemli bir değişime neden oluyor. Denetlenecek mükelleflerin seçiminde yalnızca geleneksel yöntemler değil, veri analizine dayalı teknolojik sistemler de kullanılabiliyor.

Ancak burada üzerinde durulması gereken önemli bir konu var.

Bir mükellefin yapay zekâ tarafından riskli olarak değerlendirilmesi, o mükellefin vergi kaçırdığı anlamına gelmez.

Risk analizi ile hukuka aykırılığın tespiti birbirinden farklıdır. Dolayısıyla yapay zekâ tarafından üretilen sonuçların doğrudan ve sorgulanmaksızın idari işlemlere dayanak oluşturması ciddi hukuki sorunlar doğurabilir.

Yapay zekâ kullanan vergi idarelerinin yalnızca yüzde 40’ında etik çerçeve var

Rapordaki belki de en önemli verilerden biri, yapay zekânın kullanımına getirilen sınırlamalar ve etik kurallarla ilgili.

Yapay zekâ kullanan vergi idarelerinin yüzde 85’i bu teknolojinin kullanımına ilişkin birtakım sınırlamalar bulunduğunu bildiriyor.

Buna karşılık yapay zekâ kullanımına yönelik etik çerçeveye sahip olduğunu belirtenlerin oranı yalnızca yüzde 40.

Başka bir ifadeyle yapay zekâ kullanan vergi idarelerinin çoğunluğunda, bu teknolojinin kullanımını düzenleyen bir etik çerçeve bulunduğu raporlanmamış.

Bu ayrım önemli. Çünkü yapay zekâya ilişkin teknik sınırlamalar ile mükellef haklarını güvence altına alan etik ve hukuki ilkeler aynı şey değil.

Örneğin yapay zekânın hangi verileri kullanabileceği, hangi işlemleri gerçekleştirebileceği ve hangi durumlarda insan müdahalesine ihtiyaç duyacağı teknik ve idari kurallarla belirlenebilir.

Ancak sistemin ayrımcı sonuçlar üretmemesi, kararların açıklanabilir olması, mükelleflerin kendileri hakkında kullanılan yanlış verilere itiraz edebilmesi ve idarenin hesap verebilirliği daha kapsamlı güvenceler gerektiriyor.

Özellikle vergi hukukunda vergilerin kanuniliği ilkesi, hukuki güvenlik, ölçülülük ve savunma hakkı dikkate alındığında yapay zekâ kullanımının yalnızca teknolojik bir mesele olmadığı açık.

Vergi beyannamelerini artık idare hazırlıyor

OECD raporunda öne çıkan bir başka gelişme, önceden doldurulmuş vergi beyannamelerinin yaygınlaşması.

Birçok ülkede vergi idareleri, sahip oldukları bilgilerden yararlanarak gelir vergisi beyannamelerini kısmen veya tamamen önceden hazırlıyor.

Bu uygulama özellikle Kuzey, Güney ve Batı Avrupa ülkelerinde daha gelişmiş durumda.

Kurumlar vergisi ve katma değer vergisi bakımından da benzer çalışmalar yürütülüyor. Ancak ticari faaliyetlere ilişkin beyannamelerin tamamen önceden doldurulması, gelir vergisine göre daha sınırlı.

Böyle bir sistemin mükellef açısından en önemli avantajı, beyanname hazırlama yükünün azalmasıdır.

Ancak vergi idaresinin beyannameleri önceden doldurması, mükellefin sorumluluğunun nasıl belirleneceği sorusunu da gündeme getiriyor.

İdarenin hazırladığı beyannamede hata bulunması durumunda bu hatadan kimin sorumlu tutulacağı, mükellefin hangi bilgileri kontrol etmekle yükümlü olduğu ve idarenin kendi verilerinden kaynaklanan yanlışlıkların sonuçlarının nasıl giderileceği önem taşıyor.

Dolayısıyla dijitalleşme yalnızca beyanname hazırlama yöntemlerini değil, vergilendirmede sorumluluğun sınırlarını da yeniden tartışmaya açıyor.

Vergi idarelerinin yüzde 74’ünün dijital dönüşüm stratejisi var

Rapora göre vergi idarelerinin yüzde 74’ü bir dijital dönüşüm stratejisine sahip.

Bu stratejilerin yüzde 73’ü üç ila beş yıllık bir dönemi kapsıyor.

Bu veriler dijital dönüşümün artık tek tek elektronik uygulamalar geliştirmekten ibaret görülmediğini ortaya koyuyor.

Vergi idareleri teknolojik altyapılarını, personel ihtiyaçlarını, veri yönetimini ve mükelleflere sundukları hizmetleri uzun vadeli planlarla yeniden düzenliyor.

Ancak dijital dönüşümün başarısı yalnızca kullanılan yazılımlara bağlı değil. Personelin teknolojik yetkinliği, veri güvenliği, kurumlar arası koordinasyon ve mükelleflerin yeni sistemlere uyum sağlayabilmesi de belirleyici unsurlar arasında.

Türkiye'de durum ne? Dijitalleşmede önemli adımlar atıldı, peki mükellef hakları?

OECD raporunda Türkiye, coğrafi sınıflandırma gereği Orta ve Batı Asya grubunda değerlendiriliyor. Bu grupta Türkiye ile birlikte Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan, İsrail, Kırgızistan, Suudi Arabistan, Tacikistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Kıbrıs yer alıyor.

Burada bir hususu açıklığa kavuşturmak gerekiyor. Rapor, Türkiye'nin bütün göstergelerdeki bireysel performansını ayrı ayrı sunmuyor. Daha çok ülkelerin içinde bulunduğu coğrafi grupların ortalamalarına yer veriyor. Bu nedenle bölgesel ortalamaları doğrudan Türkiye'nin verileriymiş gibi değerlendirmek doğru olmaz.

Bununla birlikte Türkiye'nin yer aldığı Orta ve Batı Asya grubuna ilişkin bazı sonuçlar dikkat çekici.

Örneğin bu gruptaki vergi idarelerinin tamamında gerçek kişilerin güvenli elektronik vergi hizmetlerine erişiminde onaylanmış dijital kimlik kullanımı zorunlu. İşletmeler bakımından bu oran yüzde 90.

Ayrıca bölgedeki vergi idarelerinin yüzde 80'i dijital dönüşüm stratejisine sahip.

Yapay zekâ kullanan vergi idareleri açısından bakıldığında ise bölgede kullanım sınırlamaları bulunduğunu belirtenlerin oranı yüzde 57, etik çerçeveye sahip olduğunu bildirenlerin oranı yüzde 43.

Bu oranların Türkiye'ye özgü olmadığını yeniden belirtmek gerekiyor.

Türkiye'deki uygulamalara baktığımızda ise vergi idaresinin uzun süredir dijitalleşme yönünde önemli adımlar attığını görüyoruz.

Elektronik beyanname, elektronik fatura, elektronik defter, elektronik tebligat, İnteraktif Vergi Dairesi ve Dijital Vergi Dairesi gibi uygulamalar vergi idaresi ile mükellef arasındaki ilişkinin önemli bir bölümünü elektronik ortama taşıdı.

Bunlara elektronik yoklama, risk analiz sistemleri ve vergi denetiminde kullanılan dijital uygulamaları da eklemek gerekiyor.

Özellikle elektronik belge ve kayıt sistemlerinin yaygınlaşması, vergi idaresinin mükelleflerin ekonomik faaliyetlerine ilişkin verilere ulaşma imkânını artırdı.

Ancak Türkiye açısından üzerinde durulması gereken asıl mesele, dijitalleşmenin ne kadar yaygınlaştığından çok, bu dönüşümün mükelleflerin hukuki durumunu nasıl etkilediğidir.

Örneğin elektronik sistemlerde bulunan verilerden hareketle mükellefler hakkında risk değerlendirmesi yapılması, vergi incelemesine sevk kararları alınması veya çeşitli idari işlemlerin başlatılması mümkündür.

Peki bu değerlendirmelerin hangi ölçütlere dayandığı mükellef tarafından ne ölçüde bilinebiliyor?

Yanlış veya eksik veriler kullanılarak oluşturulan risk değerlendirmelerinin düzeltilmesi için yeterli mekanizmalar bulunuyor mu?

Yapay zekâ destekli sistemlerin oluşturduğu değerlendirmeler üzerinde insan denetimi hangi aşamalarda gerçekleştiriliyor?

Mükellefin kendisi hakkında kullanılan verilerin doğruluğunu sorgulama ve bu verilere itiraz etme imkânı ne ölçüde güvence altına alınmış durumda?

Bunlar yalnızca teknolojik altyapıyla çözülebilecek sorunlar değil. Vergi hukukunun temel ilkeleriyle doğrudan ilgili.

Türkiye bakımından ayrıca elektronik sistemlerin mükelleflere getirdiği maliyetlerin de tartışılması gerekiyor.

Dijitalleşme vergi idaresinin işlem maliyetlerini azaltırken, elektronik belge düzenleme, yazılım kullanma, teknik altyapı oluşturma ve mevzuattaki değişikliklere uyum sağlama maliyetlerinin önemli bir bölümü mükellefler ve meslek mensupları tarafından karşılanabiliyor.

Dolayısıyla dijitalleşmenin başarısını değerlendirirken yalnızca vergi idaresinin elde ettiği tasarrufa bakmak yeterli değil. Mükelleflerin ve mali müşavirlerin üstlendiği maliyetleri de hesaba katmak gerekiyor.

Bir diğer husus ise dijital sistemlerin karmaşıklığıdır.

Elektronik ortamda gerçekleştirilen işlemlerin sayısının artması, her zaman mükellefin işinin kolaylaştığı anlamına gelmiyor. Bir işlemin kâğıt yerine elektronik ortamda yapılması ile o işlemin gerçekten basitleştirilmesi farklı şeyler.

Türkiye açısından dijital dönüşümün bundan sonraki aşamasında bu ayrımın özellikle dikkate alınması gerektiğini düşünüyorum.

Vergi idaresinin sahip olduğu teknolojik imkânların artması önemli. Ancak aynı teknolojinin mükelleflerin hatalarını önlemesi, gereksiz işlemleri azaltması, vergiye gönüllü uyumu kolaylaştırması ve hukuki güvenliği güçlendirmesi de gerekiyor.

Sonuç olarak

OECD'nin 2026 raporu, dünya genelinde vergi idarelerinin önemli bir dönüşüm sürecinden geçtiğini ortaya koyuyor.

Vergi idareleri artık yalnızca mükelleflerin sunduğu bilgileri değerlendiren kurumlar değil. Ekonomik faaliyetlere ilişkin verileri farklı kaynaklardan elde eden, bu verileri karşılaştıran, yapay zekâ yardımıyla analiz eden ve vergilendirme süreçlerini giderek daha fazla otomatikleştiren yapılara dönüşüyor.

Bu dönüşüm vergi kayıp ve kaçaklarıyla mücadele bakımından önemli fırsatlar sunuyor.

Ancak aynı zamanda vergi idaresinin bilgi toplama ve analiz etme kapasitesini de ciddi ölçüde artırıyor.

Vergi idaresinin teknolojik gücü arttıkça bu gücün hangi hukuki sınırlar içerisinde kullanılacağı sorusu daha önemli hâle geliyor.

Türkiye'de de dijitalleşme alanında önemli ilerlemeler sağlandı. Bundan sonraki aşamada yalnızca yeni elektronik uygulamaların geliştirilmesi değil, mevcut uygulamaların mükellefler açısından ne ölçüde kolaylık sağladığının, maliyetleri nasıl etkilediğinin ve hukuki güvencelerle ne kadar uyumlu olduğunun değerlendirilmesi gerekiyor.

Çünkü vergi idaresinin dijitalleşmesi tek başına bir başarı ölçütü değildir. Asıl başarı, teknolojinin vergi idaresini daha etkin hâle getirirken mükellefin haklarını da güçlendirmesidir.

Her iş kazası; yarım kalan hayatlar, evlerinde yolunu gözleyen aileler ve dinmeyen bir acı bırakıyor. Oysa çalışma hayatının en temel işveren sorumluluğu, çalışanların işlerini sağlıklı ve güvenli koşullarda yapmasını sağlamak, her akşam sevdiklerine sağ salim dönmelerini güvence altına almaktır.

İş kazalarını yalnızca meydana geldikten sonra konuşmak yeterli değildir. Asıl olan işyerinde risk değerlendirme raporu düzenlenerek, kazaya yol açabilecek tehlikeleri önceden görmek ve gerekli tedbirleri zamanında almaktır. Çünkü iş kazaları kader değildir; doğru planlama, etkin denetim ve güçlü bir güvenlik kültürüyle önlenebilir.

ÖNLEMEK, İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİNİN TEMELİDİR

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun merkezinde önleyici yaklaşım yer alır. Bu yaklaşım, iş kazası ya da meslek hastalığı yaşanmadan önce tehlikelerin belirlenmesini, risklerin değerlendirilmesini ve gerekli önlemlerin alınmasını esas alır.

6331 sayılı Kanun'un 4'üncü maddesi, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama yükümlülüğünü işverene verir. İşveren; gerekli tedbirleri almak, alınan önlemlerin uygulanmasını izlemek ve denetlemek, tespit edilen uygunsuzlukları gidermek ve risk değerlendirmesi yapmak ya da yaptırmakla sorumludur. İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin dışarıdan alınması da işverenin bu sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Bu sorumluluk, kâğıt üzerinde hazırlanmış belgelerle yerine getirilmiş sayılmaz. Risk değerlendirmesi, işyerindeki gerçek çalışma koşullarını ve üretim süreçlerini yansıtmalı; alınan tedbirler sahada uygulanmalı ve düzenli biçimde gözden geçirilmelidir.

AĞIR SANAYİDE RİSKLERİ DOĞRU YÖNETMEK

Demir-çelik tesisleri gibi yüksek riskli işyerlerinde üretim süreçleri, bakım ve onarım çalışmaları, kaldırma ve taşıma operasyonları ile kullanılan makine ve ekipmanlar birlikte değerlendirilmelidir. Üretim yönteminde, ekipmanda ya da çalışma koşullarında değişiklik olduğunda risk değerlendirmesi de güncellenmelidir.

Vinçler, kaldırma araçları, halatlar, kancalar ve bağlantı elemanları bu tesislerde hayati önem taşır. İş ekipmanlarının gerekli kontrolleri, ekipmanın niteliğine ve mevzuatta belirlenen şartlara uygun biçimde yetkili kişilerce yapılmalı; kontrol ve bakım kayıtları düzenli tutulmalıdır. Tespit edilen uygunsuzluklar giderilmeden ekipman yeniden kullanıma alınmamalıdır. Vincin taşıma kapasitesinden fren sistemlerine, yapısal bütünlüğünden ray ve bağlantı elemanlarına kadar her unsur titizlikle değerlendirilmelidir.

Bakım ve onarım çalışmaları da üretimin olağan akışından ayrı düşünülerek hafife alınmamalıdır. Bu işler çoğu zaman farklı ekiplerin, farklı işverenlere bağlı çalışanların ve çeşitli ekipmanların aynı alanda bulunmasını gerektirir. Çalışmaya başlamadan önce işin kapsamı belirlenmeli, çalışma alanı güvenli hâle getirilmeli, enerji kaynakları kontrol altına alınmalı ve gerekli izolasyon ile kilitleme-etiketleme uygulamaları yapılmalıdır. Kaldırma operasyonları için uygun plan hazırlanmalı; tehlikeli alanlara yetkisiz kişilerin girmesi engellenmelidir.

HAZIRLIK, EĞİTİM VE KOORDİNASYON

Acil durum planları, ancak işyerinin karşılaşabileceği gerçek tehlikeleri kapsıyor ve çalışanlar tarafından biliniyorsa işe yarar. Yangın, patlama ve kimyasal sızıntı gibi senaryolar için müdahale ekipleri oluşturulmalı; tahliye yolları ve toplanma alanları belirlenmeli, çalışanlara eğitim verilmeli ve tatbikatlar düzenli olarak yapılmalıdır.

Çalışanların karşılaşabilecekleri riskler ve alınması gereken önlemler hakkında bilgilendirilmesi, iş sağlığı ve güvenliği eğitimi alması da zorunlu ve vazgeçilmezdir. Çalışanlar tehlikeli durumları çekinmeden bildirebilmeli, önerileri dikkate alınmalı ve gerektiğinde çalışmaktan kaçınma haklarını kullanabilmelidir. Güvenli çalışma kültürü, çalışanların sesinin duyulduğu ve bildirilen risklerin karşılıksız bırakılmadığı bir ortamda gelişir.

Birden fazla işverenin aynı çalışma alanını paylaştığı işyerlerinde koordinasyon ayrıca önem kazanır. Ana işveren ile alt işverenlerin riskleri paylaşması, iş izinlerini ve çalışma alanlarının sınırlarını açıkça belirlemesi, ekiplerin faaliyetlerini birbirinden haberdar biçimde yürütmesi gerekir. Bir işverenin aldığı önlem, aynı alanda çalışan diğer işverenlerin çalışanlarını da korumalıdır.

İŞ GÜVENLİĞİ İŞVEREN SORUMLULUĞUDUR

Aliağa'daki elim kazanın kesin nedenleri, yürütülecek teknik incelemeler ve adli süreç sonunda netleşecektir. İlk değerlendirmelerde vinç sistemi ve ark ocağının olayla bağlantısı üzerinde durulmuş olup, kazanın tüm yönleriyle aydınlatılması ve sorumlulukların deliller ışığında belirlenmesi gerekir. Bu süreç, hayatını kaybeden işçilerimize ve ailelerine karşı toplum olarak sorumluluğumuzdur.

İş sağlığı ve güvenliği; işverenden yöneticiye, iş güvenliği uzmanından işyeri hekimine ve çalışanlara kadar herkesin katkısını gerektirir. Ancak bu ortak sorumluluk, işverenin kanundan doğan yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. Kazaların önlenmesi; risklerin doğru değerlendirilmesi, gerekli tedbirlerin alınması, bunların sahada uygulanmasının izlenmesi ve eksikliklerin zamanında giderilmesiyle mümkündür.

İş kazalarını önlemenin yolu, güvenliği yalnızca yerine getirilmesi gereken bir mevzuat şartı olarak görmemekten geçer.

İş Güvenliği Kültürü, üretimin ve çalışma hayatının ayrılmaz bir parçası olmalıdır. Çünkü gerçek başarı, kazadan sonra müdahale etmek değil, kazanın hiç yaşanmamasını sağlamaktır.

Star | Resul KURT

Yurt dışında elde edilip de Türkiye’de vergilendirilecek kazançlar için daha önce mahallinde ödenen vergiler, Türkiye’de bu kazançlar nedeniyle hesaplanacak gelir veya kurumlar vergisinden mahsup edilecektir.

Yurt dışında yabancı para ile ödenen vergilere, bunların ilgili bulunduğu kazançların genel sonuç hesaplarına intikali esnasındaki kur uygulanacaktır.

Aşağıda yer alan sınırlamalar asıl olmak kaydıyla, zarar mahsubu veya istisnalar sonucu ilgili yılda Türkiye’de vergiye tabi kurum kazancının oluşmaması nedeniyle, Türkiye’deki beyannamelere dâhil edilen yurt dışı kazançlar üzerinden mahallinde ödenen vergilerin kısmen veya tamamen mahsubuna imkân bulunmazsa, bu mahsup hakkı izleyen üçüncü hesap dönemi sonuna kadar kullanılabilecektir.

Mahsup edilebilecek yurt dışı vergilerin sınırı

Yurt dışı kazançlar üzerinden ödenen ve Türkiye’de tarh olunacak vergilerden mahsup edilebilecek kurumlar vergisi ve benzeri vergiler, hiçbir surette yurt dışında elde edilen kazançlara %25 kurumlar vergisi oranının uygulanmasıyla bulunacak tutardan fazla olamayacaktır.

Yurt dışında ödenen vergilerin Türkiye’de hesaplanacak kurumlar vergisinden mahsup edilmesi istendiğinde, Türkiye’deki vergi matrahına dâhil edilecek yurt dışı kazanç tutarının bu vergileri de içerecek şekilde brütleştirilmesi gerekir.

Ancak yurt dışında elde edilen kazançların kurumlar vergisinden istisna edilmiş olması hâlinde, bu kazançlara ilişkin kesilen verginin mahsubu mümkün değildir.

Kontrol edilen yabancı kurumun ödediği vergiler

Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 7’nci maddesinin uygulandığı hâllerde, kontrol edilen yabancı kurumun ödemiş olduğu gelir ve kurumlar vergisi benzeri vergiler, söz konusu kurumun Türkiye’de vergilendirilecek kazancı üzerinden hesaplanan kurumlar vergisinden mahsup edilebilecektir.

Yurt dışı iştiraklerden elde edilen kâr payları üzerinden ödenen vergilerin mahsubu

Tam mükellef kurumların doğrudan veya dolaylı olarak sermayesi veya oy hakkının en az %25’ine sahip olduğu yurt dışı iştiraklerinden elde ettikleri kâr payları üzerinden Türkiye’de ödenecek kurumlar vergisinden, iştiraklerin bulunduğu ülkelerdeki kâr payı dağıtımına kaynak oluşturan kazançlar üzerinden ödenen gelir ve kurumlar vergisi benzeri vergilerin kâr payı tutarına isabet eden kısmı mahsup edilebilecektir. Kazanca ilave edilen kâr payı, bu kazançlar üzerinden yurt dışında ödenen gelir ve kurumlar vergisi benzeri vergiler dâhil edilmek suretiyle dikkate alınacaktır.

Yurt dışında ödenen vergilerin geçici vergiden mahsubu

Yurt dışında ödenen vergilerin yıllık kazanç üzerinden hesaplanan kurumlar vergisinden ve geçici vergiden mahsup edilebilmesine imkân tanınmıştır. Kurumların geçici vergi dönemlerinde yurt dışında elde ettikleri kazancın bulunması hâlinde, elde edildikleri ülkelerde bu kazançlar üzerinden kesinti veya diğer şekillerde ödenen vergiler, o dönem için hesaplanan geçici vergi tutarından da mahsup edilebilmektedir. Ancak bu şekilde indirilecek tutar, yukarıda da açıklandığı üzere yurt dışında elde edilen kazançlara ilgili geçici vergi oranının uygulanmasıyla bulunacak tutardan fazla olamayacaktır.

Yurt dışında ödenen vergilerin belgelendirilmesi

Yukarıda açıklanan şartlar dâhilinde yurt dışında ödenen vergilerin Türkiye’de mahsup edilebilmesinde en önemli unsur, söz konusu vergilerin ödendiğinin tevsiki olarak karşımıza çıkmaktadır.

Yabancı ülkelerde ödenen vergilerin Türkiye’de tarh olunan vergiden indirilebilmesi için bu vergilerin ilgili ülkede ödendiğine dair tevsik edici belgelerin ilgili yetkili makamlardan alınarak mahallindeki Türk elçilik veya konsoloslukları, yoksa mahallinde Türk menfaatlerini koruyan ülkenin aynı nitelikteki temsilcileri tarafından tasdik edilmesi gerekmektedir. Bu kapsamda kullanılabilecek tevsik edici belgeler, ilgili ülkede verilen beyannameler ya da adına vergi kesintisi yapılanlar için bu kesintilerin gösterildiği beyannameler ve bildirgeler ile ödemeye ilişkin tahakkuk fişi vb. belgelerdir.

Bununla birlikte İdare, konuyla ilgili vermiş olduğu muktezalarda, ilgili ülke yetkili makamlarından alındıktan sonra noterce tasdik edilerek yeminli tercüman tarafından Türkçeye çevrilen evrakların Yabancı Resmî Belgelerin Tasdiki Mecburiyetinin Kaldırılması Sözleşmesi’nde belirtildiği şekliyle, düzenlendikleri ülkenin adını, belgeyi imzalayan kişinin adını ve sıfatını, belgeye basılan mührün ait olduğu makamın adını, tasdik yerini ve tarihini, apostili düzenleyen makamı ve bu makamın mührünü veya kaşesini, apostili düzenleyen yetkilinin imzası ve apostil numarasını içerecek şekilde düzenlenmiş olması hâlinde ayrıca konsolosluk tasdiki aranmayacağını belirtmiştir. Dolayısıyla, yabancı ülkede ödenen vergilere ilişkin apostilli belgeler de tevsik edici belge olarak kabul edilmektedir.

Diğer taraftan, yukarıda bahsedilen tevsik edici belgelerin Türkiye’de kurumlar vergisinin tarhiyatı sırasında vergi mükellefi tarafından ibraz edilemediği durumlarda, yabancı ülkede ödenen veya ödenecek vergi Türkiye’deki kurumlar vergisi oranını aşmamak koşuluyla söz konusu ülkedeki mevcut kurumlar vergisi oranına göre hesaplanarak tarhiyatın bu şekilde hesaplanacak miktara isabet eden kısmı ertelenebilecektir. Böyle bir durumda, ertelenen miktara ilişkin belgelerin tarh tarihinden itibaren en geç 1 yıl içinde ilgili vergi dairesine ibraz edilerek bu belgelerde yazılı kesin tutarlara göre tarhiyatın düzelttirilmesi gerekmektedir.

Ancak herhangi bir mücbir sebep olmaksızın yukarıda bahsedilen belgelerin belirtilen süre içerisinde vergi dairesine ibraz edilmemesi veya ibrazından sonra tarhiyat sırasında ertelenen vergi tutarından daha düşük bir mahsup hakkı olduğunun anlaşılması durumunda, tarhiyat sırasında ertelenen vergiler için 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine uygun olarak gecikme zammı hesaplanacaktır.

Yurt dışında ödenen vergilerin mahsup sırası

Yukarıda açıklandığı üzere, yurt dışında ödenen vergiler yıllık kurumlar vergisi beyannamesinde hesaplanacak vergiden mahsup edilebileceği gibi, mükellefler ilgili mahsup işlemini yıl içinde verecekleri geçici vergi beyannameleri aracılığıyla de yapabilmektedirler.

Hesaplama sırasında, yurt dışında ödenen ve Türkiye’de mahsup edilecek vergi tutarının ilgili gelirin Türkiye’de tabi olduğu oran üzerinden hesaplanacak tutarı aşmaması hususuna özen gösterilmelidir. Söz konusu tutar hesaplandıktan sonra, mükellefin hâlihazırda yıl içinde kesinti yoluyla veya geçici vergi beyannamesi ile ödemiş olduğu vergilerin de bulunması durumunda, öncelikle yurt dışında ödenen vergiler hesaplanan kurumlar vergisinden mahsup edilecektir. Artan tutar bulunması hâlinde yurt içinde kesinti suretiyle ödenen vergiler ve geçici vergiler mahsup edilebilecektir.

Yurt dışında ödenen vergilerin çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması kapsamında değerlendirilmesi

Anayasamızın 90’ıncı maddesinde belirtildiği üzere, “Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.” Söz konusu hüküm çerçevesinde, vergi ödenen yabancı ülke ile Türkiye arasında imzalanmış bir çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmasının (“ÇVÖA”) mevcut olup olmadığına dikkat edilmesi ve böyle bir anlaşma var ise ilgili anlaşma hükümlerinin dikkate alınması gerekir.

Bu husus, söz konusu anlaşmaların “Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi” başlıklı bölümlerinde düzenlenmiştir. Türkiye’nin taraf olduğu bazı anlaşmaların bu maddesinde birtakım kazançların Türkiye’de vergiden istisna edildiği görülebilmektedir. Böyle bir durumda, Türkiye’de istisna edilen bir kazanca ilişkin olarak yurt dışında bu kazanç üzerinden ödenen vergilerin Türkiye’de hesaplanacak kurumlar vergisinden mahsup edilmesi mümkün olmayacaktır.

Diğer taraftan, yurt dışında elde edilen kazancın, ilgili ülkeler arasındaki ÇVÖA’da belirtilen oranı aşan bir şekilde yurt dışında vergilendirilmiş olması durumunda da bu verginin sadece ÇVÖA’da belirtilen orana tekabül eden kısmı Türkiye’de mahsup konusu olabilecektir. Aynı zamanda bu anlaşmaya aykırı bir şekilde sadece yerel mevzuata göre yurt dışında vergilendirmenin gerçekleştirilmiş olması hâlinde, yurt dışında ödenen vergilerin Türkiye’de hesaplanacak kurumlar vergisinden mahsup edilmesi de mümkün olmayabilecektir.

Ekonomim.com | Akif AKARCA / Dr.Mehmet ŞAFAK

Vergi borçları nedeniyle araç haczi uygulanabilir mi?

Kamu alacaklarının tahsil usulünü düzenleyen 6183 Sayılı Amme Alacak­larının Tahsil Usulü Hakkında Kanun, vergi borcunu ödemeyen mükelleflere karşı oldukça geniş yetkiler tanır. Ta­hakkuk eden verginin vadesinde öden­memesi halinde, muhataplarına “Öde­me Emri” tebliğ edilir. 6183 sayılı kanun gereğince kendisine ödeme emri tebliğ edilen borçlunun 15 gün içerisinde bor­cunu ödememesi borçlunun banka he­saplarına ve mal varlıklarına yönelik olarak e-haciz uygulaması yapılabilir. Bu kapsamda vergi borcu olan şirketle­rin banka hesapları ve gayrimenkulleri­nin yanı sıra, şirket aktifinde kayıtlı olan binek otomobiller, kamyonetler ve ticari araçlar da haciz işlemine konu olabilir.

Araç haczi satışı engeller

Üzerine haciz konulan araç için ayrı­ca trafiğe yazı yazılarak aracın yakala­ma ve bağlama kararı alınabilmektedir. Araçlar üzerine konulan hacizler aynı zamanda trafik ruhsatlarına işlendiğin­den, haciz işlemi aracın satışını engel­lemektedir. Araç haczi muayeneye en­gel değildir. Aracın muayeneye engel asıl sebebi haczin kendisi değil; muaye­ne öncesinde ödenmesi gereken vadesi geçmiş Motorlu Taşıtlar Vergisi (MTV) borçları, trafik cezaları veya gecikme fa­izleridir. Vergi borcu ödenmeden veya resmi olarak yapılandırılmadan muaye­ne yapılamaz.

Yakalama kararı aracı bağlar

Vergi borcu nedeniyle haciz uygula­ması borcun tahsili için yeterli görülme­diğinde veya vergi dairesi aracı satarak borcu tahsil etmek istediğinde, aracın fiziksel olarak ele geçirilmesi için ha­ciz işlemi olan araçların trafik tescil ka­yıtlarına “yakalama şerhi” işlenir. Yaka­lama şerhi düşülen bir araç trafikte se­yir halindeyken veya MOBESE/plaka tanıma sistemlerine takıldığında trafik ekipleri tarafından durdurularak trafik­ten men edilir. Satışı yapılmak üzere iş­lemlere başlanır.

Araç haczi ve yakalama işlemlerinde dengeyi korumak

Mükelleflerin vergi borçlarını ödeme­leri kanuni bir zorunluluk olup, kamu alacaklarının tahsil edilmesi ise dev­letin asli görevidir. Ancak borç tahsil edilirken, o borcu ödeyecek ekonomik çarkların da kırılmaması ve ticari haya­tın aksatılmaması hayati önem taşıyor. Şirketlerin araçlarına haciz ve yakala­ma işlemleri uygulanması, kısa vadede devlete bir tahsilat güvencesi sağlasa da, uzun vadede vergi ödeme potansiyelini yok edebilir. Araçları bağlanan, bir şir­ketin üretim yapabilmesi, istihdam sağ­laması vergi ödemeye devam edebilmesi imkansızlaşır. Bu nedenle, vergi daire­leri ile mükellefler arasında kurulacak yapıcı bir diyalog, iyi niyetli taksitlen­dirme yaklaşımları ve dijital uyarı sis­temleri hem ticaret hayatının devamını sağlar hem de kamu alacaklarının tahsi­latını güvenceye alır.

Dünya | Mahmut Bülent YILDIRIM

· Beyannamenin “Sonuç Hesapları” sayfasında “Diğer Bilgiler” başlığı altında yer alan “Teslim ve Hizmetlerin Karşılığını Teşkil Eden Bedel (Kümülatif)” alanı beyannameden ve beyanname PDF’sinden kaldırılmıştır.

e-Beyan uygulaması ana sayfasının sağ üst köşesinde yer alan kullanıcı ünvanına ait simgeye basıldığında açılan “Yardım -> e-Beyanname Dokümanlar -> Hemen Başla” başlıklarına sırasıyla tıklanarak katma değer vergisi beyannamelerinin sayfalarına ilişkin ayrıntılı açıklamaların bulunduğu modüllere erişim sağlanabilecektir.

Duyurulur.

Beyannamenin “Sonuç Hesapları” sayfasında “Diğer Bilgiler” başlığı altında yer alan “Teslim ve Hizmetlerin Karşılığını Teşkil Eden Bedel (Kümülatif)” alanı beyannameden ve beyanname PDF’sinden kaldırılmıştır.

30 milyon adet daha az işlem

Kartlı alışveriş sayısı haziran ayında 1 milyar 85 milyon adet seviyesindeyken temmuzda 1 milyar 129 milyon adede yükseldi. Ağustosta 1 milyar 120 milyon adede gerileyen işlem sayısı, eylül ayında ise 1 milyar 90 milyon adede kadar düştü. Böylece yalnızca ağustos-eylül döneminde kartlı alışveriş işlemleri yüzde 2,7 azaldı. Bir başka ifadeyle tüketiciler eylül ayında bir önceki aya göre yaklaşık 30 milyon adet daha az kartlı alışveriş işlemi gerçekleştirdi. Benzer bir tablo alışverişlerin değerinde de yaşandı. Haziranda 2 trilyon 383 milyar lira olan kartlı alışveriş tutarı, temmuzda 2 trilyon 450 milyar liraya, ağustosta ise 2 trilyon 451 milyar liraya yükseldi. Eylül ayında ise harcamalar 2 trilyon 430 milyar liraya geriledi. Böylece kartlı alışveriş tutarı bir ayda yaklaşık 21 milyar lira azalarak yüzde 0,9 düşüş gösterdi.

Geçen yıl artmıştı

Eylül ayındaki gerilemeyi dikkat çekici kılan gelişme ise geçen yılın aynı dönemiyle yapılan karşılaştırmada ortaya çıktı. Zira 2025 yılında ağustostan eylüle kartlı alışveriş tutarı yüzde 2,4 artarken, bu yıl aynı dönemde yüzde 0,9 geriledi. Böylece harcamaların aylık değişiminde iki yıl arasında yaklaşık 3,3 puanlık fark oluştu. Alışveriş adedinde ise geçen yılın ağustos-eylül döneminde yüzde 2,55'lik düşüş yaşanmıştı. Bu yıl aynı dönemdeki gerileme yüzde 2,69 oldu. Dolayısıyla alışveriş sayısındaki düşüş geçen yıla oldukça yakın gerçekleşirken, asıl ayrışma harcamaların parasal büyüklüğünde ortaya çıktı. Geçen yıl eylül ayında artış gösteren nominal harcamaların bu yıl gerilemesi, tüketim harcamalarında yavaşlamaya işaret etti.

Yurtdışından alışveriş de etkilendi

Yerli kartlarla yurt dışından yapılan alışverişlerde yılın ilk dokuz ayında güçlü artış yaşanırken, son aylarda düşüş dikkat çekti. 2025'in ocak-eylül döneminde 361,3 milyon adet olan yurt dışı alışveriş işlemi, bu yıl yüzde 20 artarak 433,3 milyon adede yükseldi. Aynı dönemde harcama tutarı yüzde 51,8 artışla 485 milyar liradan 736,1 milyar liraya çıktı. Ancak yine fon krizinin yaşandığı eylül ayında tablo tersine döndü. Temmuzda 52,3 milyon adet olan alışveriş sayısı, ağustosta 49,6 milyona, eylülde ise 47,9 milyona geriledi. Böylece temmuzdan eylüle işlem adedinde yüzde 8,5 düşüş yaşandı. Harcama tutarı da 91,5 milyar liradan 85,6 milyar liraya inerek yüzde 6,5 azaldı. Geçen yıl ağustostan eylüle yurt dışı alışveriş tutarı yüzde 1,2 artarken, bu yıl yüzde 0,9 gerilemesi dikkat çekti. Veriler, fon krizinin gündeme geldiği dönemde yurt dışı alışveriş iştahının da zayıfladığına işaret etti.

Yabancı alışverişinde düşüş sürüyor

Türkiye'nin yabancı ziyaretçiler açısından pahalı bir ülkeye dönüşmesi tartışılırken, BKM verileri yabancı kartlarla yapılan alışverişlerdeki kaybı ortaya koydu. 2024'ün ilk dokuz ayında yabancı kartlarla Türkiye'de 122,6 milyon alışveriş işlemi yapılırken, bu sayı 2025'in aynı döneminde yüzde 24,5 düşüşle 92,5 milyona geriledi. Böylece bir yılda 30 milyon işlem kaybedildi. Aynı dönemde TL bazında harcama tutarı ise yalnızca yüzde 1 artarak 372,5 milyar liradan 376,1 milyar liraya çıktı. Bu yılın ilk dokuz ayında işlem sayısı yüzde 13,4 artışla 105 milyona yükselse de 2024 seviyesinin yüzde 14,4 altında kaldı. Harcama tutarı ise 431,4 milyar liraya ulaştı. İki yıllık dönemde alışveriş sayısındaki kayıp, Türkiye'nin fiyat rekabetçiliğine ilişkin tartışmaları güçlendirirken, yabancıların alışverişlerinde henüz eski seviyelere dönülemediğini gösterdi.

İşsizlik ödeneği almakta iken işe giren ve bunu 15 gün içinde bildirenlerin ödenekleri 'yeni işe başlama' nedeniyle kesilir ve yeni bir işsizlik ödeneğine hak kazanamayacak şekilde işlerini kaybetmeleri halinde kalan işsizlik ödenekleri, başvurdukları tarih itibarıyla yeniden başlatılır.

İşsizlik ödeneği alırken bir veya birden fazla işverene bağlı olarak ücret karşılığı veya kendi nam veya hesabına çalışılması ve yapılan bu çalışmanın, başladığı tarihi izleyen günden itibaren 15 günden daha sonra tespit edilmesi halleri gelir getirici bir işte çalışma olarak değerlendirilmekte.

'Gelir getirici işte çalışıyor olma' nedeni ile kesilen işsizlik ödenekleri tekrar başlatılmamakta. Hak kaybına uğramamak için işe girmeniz halinde durumu muhakkak bildirin.

Bir firmada süreli sözleşme karşılığı çalışıyorum. Sözleşmem bitmeden işverenin çıkarması ya da bittikten sonra işten ayrılmam durumunda işe iade veya tazminat gibi bir hak talebim olabilir mi?

İş Kanunu'na göre işe iade hakkından yararlanmak için, otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. Belirli süreli iş sözleşmelerinde işe iade hakkı bulunmamaktadır.

Dolayısıyla sizin işe iade hakkınız bulunmuyor. Ancak belirli süreli iş sözleşmesi ile çalıştığınızdan ve iş sözleşmeniz süresinden önce haklı bir nedene dayandırılmadan sona erdirilmiş yada erdirilecekse aradaki sürenin ücretini tazminat olarak işverenin ödemesi gerekmektedir.

Takvim | Ali ŞERBETÇİ

İlk bakışta basit bir muhasebe hatası gibi görünen bu durum, vergi incelemesinde ciddi sonuçlar doğurabiliyor. Nitekim Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulunun 21 Mayıs 2025 tarihli kararı da bu konuda önemli bir uyuşmazlığı ele alıyor.

Karar, şirket ortaklarıyla yapılan para hareketlerinin nasıl muhasebeleştirilmesi gerektiği kadar, bu hesaplar üzerinden yapılacak vergisel değerlendirmelerin de önemini ortaya koyuyor.

Ortaklar Cari Hesaplarında Yapılan Hata

Şirketlerin ortaklarına verdiği borçlar 131-Ortaklardan Alacaklar hesabında, ortaklarından aldığı borçlar ise 331-Ortaklara Borçlar hesabında izleniyor.

Ancak aynı ortakla yapılan işlemlerin muhasebeleştirilmesinde zaman zaman önemli hatalar yapılıyor.

Örneğin şirketin ortağına 5 milyon lira borç verdiğini düşünelim. Bu tutar 131 hesabına kaydedilecektir.

Daha sonra ortak şirkete 3 milyon lira ödeme yaptığında, bu ödemenin 131 hesabındaki borçtan düşülmesi gerekir. Ödenen tutarın 331 hesabına kaydedilmesi doğru değildir. Çünkü şirket ortaktan yeni bir borç almamış, daha önce verdiği paranın bir kısmını tahsil etmiştir.

Benzer şekilde, ortak önce şirkete 4 milyon lira borç vermişse bu tutar 331 hesabına kaydedilir. Daha sonra şirket ortağa 6 milyon lira verdiğinde, öncelikle 331 hesabındaki 4 milyon liralık borç kapatılır. Kalan 2 milyon lira ise 131 hesabına aktarılır.

Bu örneklerde aynı ortak için birbirinden bağımsız iki borç ilişkisi bulunmuyor. Karşılıklı ödemeler, mevcut cari hesabın bakiyesini değiştiriyor.

Dolayısıyla işlemlerin gerçek niteliği dikkate alınmadan aynı ortağa ait tutarların hem 131 hem de 331 hesaplarında biriktirilmesi, muhasebe kayıtlarının ekonomik durumu doğru yansıtmamasına neden olabiliyor.

Danıştayın Önüne Gelen Uyuşmazlık

Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulunun 21 Mayıs 2025 tarihli, E:2024/146, K:2025/388 sayılı kararına konu olayda;

İnceleme sırasında şirketin 131-Ortaklardan Alacaklar hesabında yüksek tutarda borç bakiyesi bulunduğu, ancak bu tutarlar için faiz hesaplanmadığı tespit ediliyor.

Vergi inceleme elemanı, şirketin ortağına faizsiz finansman sağladığı gerekçesiyle Merkez Bankasının avans faiz oranını esas alarak adat faizi hesaplıyor. Hesaplanan faiz üzerinden cezalı kurumlar vergisi tarhiyatı yapılıyor.

Ancak şirketin muhasebe kayıtlarında aynı ortağa ait 331-Ortaklara Borçlar hesabında da tutarlar bulunuyor.

Başka bir ifadeyle, şirketin aynı ortağa ilişkin alacak ve borç kayıtları iki ayrı hesapta izleniyor.

Vergi inceleme elemanı ise yalnızca 131 hesabındaki tutarları dikkate alıyor. 331 hesabındaki borçları hesaplamaya dahil etmiyor.

Uyuşmazlık da buradan kaynaklanıyor.

Vergi mahkemesi ve Danıştay aşamalarından geçen dava, sonunda Vergi Dava Daireleri Kurulunun önüne geliyor.

Danıştay Neye Karar Verdi?

Vergi Usul Kanunu'nun 3. maddesine göre vergilendirmede vergiyi doğuran olayın ve bu olaya ilişkin işlemlerin gerçek mahiyeti esas alınıyor.

Aynı Kanun'un 134. maddesi ise vergi incelemesinin amacını, ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamak olarak belirliyor.

Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, kararında bu iki düzenlemeye dayanıyor.

Vergi Dava Daireleri Kurulu şirketin aynı ortağa hem borç vermesi hem de aynı ortaktan borç alması durumunda, karşılıklı hesapların birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.

Buna göre şirketin alacaklı olduğu tutarlardan borçlu olduğu tutarlar mahsup edilmeli ve net alacak esas alınmalı.

Dolayısıyla 131 hesaptaki tutarlar üzerinden faiz hesaplanırken aynı ortağa ait 331 hesabının göz ardı edilmesi, Danıştay tarafından eksik inceleme olarak değerlendiriliyor.

Kurul, bu gerekçeyle vergi idaresinin temyiz istemini reddediyor.

Karar, şirketlerin ortaklarıyla olan para ilişkilerinde gerçek ekonomik durumun esas alınması gerektiğini ortaya koyuyor.

Şirketler Bu Karardan Hangi Dersi Çıkarmalı?

Danıştayın kararı, ortaklar cari hesaplarının doğru tutulmasının yalnızca muhasebe düzeni açısından değil, vergisel risklerin önlenmesi bakımından da önemli olduğunu gösteriyor.

Şirketler, aynı ortağa ilişkin 131 ve 331 hesaplarını düzenli olarak kontrol etmeli.

Öncelikle bu hesaplarda yer alan hareketlerin hangi işlemlerden kaynaklandığı belirlenmeli. Ortağın şirkete yaptığı ödemenin yeni bir borç verme işlemi mi, yoksa daha önce şirketten aldığı borcun geri ödenmesi mi olduğu açıklığa kavuşturulmalı.

Aynı şekilde şirketin ortağa yaptığı ödemenin, ortağın daha önce şirkete verdiği borcun iadesi mi, yoksa ortağa yeni bir borç verilmesi mi olduğu tespit edilmeli.

Mevcut borcun geri ödenmesi niteliğindeki işlemler, karşı hesapta yeni bir bakiye oluşturacak şekilde değil, ilgili borcu kapatacak biçimde muhasebeleştirilmeli.

Bu nedenle aynı ortağa ait 131 ve 331 hesaplarda karşılıklı bakiyeler bulunuyorsa, bunların nedenleri araştırılmalı; aynı cari ilişkiden kaynaklanan ve mahsup edilmesi gereken tutarlar için gerekli virman ve düzeltme kayıtları yapılmalı.

Bir başka önemli nokta ise şu: Hesaplar arasında virman yapılması, ortağa faizsiz finansman sağlanmasından doğabilecek vergisel yükümlülükleri ortadan kaldırmaz. Şirketin ortağından net alacaklı olduğu ve ortağına faizsiz finansman sağladığı dönemler için emsallere uygun faiz hesaplanması gerekir.

Danıştayın kararı, ortaklar cari hesaplarının gerçek durumu gösterecek biçimde tutulmasının önemini hatırlatıyor.

Şirketlerin benzer vergi incelemeleriyle karşılaşmamak için yapması gereken, aynı ortağa ait 131 ve 331 hesaplarını dönem sonunu beklemeden karşılaştırmak, gerekli mutabakatları sağlamak ve mahsup edilmesi gereken tutarların virman kayıtlarını zamanında yapmak.

Çünkü muhasebede zamanında yapılmayan bir düzeltme, vergi incelemesinde yıllarca sürecek bir uyuşmazlığın başlangıcı olabiliyor.

Gelir İdaresi Başkanlığı, 30 Ekim 2026 tarihli 74 numaralı Kurumlar Vergisi Kanunu Sirküleri ile üçüncü geçici vergi döneminde uygulanacak yeniden değerleme oranını %19,64 olarak açıkladı. Şartları taşıyan işletmeler, Vergi Usul Kanunu’nun mükerrer 298/Ç maddesine göre amortismana tabi kıymetlerini bu oranla yeniden değerleyebiliyor. Böylece amortisman gideri artıyor; bilançodaki varlıklar ve özkaynaklar da enflasyon karşısında bir ölçüde güncelleniyor.

Yeniden değerlemenin yolu açık

Enflasyon düzeltmesine ara verilmesi bu imkânı daha önemli hale getirdi. 7571 sayılı Kanunla Vergi Usul Kanunu’na eklenen geçici 37’nci madde, 2025, 2026 ve 2027 hesap dönemlerinde, geçici vergi dönemleri dahil, enflasyon düzeltmesi yapılmamasını öngörüyor. Aynı madde bu dönemleri, mükerrer 298/Ç bakımından enflasyon düzeltmesi şartlarının gerçekleşmediği dönem olarak kabul ediyor. Yani yeniden değerlemenin yolu açık.

“Enflasyon düzeltmesi yapılmıyor, sabit kıymetler de eski değerleriyle kalacak” düşüncesi doğru değil. Enflasyon düzeltmesi ile yeniden değerleme ayrı işlemler. Birinin yapılmaması, diğerinden yararlanılamayacağı anlamına gelmiyor.

Yeniden değerlemede kıymetin kayıtlı değeri ile birikmiş amortismanı aynı oranla artırılıyor. Net değerde oluşan artış, bilançonun pasifinde özel bir fon hesabında izleniyor ve bu artış için ayrıca vergi ödenmiyor. Amortisman artık yükselen değer üzerinden ayrılıyor. Gider veya maliyet büyüyor, kazanca yansıdığı ölçüde de vergi matrahı küçülüyor.

294 bin 600 TL’lik ilave amortisman

Rakamla anlatalım. Önceki yıllarda alınmış, amortismana esas kayıtlı değeri 10 milyon TL olan bir makinenin amortisman oranı %20 olsun. Kalan amortisman süresinin yeterli olduğunu ve bu yılın önceki geçici vergi dönemlerinde yeniden değerleme yapılmadığını varsayalım.

%19,64’lük artışla makinenin değeri 11 milyon 964 bin TL’ye çıkar. Yeniden değerleme yapılmazsa dokuz aylık amortisman 1 milyon 500 bin TL’dir; yeniden değerleme sonrasında 1 milyon 794 bin 600 TL olur. Aradaki 294 bin 600 TL’lik ilave amortismanın tamamının dönem kazancından indirildiğini ve kurumlar vergisi oranının %25 olduğunu varsayarsak, hesaplanan geçici vergi 73 bin 650 TL azalır.

İşletme bu sonuç için yeni makine almıyor, ilave harcama yapmıyor. Elindeki varlık üzerinden kanunun tanıdığı hakkı kullanıyor. Ancak üretimde kullanılan makinelerin amortismanı stok maliyetine girdiğinden, artışın tamamı aynı dönemde gider yazılmayabilir. Vergi etkisi, maliyetlerin hangi dönemde giderleştiği dikkate alınarak hesaplanmalı.

“Gerçek değer” ifadesini dikkatli kullanmak gerekiyor

Meselenin bir de bilanço tarafı var. Enflasyon bina, makine ve ekipmanın yenileme maliyetini artırırken kayıtlardaki değerler aynı hızla yükselmiyor. Yeniden değerleme bu eskimiş tutarları güncelleyerek bilançonun işletmenin durumunu daha sağlıklı göstermesine yardım ediyor.

Yalnız “gerçek değer” ifadesini dikkatli kullanmak gerekiyor. Yeniden değerleme bir ekspertiz değil, kanuni oranla yapılan bir güncelleme. Varlığı piyasa değerine taşıdığı söylenemez. Söylenebilecek olan, enflasyonla aşınmış kayıtlı değerlerin gerçeğe biraz daha yaklaştığıdır.

Fon hesabı özkaynağı da büyütür; borçların özkaynaklara oranı gibi göstergeler buna göre değişir. Ama kasaya para girmez. Bilanço rakamlarının yükselmesi, tek başına ödeme gücünün ya da nakit akışının iyileştiğini göstermez.

Uygulama herkesi ve her varlığı kapsamıyor. Esas olarak tam mükellefiyete tabi, bilanço esasına göre defter tutan gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri yararlanabiliyor; işletme hesabı esasına göre defter tutanlar kapsam dışında. Amortismana tabi olmayan arsa ve araziler ile aynı hesap döneminde aktife giren kıymetler yeniden değerlenemiyor. Kıymetli maden sektöründe enflasyon düzeltmesine devam eden mükelleflerin durumu ayrıca değerlendirilmeli. Diğer kanuni sınırlamaların da kıymet bazında kontrol edilmesi gerekiyor.

Kıymet satıldığında ise vergi hesabı değişiyor

%19,64 dokuz aylık döneme ait oran. Yılın önceki geçici vergi dönemlerinde değerleme yapılmışsa bu oran doğrudan uygulanmaz; aynı artış iki kez kullanılmamalı. Yıl sonunda ise o dönem için açıklanacak oran esas alınacak. Uygulama isteğe bağlı olduğundan hangi kıymetin değerleneceğine işletme karar veriyor.

Kıymet satıldığında ise vergi hesabı değişiyor. Yeniden değerlenen kıymet satıldığında, sermayeye eklenmemiş ve özel fon hesabında duran değer artışı birikmiş amortisman gibi işlem görüyor. Satış kazancı hesaplanırken kıymetin kayıtlı değerinden düşülüyor ve vergiye tabi kazancı artırıyor. Kullanım süresince yüksek amortismanla sağlanan avantaj, satışla birlikte düşünüldüğünde bir vergi ertelemesine dönüşebiliyor.

Fon satıştan önce sermayeye eklenmişse bu tutar satış kazancının hesabında dikkate alınmıyor. Sermayeye ekleme dışındaki hesap aktarımları veya işletmeden çekişler ise vergileme doğurabilir. Satışı planlanan varlıklarda bugünkü amortisman avantajı ile ileride doğacak satış vergisi birlikte hesaplanmalı.

Geçici vergi hazırlığında yalnızca gelir ve gider hesaplarına bakmak yetmez. Amortisman listeleri yeniden değerleme yönünden de kontrol edilmeli. Bu hak kullanılmadığında varlıklar eskimiş değerlerle görünmeye devam eder, indirilebilecek amortisman da eksik kalır.

Ekonomigazetesi.com | Yaşar ÇATALKAYA

Hazine ve Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından hazırlanan Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No: 597), 10 Kasım 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Düzenlemeyle, kesinleşen vergi ve cezalar ile vadesi geçmiş olmasına rağmen tahsil edilemeyen vergi borçlarının açıklanmasına ilişkin esaslar, parasal sınırlar ve takvim netleştirildi.

Her vergi dairesinde 5 milyon TL sınırı uygulanacak

Tebliğ hükümlerine göre, bir vergi dairesine 5 milyon TL veya daha fazla borcu bulunan ya da aynı tutar ve üzerinde kesinleşmiş vergi borcu ve cezası olan mükellefler kamuoyuna açıklanacak listelere dahil edilecek.

Hazırlanacak listelerde, 31 Aralık 2025 itibarıyla ödeme süresi dolduğu halde 20 Kasım 2026 tarihine kadar ödenmemiş vergi ve cezalar esas alınacak. Bunun yanı sıra 1 Haziran 2025 ile 31 Mayıs 2026 tarihleri arasında kesinleşen vergi tarhiyatları da açıklama kapsamında yer alacak.

Vergi borçlularının listeleri aralık ayında yayımlanacak

Vergi borcu ve cezası bulunan mükelleflerin isimleri ilk olarak 1-15 Aralık 2026 tarihleri arasında Türkiye genelindeki vergi dairelerinde, ilan için ayrılan bölümlerde duyurulacak.

İkinci aşamada ise söz konusu listeler, 16-30 Aralık 2026 tarihleri arasında Gelir İdaresi Başkanlığının resmî internet sitesi üzerinden erişime açılacak.

Tahsil imkânı bulunmayan alacaklar ayrıca gösterilecek

Düzenlemede, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun çerçevesinde tahsil edilemeyen veya tahsil edilmesinin mümkün olmadığı değerlendirilen vergi alacaklarına ilişkin özel bir hüküm de bulunuyor.

Bu kapsamdaki borçlar, yayımlanacak listelerde ayrıca belirtilecek. İlgili açıklama bölümünde ise "Alacağın tahsil kabiliyeti bulunmamaktadır." ifadesine yer verilecek.

Yapılandırma kapsamındaki borçlar listelere alınmayacak

6736, 7020, 7143, 7256, 7326 ve 7440 sayılı kanunlar kapsamında yapılandırılmış ve yapılandırma süreci devam eden vergi alacakları kamuoyuna açıklanmayacak.

Bunun yanında, ilgili mevzuat doğrultusunda takas, mahsup veya uzlaşma başvuruları kabul edilen belediyeler, belediyelere bağlı kuruluşlar ve belirli belediye şirketlerinin 31 Aralık 2004 ve öncesine ilişkin bazı borçları da açıklanacak listelerin dışında tutulacak.

Tebliğ Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi

Vergi Usul Kanunu'nun 5'inci maddesine dayanılarak hazırlanan tebliğ, 10 Kasım 2026 tarihinde yürürlüğe girdi. Düzenlemenin uygulanmasına ilişkin sorumluluk ise Hazine ve Maliye Bakanı tarafından yürütülecek.

Fesihnamede damga vergisi matrahı basitçe bu şekilde özetlenebilir. Ancak uygulamada çözümü bu kadar basit olmayan bir ihtilaf konusu var. Fesihnamede bedelin yer almadığı durumda matrahın ne olduğu.

Böyle bir durumda damga vergisi matrahı konusunda iki farklı görüş ortaya çıkıyor. Matrahı, feshedilen sözleşmede yer alan belli para olarak değerlendiren görüş yanında, feshedilen sözleşmenin gerçekleştirilen kısmı hariç, feshedilen sözleşmede yer alan belli para olarak tanımlayan ikinci bir görüş var.

Gelir İdaresinin görüşü

Gelir İdaresi, feshedilen kâğıdın, içerdiği bedel üzerinden, kâğıtta bedel bulunmaması halinde atıf yapılan kâğıdın içerdiği bedel üzerinden damga vergisi ödenmesi gerektiği görüşünde. (01.03.2013 tarih ve 175 sayılı, 09.07.2019 tarih ve 13450 sayılı özelgeler.)

Gelir İdaresine ait bu özelgeler yanında, bu görüşe uygun yapılmış tarhiyatlar da var.

Yargı kararları

Konuyla ilgili benim tespit edebildiğim bir Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu (DVDDK) kararı var. Kararın sonucu yukarıda özetlediğim özelgede yer alan görüşle aynı yönde. Ancak yargılama sürecinde, vergi mahkemesi, istinaf ve Danıştayın ilgili dairesi kararları ve gerekçeleri farklı olduğu için, kısaca süreci özetlemek isterim.

Dava konusu somut olayda, farklı yıllarda imzalanmış, bazıları kısmen yürütülmüş beş ayrı sözleşme, 2017 yılında taraflar arasında imzalanan fesih protokolleri ile sona erdirilmiş. Fesih protokollerinde herhangi bir parasal bedele yer verilmemiş. Feshedilen sözleşmelerde yer alan toplam bedeller üzerinden damga vergisi tarhiyatları yapılması üzerine konu ihtilaflı hale gelmiş.

Feshedilen sözleşmelerde belli para olup olmadığı konusu da tartışmalı ama belli para olduğu kabul edilerek, fesihnamenin matrahı konusunda yargılama süreci ilerlemiş. Ben de konuya sadece matrahla sınırlı olarak devam edeyim.

Konuyu inceleyen Vergi Mahkemesi, davacının, imzalanan sözleşmelerde bedel belirtilmediği iddiasını kabul etmemiş, tarhiyata esas alınan sözleşmelerin imzalandıkları tarihte belli bir parayı ihtiva ettiği ve damga vergisine esas alınabilecek sözleşme bedellerine ulaşılabildiği sonucuna vararak, davacıdan sözleşme bedelleri üzerinden binde 9,48, fesihnameler üzerinden ise binde 1,89 oranında damga vergisi aranılmasında hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna ulaşmış ve davayı reddetmiş.

İstinaf başvurusunu inceleyen Bölge İdare Mahkemesi, sözleşme bedellerinin davacı tarafından gerçekleştirilen kısımlarının fesih sözleşmeleri yönünden hüküm ifade etmediği gerekçesiyle, Vergi Mahkemesi kararının, tarh edilen verginin davacı tarafından gerçekleştirilen kısmına isabet eden bölümleri yönünden hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna vararak, kararın bu kısmına ilişkin davanın reddine dair hüküm fıkrasının kaldırmış. Vergi Mahkemesi kararının diğer hüküm fıkralarına yönelik davacının istinaf başvurusu ise reddedilmiş.

Temyiz istemini inceleyen Danıştay Dokuzuncu Dairesi, Bölge İdare Mahkemesi kararının, tarh edilen damga vergilerinin, davacı tarafından gerçekleştirilen ve bu nedenle fesih sözleşmeleri yönünden hüküm ifade etmediği belirtilen bölümlerine isabet eden kısımları yönünden davanın kabulüne ilişkin hüküm fıkrasını bozmuş, diğer hüküm fıkralarını onamış. (Danıştay Dokuzuncu Dairesinin 07.03.2024 tarih ve E:2022/2392 K:2024/1184 sayılı Kararı.)

Dokuzuncu Dairenin bozma kararının gerekçelerinden, dikkat çeken noktalar özetle şöyle:

- Nispi vergide, kâğıtların nevi ve mahiyetlerine göre, bu kâğıtlarda yazılı belli para esas alınır. Belli para terimi, kâğıtların ihtiva ettiği veya bunlarda yazılı rakamların hasıl edeceği parayı ifade eder.

- Damga vergisine tabi bir kâğıdın nispi oranda vergilendirilebilmesi için, kâğıda bağlanan işlem bedelinin (kâğıdın içerdiği meblağın) kâğıtta açıkça belirtilmiş olması veya bu bedelin hesaplanmasına imkân sağlayacak verilerin kâğıtta yer alması gerekir.

- Buna göre, fesihnamelerin de içerdiği bedel üzerinden, kâğıtta herhangi bir bedelin bulunmaması hâlinde ise atıf yapılan kâğıdın içerdiği bedel esas alınarak damga vergisi hesaplanır.

- Kanun'da, vergilendirme bakımından feshedilen sözleşmenin hükümlerinden yararlanılıp yararlanılmamasına ilişkin bir kısıtlamaya yer verilmemiştir. Fesihnamelere konu işlerin ne ölçüde tamamlandığı ya da tamamlanmadığı hususunun, damga vergisine tabi kâğıdın vergilendirilmesi bakımından herhangi bir etkisi yoktur.

Davalının temyiz istemini inceleyen DVDDK, Danıştay Dokuzuncu Dairesinin kararında yer alan gerekçelerle, Bölge İdare Mahkemesi kararının bozulmasına karar vermiş. (Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulunun 10.06.2026 tarih ve E:2025/18 K:2026/407 sayılı kararı.)

Kişisel değerlendirmem

Konu esas olarak, Kanun’da yer alan "Fesihnameler (Belli parayı ihtiva eden bir kâğıda taalluk edenler dahil)" hükmünün ne anlama geldiği yorumuyla ilgili. Bir başka ifadeyle, parantez içinde yer alan hükmün, fesihnamede atıf yapılan bedelin tamamını kapsayıp kapsamadığı.

Danıştay Dokuzuncu Dairesinin yukarıda özetlediğim kararında da esas gerekçe, fesihnamede belli bir bedelin bulunmadığı, bu durumda fesihnamenin taalluk ettiği sözleşmede yer alan belli bedel üzerinden vergi hesaplanması gerektiği.

Kişisel değerlendirmem, fesihnamede belli para bulunmadığı durumda, düzenlemenin feshedilen kâğıttaki belli paranın tamamının matrah olarak alınmasını gerektirmediği yönünde.

“Fesih” kavramının kelime anlamı; bozmak, sona erdirmek, hükümsüz kılmak. Fesih işlemi, ileriye dönük, fesih tarihine kadar olan işlemler ve geçmişte kazanılan haklar fesihle ortadan kalkıyor. Fesih, sözleşmeyi baştan itibaren ortadan kaldırmıyor, sadece ileriye etkili.

Dolayısıyla fesihname, kural olarak, gerçekleşmiş, tamamlanmış edimlerle ilgili bir hüküm ifade etmez. Bu çerçevede feshedilen sözleşmede yer alan, gerçekleşmiş işlemlere ilişkin bedelle ilgili bir hüküm ifade etmeyen bedel üzerinden damga verisi ödenmesinin anlamlı bir gerekçesi de yok, bunu gerektiren açık bir düzenleme de yok diye değerlendiriyorum.

Kâğıtta yer alan her türlü belli parayı damga vergisi matrahına dahil olarak değerlendiren görüşlerin olduğunu biliyorum. Ben bu görüşte değilim. Kâğıtta yer alan, örneğin; gösterge niteliğindeki tutarların, taraflara edim yüklemeyen veya durumu tespit eden hükümlere ilişkin tutarların damga vergisi matrahına dahil olmadığını değerlendiriyorum. Fesihnamelerde yer alan, tamamlanmış edimlere ilişkin tutarların da aynı kapsamda olduğu düşüncesindeyim.

Son olarak, üç noktaya da dikkat çekmek isterim.

Birincisi, feshedilen sözleşmede yer alan bazı bedeller, sözleşmenin son gününe kadar değişmeden hüküm ifade edebilir. Örneğin bir kira sözleşmesinde adi kefalet hükmü varsa, kefalet tutarı son güne kadar değişmeden hüküm ifade edebilir ve bu sözleşmenin süresi öncesi feshi halinde, kefalet tutarının tamamı üzerinden damga vergisi ödenmesi gerekebilir. Bu tür özel durumları incelemekte yarar var.

İkincisi, fesihnamede, feshe ilişkin hükümler yanında, başka hükümler de konmuş olabilir. Bu çerçevede örneğin, bir kira sözleşmesini ortadan kaldıran fesihnamede, fesih öncesine ilişkin ödenmemiş kiralarla ilgili bir yapılandırma hükmü varsa, yapılandırılan tutar üzerinden, sözleşme damga vergisi oranı esas alınarak vergi hesaplanması gerekebilir.

Üçüncüsü, damga vergisine tabi diğer sözleşmelerde olduğu gibi fesihnamede belli para varsa, damga vergisi feshedilen sözleşmede yer alan bedel üzerinden değil, fesihnamede yer alan bedel üzerinden hesaplanıyor. Gereksiz sorunlarla karşılaşmamak için fesihnameye, ortadan kaldırılan edimlere ilişkin bedelin yazılmasında yarar var.

Ekonomim.com | Recep BIYIK

Aradan 84 yıl geçti.

Ancak Varlık Vergisi'nin bıraktığı izler, üzerinden geçen zamana rağmen silinmedi. Çünkü bu vergi yalnızca devletin savaş koşullarında gelir elde etmek amacıyla başvurduğu olağanüstü bir mali düzenleme değildi. Aynı zamanda vergilendirme yetkisinin nasıl kullanılabileceğini, bu yetkinin hangi sonuçları doğurabileceğini ve devletin vergi toplarken hukukun sınırlarını ne ölçüde gözettiğini gösteren tarihsel bir örnekti.

Üstelik Varlık Vergisi'nin tartışmalı yönleri yalnızca uygulamadan kaynaklanmıyordu. Kanunun kendisi de vergilendirme ilkeleri açısından ciddi sorunlar içeriyordu.

Bir verginin kanunla konulmuş olması, onun mutlaka adil olduğu anlamına gelmez. Varlık Vergisi bunun üzerinde düşünmemiz gereken örneklerinden biridir.

Savaş vardı ama Türkiye savaşta değildi

1939 yılında başlayan İkinci Dünya Savaşı, Türkiye'yi de ekonomik açıdan derinden etkiledi. Türkiye savaşa fiilen katılmamış olsa da savaş ekonomisinin ağır koşullarıyla karşı karşıya kaldı.

Üretim daraldı, temel tüketim mallarında kıtlık yaşandı, fiyatlar yükseldi, karaborsa ve stokçuluk yaygınlaştı. Çok sayıda insanın silahaltına alınması üretimi olumsuz etkilerken devletin askerî harcamaları önemli ölçüde arttı.

Halkın büyük bölümü geçim sıkıntısıyla mücadele ederken savaş koşullarından yararlanarak olağanüstü kazançlar elde edenler de vardı.

Böyle bir ortamda devletin ek gelir kaynaklarına ihtiyaç duyması anlaşılabilir bir durumdu. Hatta savaş nedeniyle olağanüstü kazanç elde edenlerin daha fazla vergilendirilmesi, ödeme gücü ve vergi adaleti bakımından savunulabilecek bir düşünceydi.

Sorun, bu düşüncenin nasıl hayata geçirildiğiydi.

Şükrü Saraçoğlu'nun Varlık Vergisi

Varlık Vergisi, 1942 yılının Temmuz ayında başbakanlık görevine gelen Şükrü Saraçoğlu hükümeti döneminde çıkarıldı.

Saraçoğlu hükümeti, savaş ekonomisinin yarattığı mali sorunları çözmek, dolaşımdaki para miktarını azaltmak, fiyat artışlarını kontrol altına almak ve olağanüstü kazançları vergilendirmek istiyordu.

Saraçoğlu, 11 Kasım 1942'de Mecliste yaptığı konuşmada verginin temel hedeflerinden birinin dolaşımdaki parayı azaltmak ve ülkenin ihtiyaçlarına kaynak sağlamak olduğunu belirtiyordu. Verginin ödenebilmesi için satışa çıkarılacak malların fiyatları üzerinde de düşürücü bir etki yaratabileceğini düşünüyordu.

Ancak Saraçoğlu'nun ekonomi anlayışını yalnızca bu mali gerekçelerle açıklamak yeterli değil.

Çünkü dönemin ekonomi politikalarında millî bir sermaye sınıfı oluşturma düşüncesi de önemli bir yer tutuyordu.

Saraçoğlu'nun 5 Ağustos 1942'de hükümet programını açıklarken yaptığı konuşmada Türkçülüğe ilişkin kullandığı ifadeler, dönemin siyasal yaklaşımını anlamak bakımından dikkat çekicidir.

Varlık Vergisi üzerine yapılan tarihsel araştırmalarda, hükümetin yalnızca savaş kazançlarını vergilendirmeyi değil, ticaret ve sermaye yapısını değiştirmeyi de hedeflediği görüşü ileri sürülmektedir.

Bu yorumun dayanaklarından biri, verginin uygulama biçimidir.

Çünkü Varlık Vergisi'nin kanun metninde din veya etnik köken üzerinden açık bir vergilendirme ayrımı bulunmamasına rağmen uygulamada mükellefler farklı kimlik gruplarına ayrılmıştı.

Bu durum, verginin yalnızca mali bir araç olarak kullanılıp kullanılmadığı sorusunu gündeme getiriyor.

Bir devletin millî ekonomi politikası izlemesi başka, yurttaşlarını dinî kimliklerine göre farklı vergi yükleriyle karşı karşıya bırakması başka bir meseledir.

Verginin miktarını komisyonların kanaati belirliyordu

Varlık Vergisi Kanunu'nun 1. maddesi, servet ve kazanç sahiplerinin servetleri ile olağanüstü kazançları üzerinden bir defaya mahsus vergi alınmasını öngörüyordu.

Ancak Kanunun en sorunlu hükümlerinden biri 6. maddesiydi.

Bu maddeye göre verginin miktarı, oluşturulan komisyonlar tarafından belirlenecekti. Komisyonlar mükelleflerin önceki yıllara ait vergi bilgilerini, kazançlarını ve servet durumlarını inceleyecek ancak bunlarla bağlı olmayacaktı.

Kanunda yer alan ifadeyle komisyonlar, edinecekleri kanaate göre vergi miktarını takdir edebilecekti.

Elbette bazı mükellef grupları için belirli alt ve üst sınırlar öngörülmüştü. Ancak bu sınırlamalar, sistemin bütününe hâkim olan geniş takdir yetkisini ortadan kaldırmıyordu.

Vergilendirme açısından burada ciddi bir sorun vardı.

Çünkü verginin ne kadar olacağı, herkes için önceden belirlenmiş objektif ölçütlere değil, büyük ölçüde komisyonların değerlendirmesine bırakılmıştı.

Oysa vergilendirmede belirlilik ilkesi, mükellefin ne kadar vergi ödeyeceğini önceden öngörebilmesini gerektirir.

Verginin kanuniliği de yalnızca verginin adının bir kanunda yazılı olmasından ibaret değildir. Verginin temel unsurlarının kanunda yeterli açıklıkta düzenlenmesi gerekir.

Bir mükellefin ödeyeceği verginin miktarı idarenin geniş ve denetlenemeyen takdirine bırakılıyorsa, ortada ciddi bir hukuki güvenlik sorunu vardır.

Varlık Vergisi'nde yaşanan sorunlardan biri buydu.

Vergi borcuna itiraz etmek bile yasaktı

Varlık Vergisi Kanunu'nun 11. maddesi belki de düzenlemenin en ağır hükümlerinden birini içeriyordu.

Maddeye göre komisyon kararları kesin nitelikteydi ve bu kararlara karşı yargı mercilerinde dava açılamıyordu.

Yani devlet, mükellefe ne kadar vergi ödeyeceğini bildiriyor ancak mükellefin bu verginin hukuka uygunluğunu mahkeme önünde tartışmasına izin vermiyordu.

Dahası, verginin ödenmesi için yalnızca 15 günlük süre tanınmıştı.

Bir düşünün.

Devlet size bir vergi borcu çıkarıyor. Bu borcun hangi objektif ölçütlere göre hesaplandığını tam olarak bilmiyorsunuz. Borcun yanlış olduğunu düşünüyorsunuz ancak mahkemeye başvuramıyorsunuz. Üstelik 15 gün içinde ödeme yapmak zorundasınız.

Vergilendirme yetkisinin bu şekilde kullanılması, mükellefi devlet karşısında son derece savunmasız bırakıyordu.

Burada dikkat edilmesi gereken bir başka husus da şudur: Yargı yolunun kapatılması, yalnızca idarenin uygulamasından kaynaklanan bir sorun değildi. Doğrudan kanunun kendisinde yer alıyordu.

Dolayısıyla Varlık Vergisi'nin hukuki sorunlarını yalnızca uygulayıcıların hatalarına bağlamak yeterli değildir.

Kanunun kendisi de bu sorunların önemli bir kaynağıydı.

Vergi borcunu ödeyemeyenler Aşkale'ye gönderildi

Varlık Vergisi'nin en ağır sonuçlarından biri, borcunu ödeyemeyen mükelleflerin zorunlu çalışmaya gönderilmesiydi.

Kanunun 12. maddesine göre vergi borcunu ilan tarihinden itibaren bir ay içinde ödemeyenler, borçlarını tamamen ödeyinceye kadar ülkenin herhangi bir yerinde bedensel yeteneklerine uygun kamu hizmetlerinde veya belediye hizmetlerinde çalıştırılabilecekti. Çalışma karşılığında ödenen ücretin yarısı vergi borcuna mahsup edilecekti.

Bu hüküm, uygulamada Erzurum'un Aşkale ilçesi başta olmak üzere çeşitli çalışma merkezlerine yapılan sevklerle sonuçlandı.

Atatürk Ansiklopedisi'nde yer alan verilere göre , çalışma yükümlülüğü kapsamında 2.057 kişi kampa alındı. Bunların 1.400'ü Aşkale'ye sevk edildi. Aşkale'ye gönderilenlerin 1.229'u İstanbul'dandı. Tarihsel araştırmalarda, çalışma yükümlülüğü sürecinde 21 kişinin hayatını kaybettiği de belirtilmektedir.

Burada dikkat çekici olan, çalışma merkezlerine gönderilenlerin büyük ölçüde gayrimüslim yurttaşlardan oluşmasıydı. Bu durum, Varlık Vergisi'nin uygulamada yalnızca ekonomik sonuçlar doğurmadığını, aynı zamanda dinî kimlik temelinde ciddi eşitsizliklere yol açtığını gösteriyor.

Üstelik mesele yalnızca çalışma koşullarının ağırlığı değildi. Asıl sorun, bir vergi borcunun kişinin zorunlu çalıştırılmasına kadar uzanan sonuçlar doğurmasıydı.

Vergi borcu, kişinin malvarlığına ilişkin bir kamu borcudur. Devletin bu borcu tahsil etmek için hukuki yetkileri bulunur. Ancak borcunu ödeyemeyen insanların zorunlu çalışmaya gönderilmesi, vergilendirme yetkisinin sınırları bakımından son derece ağır bir uygulamaydı.

Dahası, bu kişilerin bir kısmı kendilerine çıkarılan vergiyi ödeyebilmek için taşınmazlarını, işyerlerini ve diğer malvarlıklarını satmak zorunda kalmıştı. Buna rağmen borcunu ödeyemeyenler çalışma merkezlerine gönderiliyordu.

Verginin miktarına itiraz edemeyen, kısa sürede ödeme yapmak zorunda bırakılan ve ödeyemediğinde zorunlu çalışmaya gönderilen mükellefler açısından Varlık Vergisi, sıradan bir mali yükümlülüğün çok ötesine geçmişti.

Özellikle gayrimüslim yurttaşların maruz kaldığı bu uygulama, yalnızca mülkiyet haklarını ve ekonomik varlıklarını değil, eşit yurttaşlık anlayışını ve devlete duyulan güveni de ağır biçimde zedeledi.

Kanunda yazmayan ayrım uygulamada ortaya çıktı

Varlık Vergisi'nin en tartışmalı yönlerinden biri de gayrimüslim yurttaşlara yönelik uygulamalardı.

Kanunda Müslüman ve gayrimüslim mükellefler için ayrı vergi oranları öngörülmemişti.

Ancak uygulamada mükelleflerin Müslüman, gayrimüslim, dönme ve yabancı gibi gruplara ayrıldığı, vergi miktarlarının belirlenmesinde bu sınıflandırmaların kullanıldığı tarihsel araştırmalarda ortaya konulmaktadır.

Bu ayrımın mali sonuçları özellikle İstanbul'da belirginleşti.

İstanbul'da gayrimüslim mükellefler, tahsil edilen verginin önemli bir bölümünü üstlendi. Çok sayıda kişi borcunu ödeyebilmek için evini, işyerini ve diğer varlıklarını satmak zorunda kaldı.

Elbette savaş yıllarında ticaretle uğraşanların ve olağanüstü kazanç elde edenlerin vergilendirilmesi meşru bir mali amaç olabilir.

Ancak vergilendirme açısından asıl ölçüt kişinin dinî kimliği değil, ekonomik gücü olmalıdır.

Vergi hukukunda eşitlik ilkesi, aynı ekonomik durumda bulunanların aynı esaslara göre vergilendirilmesini gerektirir.

Bir kişinin vergi yükünün belirlenmesinde dinî kimliğinin etkili olması, verginin genellik ve eşitlik ilkeleriyle bağdaşmaz.

Varlık Vergisi uygulamasının gayrimüslim yurttaşlar üzerinde bıraktığı ekonomik ve toplumsal etkiler de bu nedenle yalnızca maliye tarihi bakımından değil, eşit yurttaşlık anlayışı bakımından da değerlendirilmelidir.

Vergi borcu yalnızca mükellefin malvarlığıyla da sınırlı değildi

Varlık Vergisi Kanunu'nun 14. maddesi de dikkat çekici hükümler içeriyordu.

Bu madde, vergi alacağının teminatını mükellefin kendi malvarlığının ötesine taşıyordu.

Belirli koşullarda mükellefin eşi, çocukları, anne ve babası ile kardeşlerine ait mallar da vergi alacağının teminatı kapsamında değerlendirilebiliyordu.

Üstelik bazı mülkiyet iddialarının ileri sürülmesi de sınırlandırılmıştı.

Bu düzenleme, kamu alacağının tahsil edilmesi amacıyla üçüncü kişilerin malvarlığına kadar uzanan oldukça geniş bir müdahale alanı yaratıyordu.

Vergi hukukunda kamu alacağının korunması elbette önemlidir. Ancak kamu alacağını korumak adına mülkiyet hakkına getirilen sınırlamaların da hukuki güvenlik ve ölçülülük bakımından değerlendirilmesi gerekir.

Varlık Vergisi'nde ise tahsilatın güvence altına alınması düşüncesi, mükellefin ve yakınlarının malvarlığı üzerinde son derece ağır sonuçlar doğurabilecek bir yapıya dönüşmüştü.

Peki devlet ne kadar vergi topladı?

Varlık Vergisi uygulamasında yaklaşık 465 milyon liralık vergi tahakkuk ettirildi. Bunun yaklaşık 315 milyon liralık kısmı tahsil edildi.

Başka bir ifadeyle tahakkuk ettirilen verginin yaklaşık üçte ikisi tahsil edilebildi.

Bu rakamlar, savaş koşullarında devletin önemli bir mali kaynak elde ettiğini gösteriyor.

Ancak bir verginin başarısı yalnızca ne kadar gelir sağladığıyla ölçülebilir mi?

Verginin ekonomik faaliyetler üzerindeki etkileri, mükelleflerin malvarlıklarında meydana gelen kayıplar, işletmelerin el değiştirmesi, toplumsal güvenin zedelenmesi ve hukuki güvencelerin ortadan kaldırılması da değerlendirilmelidir.

Devletin kasasına giren para hesaplanabilir.

Peki insanların kaybettikleri işyerlerinin, ellerinden çıkarmak zorunda kaldıkları mülklerinin ve devlete duydukları güvenin kaybı nasıl hesaplanacak?

Varlık Vergisi'nin mali sonuçları kadar toplumsal sonuçlarını da tartışmak gerekiyor.

Vergi kaldırıldı ama sonuçları ortadan kalkmadı

Varlık Vergisi'nin uygulama süresi uzun olmadı.

17 Eylül 1943 tarihli 4501 sayılı Kanun'la bazı mükelleflerin tahsil edilemeyen vergi borçlarının silinmesine imkân tanındı.

15 Mart 1944 tarihinde kabul edilen 4530 sayılı Kanun'la da kalan Varlık Vergisi borçlarının silinmesi ve uygulamanın sona erdirilmesi sağlandı.

Ancak bir verginin kaldırılması, o vergi nedeniyle yaşananların da ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Vergi borcunu ödeyebilmek için satılan bir işletme kendiliğinden geri gelmez. Elden çıkarılan bir taşınmaz eski sahibine dönmez. Zorunlu çalışma uygulamasının neden olduğu kayıplar da kanunun kaldırılmasıyla silinmez.

Varlık Vergisi, kısa süre yürürlükte kalmasına rağmen etkileri uzun yıllar tartışılan bir uygulama oldu.

Son olarak

Varlık Vergisi'nin üzerinden 84 yıl geçti. Ancak bu verginin Türk maliye ve hukuk tarihinde bıraktığı izler hâlâ silinmedi.

İkinci Dünya Savaşı'nın yarattığı ekonomik güçlükler, devletin artan finansman ihtiyacı ve savaş koşullarında ortaya çıkan olağanüstü kazançlar, böyle bir verginin neden gündeme geldiğini açıklayabilir. Ancak bu koşullar, verginin uygulanış biçimini ve yol açtığı ağır hak ihlallerini haklı gösteremez.

Varlık Vergisi, özellikle gayrimüslim yurttaşların ekonomik ve toplumsal yaşamında derin yaralar açtı. Kanunda açıkça yer almamasına rağmen uygulamada dinî kimliklere göre yapılan ayrımlar, gayrimüslim mükelleflerin ağır ve eşitsiz vergi yükleriyle karşılaşmasına neden oldu. Çok sayıda insan, yıllarca çalışarak edindiği malvarlığını, işyerini ve geçim kaynaklarını kaybetti. Vergi borcunu ödeyemeyenler ise Aşkale başta olmak üzere çalışma merkezlerine gönderildi.

Üstelik bütün bunlar, mükelleflerin kendilerine çıkarılan vergiye karşı yargı yoluna başvurma hakkının kanunla ortadan kaldırıldığı bir ortamda yaşandı.

Bu yönüyle Varlık Vergisi, yalnızca vergilendirmede eşitlik ve adalet ilkelerini zedelemekle kalmadı; özellikle gayrimüslim yurttaşların mülkiyet hakkını, hukuki güvenliğini ve eşit yurttaşlık anlayışını da ağır biçimde örseledi. Devletin bütün yurttaşlarına eşit mesafede durması gerekirken dinî kimliğin vergi yükünün belirlenmesinde etkili olması, verginin mali bir araç olmanın ötesinde ayrımcı sonuçlar doğurmasına yol açtı.

Daha da önemlisi, bu uygulama devlet ile yurttaş arasındaki güven ilişkisine zarar verdi. Çünkü yurttaşın devlete karşı en temel güvencelerinden biri, kendisine yöneltilen mali yükümlülüğün hukuka uygunluğunu bağımsız bir yargı merciinin önüne taşıyabilmesidir. Varlık Vergisi'nde bu güvence dahi tanınmadı.

Verginin 1944 yılında kaldırılması da yaşanan mağduriyetleri ortadan kaldırmadı. Satılmak zorunda kalınan mülkler, el değiştiren işletmeler, kaybedilen ekonomik imkânlar ve çalışma merkezlerinde yaşanan acılar geride kaldı.

Bu nedenle Varlık Vergisi'ni yalnızca savaş döneminin zorunlu bir mali tedbiri olarak değerlendirmek, yaşananların en önemli boyutunu göz ardı etmek olur. Asıl mesele, devletin vergilendirme yetkisinin belirli yurttaş grupları üzerinde nasıl ağır ve ayrımcı sonuçlar doğurabildiğidir.

Varlık Vergisi, devletin gelir elde etme ihtiyacının, yurttaşların temel hak ve özgürlüklerinin önüne geçirildiğinde neler yaşanabileceğini gösteren tarihsel bir örnektir.

Aradan geçen 84 yılın ardından bu uygulamayla yüzleşmek, geçmişi bugünün koşullarıyla yargılamaktan ibaret değildir. Devletin bütün yurttaşlarına, dinine, kimliğine ve kökenine bakmaksızın eşit davranması gerektiğini hatırlamaktır.

Çünkü vergi adaleti yalnızca kimin ne kadar vergi ödediğiyle ilgili değildir. Aynı zamanda devletin kime nasıl davrandığıyla, kimin haklarını koruduğuyla ve kimin haklarını görmezden geldiğiyle de ilgilidir.

Varlık Vergisi'nin Türk vergi tarihinde bıraktığı en ağır miras, Hazineye sağladığı gelir değil, özellikle gayrimüslim yurttaşların uğradığı hak kayıpları ve devletin eşit yurttaşlık ilkesine verdiği zarardır.

Ve belki de 84 yıl sonra çıkarılması gereken en önemli ders şudur: Bir devletin vergilendirme yetkisi, yurttaşlarının haklarını zedelemenin gerekçesi hâline geldiğinde, ortada yalnızca bir vergi sorunu değil, aynı zamanda ciddi bir hukuk devleti sorunu vardır.