ABD'nin 10 yıllık tahvil faizi yüzde 4,85'e yükselirken Çin'in aynı vadeli devlet tahvilinin getirisi yaklaşık yüzde 1,68 seviyesinde kaldı. Böylece iki ülke arasındaki fark 317 baz puana ulaşarak 2002'ye kadar uzanan verilerde yeni bir rekora işaret etti.

Aynı dünyada iki farklı faiz hikayesi

Rekor farkın arkasında ABD ve Çin ekonomilerinin karşı karşıya bulunduğu tamamen farklı sorunlar bulunuyor. ABD yüksek enerji fiyatları, güçlü ekonomik aktivite, kamu borcu ve yeniden hızlanabilecek enflasyonla mücadele ederken Çin'in önceliği zayıf iç talebi ve düşük fiyat baskısını tersine çevirmek.

ABD'de uzun vadeli tahvil faizleri son dönemde yeniden sert biçimde yükseldi. Petrol fiyatlarının 100 doların üzerine çıkması enflasyon endişelerini büyütürken, yüksek bütçe açıkları ve artan Hazine borçlanması yatırımcıların ABD tahvillerini taşımak için daha yüksek getiri istemesine yol açıyor.

Çin'de ise tablo tam tersi yönde ilerliyor. Zayıf kredi talebi, gayrimenkul sektöründeki sorunlar ve deflasyon baskısı, Çin Merkez Bankası'nın ekonomiyi destekleyici para politikasını sürdürmesini gerektiriyor.

Bu nedenle Çin tahvil faizleri düşük kalırken ABD faizlerinin yukarı gitmesi, iki ülke arasındaki getiri uçurumunu giderek büyütüyor.

Yüzde 3'ü aşan fark paranın yönünü etkiliyor

Tahvil getirileri arasındaki fark yalnızca iki ülkenin devletlerinin ne kadar maliyetle borçlandığını göstermiyor. Aynı zamanda küresel yatırımcının parasını hangi piyasada tutacağına ilişkin kararını da etkiliyor.

Bir yatırımcı benzer vadede ABD tahvilinde Çin tahviline göre 3 puandan fazla ek getiri elde edebiliyorsa Çin'deki düşük getirili varlıkları taşımak daha az cazip hale gelebiliyor. Bu durum hem yabancı yatırımcıların Çin'e para girişini yavaşlatma hem de Çin içindeki sermayenin daha yüksek getirili dış piyasalara yönelme riskini artırıyor.

Geçen yıl Çin'in finans hesabından çıkan sermayenin yaklaşık 800 milyar dolara yaklaştığı hesaplanıyor. Bu nedenle faiz farkının daha da açılması Pekin açısından yalnızca tahvil piyasasının değil sermaye hareketlerinin de izlenmesini gerektiren bir gelişme haline geliyor.

Yuan için yeni baskı kaynağı

Faiz farkının büyümesi Çin yuanı açısından da önemli bir risk oluşturuyor. ABD varlıklarının sunduğu yüksek getiri dolara olan talebi destekleyebilirken Çin'den sermaye çıkışı yuan üzerinde değer kaybı baskısını artırabilir.

Buna rağmen yuan son dönemde ihracat gelirlerinin güçlü kalması ve Çin yönetiminin döviz piyasasına yönelik politikaları sayesinde görece dirençli bir seyir izledi. Ancak para politikalarının ters yönlerde hareket etmeye devam etmesi durumunda bu dengenin korunması daha zor hale gelebilir.

Pekin son dönemde ülke dışına çıkan sermaye hareketlerini daha yakından takip ederken, yatırımcıların dış piyasalara erişimini düzenlenen kanallar üzerinden yönlendirmeye çalışıyor. Amaç, sermaye hareketlerini tamamen durdurmak yerine kontrolsüz çıkışların finansal istikrar üzerinde yaratabileceği baskıyı sınırlamak.

Rekor fark gelişen piyasalar için de önemli

ABD tahvil faizlerindeki yükseliş yalnızca Çin'i ilgilendirmiyor. ABD'nin 10 yıllık tahvili küresel finans piyasalarında risksiz getiri için temel referanslardan biri olduğu için faizlerdeki yükseliş gelişmekte olan ülkelerin finansman koşullarını da sıkılaştırabiliyor.

ABD tahvillerinin getirisi yükseldiğinde küresel yatırımcıların daha riskli piyasalara yönelmek için talep ettiği ek getiri de artabiliyor. Bu durum gelişmekte olan ülkelerin tahvil faizleri, para birimleri ve şirketlerin dış borçlanma maliyetleri üzerinde baskı oluşturabiliyor.

Dolayısıyla ABD ile Çin arasındaki 317 baz puanlık rekor yalnızca iki büyük ekonominin birbirinden ayrışmasını göstermiyor. Aynı zamanda dünyadaki sermayenin daha yüksek faiz sunan piyasalara doğru yönelme ihtimalinin güçlendiğine işaret ediyor.

Bundan sonraki kritik nokta ABD faizlerinin yüzde 5 sınırına doğru ilerleyip ilerlemeyeceği olacak. Çin'in ekonomiyi desteklemek için düşük faiz politikasını sürdürmesi halinde iki ülke arasındaki makasın daha da açılması, yuan ve küresel sermaye akımları üzerindeki baskıyı artırabilir.

Murat Ali Oral-Dünya

Programın en zayıf noktası; enf­lasyon düşerken büyümenin hızla­nacağı, dış açığın azalacağı ve sos­yal refahın iyileşeceği varsayımını, bunları hangi politika katkılarının ne ölçüde sağlayacağını yeterince görünür kılmadan sunmasıdır. Se­çim takvimi ve uygulama riskleri hesaba katıldığında, hedeflerin ta­mamına zamanında ulaşılmasına ihtiyatla yaklaşmak gerekir.

Soru: Bu iyileşme ne kadar ve­rimlilik artışına, ne kadar dış ma­liyetlerin düşmesine, ne kadar iç talebin kontrolüne dayanıyor? Bu katkılar ayrıştırılmadan hedefle­rin dayanıklılığı tam değerlendiri­lemez.

2 Başlangıç koşulları hedeflerden daha zor bir tablo gösteriyor

Ağustos 2026’da yıllık enflas­yon %31,51, hizmet enflasyonu %40,28. İkinci çeyrekte yıllık bü­yüme %2,3; temmuzda işsizlik %8,1, atıl işgücü %30,6.

Bu görünüm, fiyat artışlarını sı­nırlama ihtiyacı ile üretim ve ge­lirleri destekleme ihtiyacının aynı anda güçlü olduğunu gösteriyor.

Program yalnızca hedef rakam­larla değil, bu hedeflere ulaşmanın maliyetinin kimler tarafından ta­şınacağıyla da değerlendirilmeli­dir. Enflasyonun düşmesi; geçmiş satın alma gücü kayıplarının gide­rildiği, konutun erişilebilir olduğu veya iş kalitesinin arttığı anlamına gelmez.

3 Başlıca Tespitler

A-Enflasyon hedeflerinin ötelenmesi güven sorununu bü­yütüyor

Önceki OVP’de 2027 için %9 olan enflasyon hedefi, yeni prog­ramda %21’e yükseltilmiş; tek ha­neye iniş 2029’a bırakılmıştır.

Dış şoklar revizyonu gerekli kı­labilir. Ancak yeni bir hedef açıkla­mak, önceki sapmanın nedenlerini açıklamanın yerini tutmaz.

Gereken: Sapmanın enerji, gıda, kamu fiyatları, beklentiler ve poli­tika uygulamasından kaynaklanan bölümlerini gösteren açık bir de­ğerlendirme.

Risk: Hedefler sık değişirse iş­letmeler ve çalışanlar kararlarını açıklanan hedef yerine geçmiş enf­lasyona göre almaya devam edebi­lir. Bu da dezenflasyonu zorlaştırır

B- 2027 bütçesi, enflasyonla mücadeleyi yeterince destekle­meyebilir

Merkezî bütçe açığının millî ge­lire oranı 2027’de %3,1’den %3,5’e yükseliyor. Faiz dışı fazla ise %0,2’den %0,1’e geriliyor.

Bu durum, kesintisiz mali sıkı­laşma görüntüsü vermiyor. Bunun­la birlikte merkezî bütçe ile kon­solide genel devlet aynı kapsam­da değildir; yalnızca bu oranlardan net mali etki hesaplanamaz.

Harcamaların bileşimi ve fi­nansmanı açıklanmadan “maliye politikası dezenflasyonu destekli­yor” ifadesi yeterli değildir.

Risk: Mali destek zayıf kalır­sa enflasyonla mücadele daha faz­la yüksek faize dayanır; yük kredi kullanan işletmelere ve istihdama kayabilir.

C-Büyümenin hızlanması için reformların zamanında yanıt vermesi gerekiyor

Programda büyüme %3,3’ten %5’e yükselirken net ihracatın kat­kısı sınırlı kalıyor. Dolayısıyla iç talep ve verimlilik belirleyici. Tek­noloji, eğitim ve enerji yatırımları­nın çoğu kısa sürede etki tam ver­mez.

Soru: Verimlilik kazanımları ge­cikirse büyüme hedefi aşağı mı re­vize edilecek, yoksa kredi ve harca­mayla mı desteklenecek?

İkinci yol tercih edilirse enflas­yon ve cari açık hedefleri zorlaşa­bilir

D- Dış denge iyileşmesi dış ko­şullara önemli ölçüde bağlı

Programda 2026–2029 arasında mal ticareti açığı 105 milyar dolar­dan 110 milyar dolara yükselirken cari açık küçülüyor. Enerji ithala­tının azalması ve hizmet gelirle­rinin artması önemli dayanaklar. Cari açıktaki iyileşmenin tamamı üretim yapısındaki dönüşümün sonucu olarak okunamaz. Enerji fiyatları ve hizmet gelirleri belir­leyicidir.

Risk: Petrol ve doğal gazın bek­lenenden pahalı kalması, turizm kaybı veya dış talep zayıflığı birden fazla hedefi aynı anda bozabilir.

E- Düşük işsizlik, işgücü so­runlarının çözüldüğünü göster­miyor

Program istihdam artışı ve işgü­cüne katılım hedefleri içeriyor. Bu­na karşılık yüksek atıl işgücü, yal­nızca dar işsizlik oranına odaklan­manın yetersizliğini gösteriyor.

Gereken: Başarının kayıt­lı istihdam, çalışma süresi, reel ücret, gençlerin işe geçişi ve ka­dınların kalıcı katılımıyla birlikte ölçülmesi.

Risk: İşsizlik hedefi tutarken eksik çalışma ve düşük gelir soru­nu devam edebilir.

F- Reform takvimi var; ekono­mik bağlantısı daha görünür ol­malı

Düzenlemelerin takvime bağ­lanması olumlu. Ancak düzenleme yapılması, yatırımın tamamlan­ması veya verimlilik kazanılmasıy­la aynı şey değildir.

Gereken: Kritik tedbirlerde so­rumlu kurum, finansman, uygula­ma aşaması ve ölçülebilir ların bir­likte yayımlanması.

Risk: Program, uygulama başa­rısından çok tamamlanan idari iş­lemler üzerinden değerlendirile­bilir.

4 Seçim ve anayasa değişikliği ihtimalleri değerlendirmeyi nasıl değiştiriyor?

Seçim yapılması tek başına ekonomik bozulma nedeni de­ğildir. Risk, seçim öncesindeki ekonomik genişlemenin büyüklü­ğü ve finansman biçimidir.

5 Yıllara göre kritik limitler (tablo 3)

6 Programın güçlü tarafları ve fırsatlar

Programın olumlu yönlerini göz ardı etmemelidir:

-Verimlilik ve teknoloji oda­ğı, büyümenin niteliğini artırabi­lir.

-Enerji verimliliği ve yerli üretim, dış bağımlılığı azaltabilir.

-Kadınların ve gençlerin is­tihdamı, kullanılmayan üretim kapasitesini harekete geçirebilir.

-Bakım ve sosyal konut po­litikaları, ekonomik katılımı ve toplumsal desteği güçlendirebilir.

-Kayıt dışılıkla mücadele, vergi tabanını ve rekabet koşulla­rını iyileştirebilir.

-Yatırım ortamının iyileşti­rilmesi, uzun vadeli finansmanı destekleyebilir. Ancak bu fırsatlar, bütçelendirilmiş ve ölçülen uygu­lamalara dönüşürse değer yaratır.

7 İşletmeler bu tabloyu nasıl okumalı?

OVP, işletme bütçeleri için tek ve kesin senaryo olmamalıdır. (Tablo 4)

En büyük işletme riski: Geçi­ci canlılığa güvenerek yüksek borç, aşırı stok ve geri dönüşü zor kapa­site yatırımı yapmak.

En büyük fırsat: Belirsizlik sü­rerken nakit disiplinini koruyup verimlilik, kalite ve pazar çeşitlili­ğiyle güçlenmek.

8 Nihai değerlendirmesi

OVP bütünüyle gerçek dı­şı değildir; fakat başarı ihtimali­ni yalnızca hedeflerin ilanından çıkarmak doğru değildir. Progra­mın inandırıcılığı, şu üç soruya ve­rilen somut cevapla güçlenecektir:

1.Önceki hedefler neden sap­mıştı ve bu kez ne değişiyor?

2.Her önemli tedbir hangi kay­nakla, ne zaman ve hangi ölçüle­bilir sonucu üretecek?

3.Seçim veya dış şok duru­munda hangi hedef öncelenecek, hangi politika değiştirilecek?

Ekonomi yönetimine kritik mesaj: Hedef değil, uygulama güven verir

Birinci öncelik, enflasyon­la mücadelede tutarlılıktır. Pa­ra politikası sıkıyken bütçe ve kre­diler genişliyorsa yük işletmelere, çalışanlara ve yüksek faizlere bi­ner. Seçim dönemleri dahil bütün harcama kararlarının finansmanı ve gelecek yıllara maliyeti açıklan­malıdır.

İkinci öncelik, adil mali re­formdur. Gelir ihtiyacı sürekli dolaylı vergilere ve kayıtlı kesime yüklenmemelidir. Vergi istisna­ları, etkisiz teşvikler ve verimsiz harcamalar gözden geçirilmeli; kayıt dışılıkla mücadele sade ku­rallar ve güçlü denetimle yürütül­melidir.

Üçüncü öncelik, üretim mali­yetlerini kalıcı azaltmaktır. Gı­da ve konut enflasyonu yalnızca faizle çözülemez. Sulama, depola­ma, sosyal kiralık konut, enerji ve­rimliliği ve rekabet reformları hız­landırılmalıdır. Sanayi destekleri dağıtılan krediyle değil, yarattığı ilave üretim ve verimlilikle ölçül­melidir.

Dördüncü öncelik, güven ve insan kaynağıdır. Hukuki öngö­rülebilirlik, şeffaf kamu alımları, nitelikli eğitim ve erişilebilir ba­kım hizmetleri yatırımın tamam­layıcısıdır. Kadınların ve gençle­rin kalıcı istihdamı büyümenin te­mel kaynağı olarak görülmelidir.

Beşinci öncelik, toplumsal da­yanıklılıktır. Dezenflasyonun fa­turası düşük gelirlilere bırakılır­sa programın siyasi desteği aşınır. Hedefli yardımlar, geçiş süreleri ve adil yük paylaşımı reformların ay­rılmaz parçası olmalıdır. Enerji şo­ku, seçim harcaması veya finans­man daralması yaşandığında uygu­lanacak alternatif politika önceden belirlenmelidir. Kriz anında doğaç­lama kararlar yerine, üretimi koru­yan ve bütçe maliyetini sınırlayan, açık koşullara bağlı hedefli müda­haleler esas alınmalıdır.

Başarı, hedeflerin tekrarında değil; fiyat istikrarı, üretkenlik ve refahın birlikte iyileşmesin­dedir.

Son söz: “Her şeyin ilacı her zaman tuzlu sudur; ter, gözyaşı ya da deniz suyu” Karen Bilixen

Şevket Sayılgan-Dünya

SPK'nin "Borsa İstanbul AŞ Borsacılık Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik"i Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Buna göre, Borsa Repo ve Ters Repo Pazarı'nda merkezi takas hizmeti verilmeyen işlemler, söz konusu işlemlerdeki menkul kıymetlerin Takasbank'ın belirlediği saate kadar bildirilmemesi ve fon adına ilgili hesapta bloke edilmemesi durumunda geçersiz sayılacak.

Söz konusu işlemler, Takasbank’ın bildirimi çerçevesinde Borsa tarafından iptal edilecek.

AA

Türkiye’de 229 bin 999 TL’den başlıyor

iPhone Duo Türkiye fiyatı 256 GB depolama seçeneğinde 229 bin 999 TL olarak açıklandı. Cihazın 512 GB sürümü 246 bin 999 TL, 1 TB sürümü 280 bin 999 TL ve 2 TB sürümü 335 bin 999 TL’den satılacak.

iPhone Duo için Türkiye’de ön siparişler 16 Ekim saat 15.00’te başlayacak. Cihazın genel satış tarihi ise 23 Ekim olarak duyuruldu.

iPhone Duo 25 ülkede ne kadar

Karşılaştırma, bütün ülkelerde iPhone Duo 256 GB modelinin başlangıç fiyatı üzerinden yapıldı. Yerel fiyatların dolar karşılıkları güncel çapraz kurlarla hesaplanırken rakamlar en yakın dolara yuvarlandı.

Listeye göre Türkiye, iPhone Duo fiyatının en yüksek olduğu ülke konumunda bulunuyor. Türkiye’yi yaklaşık 4 bin 311 dolarlık fiyatıyla Brezilya ve 3 bin 153 dolarlık etiketiyle Hindistan izliyor.

ABD ile fiyat farkı 133 bin TL’yi geçiyor

ABD’de 1.999 dolar olan iPhone Duo, karşılaştırmada kullanılan kurla yaklaşık 96 bin 900 TL’ye karşılık geliyor. Türkiye’deki 229 bin 999 TL’lik fiyat dikkate alındığında iki ülke arasındaki fark yaklaşık 133 bin 100 TL’ye ulaşıyor.

Türkiye fiyatının dolar karşılığı 4 bin 744 doları bulurken cihaz ABD’ye kıyasla yüzde 137,3 daha pahalı görünüyor. Başka bir ifadeyle Türkiye’deki başlangıç etiketi, ABD fiyatının yaklaşık 2,37 katına çıkıyor.

Ancak ABD’de açıklanan fiyatlara eyaletlere göre değişen satış vergilerinin dahil olmadığı unutulmamalı. Türkiye ve Avrupa ülkelerindeki etiketler ise KDV ile diğer vergi ve yükümlülükleri içerdiği için karşılaştırma, ülkelerdeki nihai vergi yapısını bire bir yansıtmıyor.

Apple’ın ilk katlanabilir iPhone’u

iPhone Duo, 7,6 inç büyüklüğündeki katlanabilir iç ekranı ve 5,4 inç dış ekranıyla geliyor. Titanyum gövde ve menteşe kapağına sahip cihazda A20 Pro işlemci kullanılıyor.

Telefonun arkasında 48 megapiksellik çift Fusion kamera sistemi bulunuyor. Ekran altına yerleştirilen ön kamera ise 12 megapiksel çözünürlük ve Center Stage desteği sunuyor.

Yalnızca eSIM ile çalışan iPhone Duo’da fiziksel SIM kart yuvası yer almıyor. Apple, cihazın dış ekranla 44 saate, iç ekranla ise 31 saate kadar video oynatma süresi sunduğunu belirtiyor.

Murat Ali Oral-Dünya

“Know-Your-Agent” adı verilen yeni yapı, farklı ödeme ağlarında çalışan yapay zekâ ajanlarının güvenilir olup olmadığının anlaşılmasını hedefliyor. Böylece bir dijital ajan ödeme yapmak istediğinde yalnızca kartın veya hesabın değil, işlemi başlatan yapay zekânın da kimliği ve yetkisi kontrol edilebilecek.

Yapay zekâ artık yalnızca öneri yapmayacak

Bugüne kadar tüketicilerin kullandığı birçok yapay zekâ sistemi ürün bulma, fiyat karşılaştırma ve tavsiye verme aşamasında kalıyordu. Yeni nesil yapay zekâ ajanlarının ise kullanıcının belirlediği sınırlar içinde alışveriş sürecinin tamamını yönetmesi bekleniyor.

Örneğin kullanıcı bütçesini ve tercihlerini belirledikten sonra yapay zekâ uygun ürünü arayabilecek, seçenekleri karşılaştırabilecek, satıcıyı seçebilecek ve gerekli izin verilmişse ödemeyi de tamamlayabilecek. Bu değişim ödeme sistemlerinde yeni bir güvenlik sorununu beraberinde getiriyor.

Bir işlemi insan yerine yazılım yaptığında, ödeme ağı açısından yalnızca “kart geçerli mi?” sorusu yeterli olmuyor. İşlemi yapan yapay zekâ ajanının gerçekten yetkili olup olmadığı ve kullanıcının belirlediği sınırlar içinde hareket edip etmediğinin de doğrulanması gerekiyor.

Kimin adına işlem yaptığı izlenecek

Yeni ortak sistemin en önemli bölümlerinden biri, yapay zekâ ajanlarının arkasındaki gerçek kişi veya kuruluşun izlenebilir olması.

Planlanan yapıda her ajan doğrulanmış bir kart sahibi, işletme, kuruluş veya operatörle ilişkilendirilecek. Böylece ödeme sistemleri bir yapay zekâ ajanının hangi kullanıcı ya da şirket adına hareket ettiğini belirleyebilecek.

İkinci aşamada ajanların güvenlik ve davranış kriterlerinden geçirilmesi öngörülüyor. Sisteme dahil olan yapay zekâ ajanlarının yalnızca kayıtlı olması yeterli olmayacak; belirlenen kurallara uygun çalışıp çalışmadıkları da değerlendirilecek.

Üçüncü katmanda ise işlem takibi bulunuyor. Yapay zekâ ajanlarının gerçekleştirdiği ödemeler kimlik ve işlem sinyalleri üzerinden sürekli değerlendirilecek. Böylece normal davranışın dışına çıkan veya yetki sınırlarını aşan işlemlerin daha erken tespit edilmesi hedefleniyor.

Üç ayrı ödeme sistemi ortak zeminde buluşacak

Visa, Mastercard ve Ant International aslında yapay zekâ üzerinden ödeme konusunda ayrı ayrı sistemler geliştirmiş durumda.

Visa, Trusted Agent Protocol üzerinde çalışırken Mastercard Verifiable Intent sistemini kullanıyor. Ant International ise Agentic Mobile Protocol adı verilen kendi altyapısını geliştirdi.

Yeni girişimin amacı bu sistemleri tek bir ürün haline getirmek değil. Şirketler kendi doğrulama ve risk yönetimi mekanizmalarını koruyacak ancak güvenilir bir yapay zekâ ajanının farklı ödeme ağlarında ortak kurallar üzerinden tanınabilmesini sağlayacak.

Bu model başarılı olursa bir yapay zekâ platformunun her ödeme ağı için baştan ayrı kimlik doğrulama sistemi kurmasının önüne geçilebilecek. Şirketler bunun entegrasyon maliyetlerini azaltabileceğini ve yeni yapay zekâ tabanlı ödeme hizmetlerinin daha hızlı devreye alınabileceğini belirtiyor.

Visa, Mastercard ve Ant International ayrıca Singapur Para Otoritesi tarafından oluşturulan BuildFin.ai platformu üzerinden yapay zekâ ajanlarının doğrulanması, sorumluluk mekanizmaları ve risk yönetimi konusunda ortak çalışmalar yürütecek.

5 trilyon dolarlık pazar için güven yarışı

Ödeme şirketlerinin bu alana hızla yatırım yapmasının arkasında pazarın büyüklüğüne ilişkin beklentiler bulunuyor.

Şirketlerin aktardığı tahminlere göre yapay zekâ ajanlarının yönettiği küresel tüketici ticaretinin 2030 yılına kadar 3 trilyon ile 5 trilyon dolar arasında bir büyüklüğe ulaşması bekleniyor.

Bu nedenle ödeme sektöründeki rekabet artık yalnızca kart, dijital cüzdan veya ödeme uygulamaları üzerinden yürümüyor. Bir sonraki mücadele alanı, tüketicilerin parasını onların adına harcama yetkisi verilen yapay zekâ sistemleri olacak.

Buradaki kritik konu ise güven. Kullanıcının yapay zekâya “şu ürünü şu bütçenin altında satın al” şeklinde yetki vermesiyle, sınırsız biçimde ödeme yapabilen bir yazılım arasında büyük fark bulunuyor.

Visa, Mastercard ve Ant International’ın üzerinde çalıştığı ortak yapı, tam olarak bu sınırı oluşturmayı hedefliyor. Yapay zekâ ticarette karar veren ve ödeme yapan yeni aktör haline gelirken ödeme şirketleri de bu aktörlere dijital bir kimlik ve denetim mekanizması kurmaya hazırlanıyor.

Murat Ali Oral-Dünya

İlgide kayıtlı özelge talep formunuzda; şirketinizin gelirinin sadece kira geliri olduğu, kiraya verdiğiniz okulun kira ödemelerini 2019 yılında tahsil edemediğiniz için asıl borçlu kiracı ve müteselsil kefil hakkında aynı zamanda icra takibi başlattığınızdan bahisle, söz konusu icra takibine konu alacaklarınız için şüpheli alacak karşılığı ayrılıp ayrılmayacağı hususunda Başkanlığımız görüşü talep edilmektedir.

213 sayılı Vergi Usul Kanununun 323 üncü maddesinde, “Ticari ve zirai kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olmak şartıyla;

1. Dava veya icra safhasında bulunan alacaklar;

2. Yapılan protestoya veya yazı ile bir defadan fazla istenilmesine rağmen borçlu tarafından ödenmemiş bulunan ve 3.000 (534 Sıra No.lu V.U.K Genel Tebliği ile 1.1.2022’den itibaren 4.000-TL) Türk Lirasını aşmayan alacaklar;

şüpheli alacak sayılır.

Yukarıda yazılı şüpheli alacaklar için değerleme gününün tasarruf değerine göre pasifte karşılık ayrılabilir.

Bu karşılığın hangi alacaklara ait olduğu karşılık hesabında gösterilir. Teminatlı alacaklarda bu karşılık teminattan geri kalan miktara inhisar eder.

Şüpheli alacakların sonradan tahsil edilen miktarları tahsil edildikleri dönemde kar zarar hesabına intikal ettirilir.” hükümlerine yer verilmiştir.

Bu hükümlere göre, ticari kazancın elde edilmesi veya idame ettirilmesi ile ilgili olarak dava veya icra safhasında bulunan alacaklarla, yapılan protestoya veya yazı ile bir defadan fazla istenilmesine rağmen borçlu tarafından ödenmemiş olan dava ve icra takibine değmeyecek derecedeki küçük alacaklar şüpheli alacak sayılmakta ve münhasıran maddede belirtilen şartları haiz alacaklar için karşılık ayrılması mümkün bulunmaktadır.

Ayrıca, şüpheli alacak karşılığı ayrılmasında temel unsur, ortada bir alacağın olması ve bu alacağın tahsilinin mezkûr maddede belirtilen kapsamda şüpheli hale gelmiş bulunmasıdır. Mahkemeye dava veya icra merciine takip dilekçesinin verilmiş olması, alacağın dava veya icra safhasına intikal ettiğini göstermektedir. Ancak, şekli bir başvuru alacağın şüpheli sayılması için yeterli değildir. Bir alacağın dava veya icra safhasında olduğunun kabulü için mahkemeye dava veya icra merciine takip için dilekçe verilmiş olması ve gerek mahkemeye gerek icra merciine yapılan başvuruların ciddiyetle takip edilmesi gerekmektedir.

Mezkur Kanun hükmü, teminatlı alacaklarda bu karşılığı teminattan geri kalan miktarla sınırlamakta, alacağın banka teminat mektubu, ipotek, haciz, rehin, kefil vs. suretlerle teminata bağlanmış olması halinde, teminatlı kısım için şüpheli alacak karşılığı ayrılmayacağını kabul etmiş bulunmaktadır.

Diğer taraftan, teminat, bir hakkı güvence altında bulundurmak, bir borcun ifa edileceği ya da ifa edilmemesi halinde tazmin edileceğine ilişkin güvence ya da karşılık vermek olarak tanımlanabilir. Teminatlar ayni ve şahsi olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Ayni teminatlar; taşınır rehni, taşınmaz rehni, ticari işletme rehni; şahsi teminatlar ise garanti ve kefalet sözleşmeleri ile banka teminat mektuplarıdır. Ayrıca borcun ödenmemesi üzerine cebri icra yoluyla borçlunun mal varlığına haciz konulması halinde de alacağın karşılıksız kalmadığı değerlendirilmektedir.

Buna göre, kefalete bağlı alacaklar, şüpheli alacak uygulamasında teminatlı alacak olarak kabul edilmekte olup, alacağın teminatsız hale gelmiş olması kaydıyla, diğer şartların varlığına bağlı olarak, bu kapsamdaki alacaklar için şüpheli alacak karşılığı ayrılabilmesi mümkün bulunmaktadır. Dolayısıyla, somut durumda, mezkûr madde hükümleri dikkate alındığında, kefil nezdindeki takibin sonuçsuz kalması halinde alacağın kefil nezdinde tahsil kabiliyetinin kalmayacağı (teminatsız hale geleceği), bu durumun vukuunu müteakiben, asıl borçlu (kiracı) nezdinde alacağın icra/dava yoluyla takibinin varlığı halinde şüpheli alacak karşılığı ayrılabilecektir.

Bilgi edinilmesini rica ederim.

(*) Bu Özelge 213 sayılı Vergi Usul Kanununun 413.maddesine dayanılarak verilmiştir.

(**) İnceleme, yargı ya da uzlaşmada olduğu halde bu konuya ilişkin olarak yanlış bilgi verilmiş ise bu özelge geçersizdir.

(***) Talebiniz üzerine tayin edilmiş olan bu özelgeye uygun işlem yapmanız hâlinde, bu fiilleriniz dolayısıyla vergi tarh edilmesi icap ederse, tarafınıza vergi cezası kesilmeyecek ve tarh edilen vergi için gecikme faizi hesaplanmayacaktır.

Spot altın, yüzde 0,3 yükselişle 4 bin 412,84 dolar seviyesine çıktı. ABD altın vadeli kontratları ise aralık tesliminde yüzde 0,1 gerileyerek 4 bin 457,10 dolara indi.

Piyasalarda gözler, Fed’in önümüzdeki dönemde atacağı faiz adımlarına ilişkin yeni ipuçları verebilecek ABD enflasyon göstergelerine çevrildi.

Piyasalar enflasyon verilerini bekliyor

ABD üretici fiyat endeksi (ÜFE) verisinin TSİ 15.30’da açıklanması beklenirken, tüketici enflasyonu verileri cuma günü yayımlanacak.

Ekonomistlerin büyük bölümü, Fed’in 15-16 Eylül tarihlerinde gerçekleştireceği toplantıda faiz oranlarını değiştirmeyeceğini ve yılın kalan bölümünde de faiz indirimi ya da artırımına gitmeyeceğini öngörüyor. Bu beklenti, son dönemde piyasalarda güçlenen faiz artışı senaryolarıyla ayrışıyor.

CME FedWatch Tool verilerine göre piyasalar, Fed’in bu ay faiz artırma ihtimalini yüzde 60 seviyesinde fiyatlıyor. Faizlerin yükselmesi ise faiz getirisi bulunmayan altının yatırımcılar açısından cazibesini azaltan unsurlar arasında yer alıyor.

"Doların zayıflaması altını destekliyor"

Marex analisti Edward Meir, Basra Körfezi'ndeki jeopolitik gelişmelerin şu aşamada altın fiyatları üzerinde ikincil önemde olduğunu belirtti.

Meir, altının esas olarak doların zayıflamasından destek bulduğuna dikkat çekerek, ABD faizleri yükselmesine rağmen doların belirgin bir değer kazanımı göstermediğini ifade etti.

ABD'nin borcu 40 trilyon doları aştı

ANZ kıdemli emtia stratejisti Daniel Hynes ise ABD'nin mali görünümüne ilişkin endişelerin altın fiyatlarını destekleyen önemli unsurlardan biri olduğunu söyledi.

Hynes, ABD'deki mali baskıların devlet borcuna ve bu borcun finansmanında kullanılan doların uzun vadeli değerine yönelik güveni zayıflatmayı sürdürdüğünü belirtti.

ABD'nin toplam kamu borcunun geçen ay ilk kez 40 trilyon doların üzerine çıkması, ülkede mali risklere ilişkin endişeleri yeniden gündeme taşıdı.

Gümüş ve platinde farklı seyir

Diğer değerli metallerde ise karışık bir görünüm izlendi.

Spot gümüş yüzde 0,2 yükselerek 67,42 dolara çıkarken, platin yüzde 0,6 düşüşle 1.885,02 dolara geriledi. Paladyum ise yüzde 0,2 artışla 1.355,50 dolar seviyesinde işlem gördü.

Ekonomim

“Söylemesi gereken sözü zamanında söylemiş olmanın huzuru” ile yeni dönem İSO başkanlığına aday olmayacağını resmen açıklayan Erdal Bahçıvan; yerine aday olan Ender Yılmaz için çalışacak.

Erdal Bahçıvan’ın İstanbul Sanayi Odası (İSO) seçimlerinde aday olmayacağını açıkladığı toplantıdayız. 13 yıldır başkanlık ettiği kurumun marka değerini yücelten, “sanayisizleşme” tehlikesine dikkat çekip; “güçlü sanayi için söylemem gerekeni zamanında söylemiş olmanın huzuruyla” veda eden başkan…

Sanayiye sahip çıkmak, Türkiye’ye sahip çıkmaktır mottosuyla kaleme aldığı ve toplantıda dağıtılan kitabın başlığı dikkat çekici; DOĞRULARI SÖYLEMEYE DEVAM. Soruyorum; bundan sonra doğruları nerede, nasıl söyleyeceğini… Cevap, sonraki adıma dair ipucu niteliğinde; “Balık tutacak halim yok.”

İSO’YU SANAYİNİN PROJE VE VİZYON PLATFORMU HALİNE GETİRDİ

Yeni nesil sanayi kongreleri, ara elaman aranan eleman projeleri, erken sanayisizleşme uyarıları, İSO Akademi, Mesleki eğitim işbirlikleri, İSO Girişim Sermayesi Yatırım Fonu, İSO sürdürülebilirlik platformu ve niceleri… 13 yılda kurumuna, ülkeye kattığı ve liderliğini yaptığı nitelikli gayretleri…

Erdal Bahçıvan’ın beni en çok etkileyen yönü; söylenmek, şikâyet etmek yerine; somut adımlar ve uygulanabilir projeleri sıkça ve cesurca dile getiriyor olması…360 oda içinde İSO’nun nitelikli STK haline gelmesi, diğer odalara ilham veren faaliyetler üretmesi, nadide ve değerli bir miras bırakıyor.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Erdal Bahçıvan’a dair…

Bir sonraki adımı?

Tarım ve gıda konusunda zaten pek çok sürecin içinde olan Erdal Bahçıvan, birikimi, dinamizmi ve vizyonu ile şirketlerinde, yeni projelerde faaliyet gösterecek, İSO’ya katkı vermeyi sürdürecek

Veda mesajının özü?

“Türkiye’nin geleceği üretimdedir. Sanayisine sahip çıkan bir Türkiye’nin aşamayacağı hiçbir engel yoktur. Tüm çalışma arkadaşlarıma teşekkür ediyor, bayrağı devralacaklara yürekten başarı dilerim.”

NOT

ERDAL BAHÇIVAN İSO BAŞKANLIĞI’NA VEDA EDERKEN GÖSTERDİ Kİ:

1- Zamanı gelince gitmeyi bilmeli. 2- STK’lar hükümetten taleple yetinmeyip proje üretilebilmeli. 3- Ne kadar başkan kalındığı değil, bu sürede neler yapılabileceği önemi. 4- Sanayiciyi ilgilendiren konularda cesurca talepte bulunmak gerektiği… 5- Her hal ve şartta daima doğruların cesurca söylenebileceği.

STK LÛGATI

STK: Sivil toplum Örgütü. Non Governmental Organisation (NGO) Devletten şirketten bağımsız çalışan

İSO: İstanbul Sanayi Odası… Ekonomiye katkı sunmak için Türk sanayicisine hizmet eden köklü STK

Sanayisizleşme: Erdal Bahçıvan’ın sahiplendiği, Türkiye’nin beka sorununu tehdit eden büyük tehlike

Doğruları Söylemeye Devam: Bahçıvan’ın sanayinin manifestosu niteliğindeki uyarılar manzumesi

Şeref OĞUZ-Ekonomim

Genelgeye göre, ücret desteği söz konusu dönemde uzun vadeli sigorta kollarına tabi çalışanlar için uygulanacak. Sosyal güvenlik destek primine (SGDP) tabi emekli çalışanlar, yabancı işçiler ile yurt dışında çalışanlar için turizm ücret desteği verilmeyecek.

DESTEK TUTARI NASIL HESAPLANACAK

2026 yılı mayıs ila aralık aylarında çalıştırılan işçiler için turizm ücret desteğinden yararlanılacak destek tutarı, uzun vadeli sigorta kollarına tabi çalışanlar için yasal süresinde verilen asıl ve ek beyannamelerin toplamından, iptal nitelikteki belgelerdeki gün sayısı düşülerek bulunacak toplam prim ödeme gün sayısı dikkate alınarak hesaplanacak. Yasal süresi içinde bildirilmeyen çalışanlar için ücret desteği verilmeyecek. Ancak, yasal süresi dışında verilen ve yararlanacak kişi sayısını azaltacak mahiyetteki beyannameler, destekten yararlanılacak günün hesabında dikkate alınacak.

DESTEKTEN YARARLANACAK İŞ YERİNDE HANGİ ŞARTLAR ARANACAK?

Turizm işletmesi belgesine sahip iş yerlerinin turizm ücret desteğinden yararlanabilmesi için aranacak şartlar şöyle belirlendi:

İş yerinin özel sektör işverenlerine ait bulunması ve faaliyette olması.

Muhtasar ve prim hizmet beyannamelerinin yasal süresinde verilmesi.

Tahakkuk eden sosyal güvenlik primlerinin yasal süresi içinde ödenmesi.

İş yerinin yasal ödeme süresi geçmiş sigorta primi, işsizlik sigortası primi, idari para cezası ile bunlara ilişkin gecikme cezası ve gecikme zammı borçlarının bulunmaması.

Borçlarının çeşitli kanunlar gereğince yapılandırılmış veya 6183 Sayılı Amme Alacakları Kanunu kapsamında tecil ve taksitlendirilmiş olması.

Bu yılın mayıs – aralık döneminde çalıştırdığı kişileri sigortalı olarak bildirmediği veya bildirdiği sigortalıları fiilen çalıştırmadığı yönünde herhangi bir tespitin bulunmaması.

Söz konusu dönem için işçilerin prime esas kazançlarının bildirilmediği veya eksik bildirildiği yönünde tespitin olmaması.

Özel sektöre ait konaklama tesislerinin turizm işletmesi belgesine sahip ve faaliyette olan iş yerlerinin listesi her ay Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından SGK’ya iletilecek. Bu listede yer alan iş yerleri, gerekli şartları sağlamaları halinde ilgili ayda destekten yararlanabilecekler.

Basit konaklama turizm işletmesi belgesine sahip iş yerleri destek kapsamında olmadığından bu işyerleri turizm ücret desteğinden yararlandırılmayacaklar.

SİGORTASIZ İŞÇİ ÇALIŞTIRANDAN FAİZİYLE GERİ ALINACAK

Bu yıl mayıs – aralık döneminde çalıştırdığı kişileri sigortalı olarak bildirmediği veya bildirdiği sigortalıları fiilen çalıştırmadığı, prime esas kazancı eksik bildirdiği sonradan tespit edilen işletmeler, aldıkları ücret desteğini gecikme zammı ve gecikme cezasıyla birlikte geri ödeyecekler.

Önümüzdeki üç yıl bütçe açıkları azalmak bir yana artarak devam edecek.

Programa göre merkezi yönetim bütçesi:

- 2027 yılında 3 trilyon 865 milyar TL,

- 2028 yılında 4 trilyon 170 milyar TL,

- 2028 yılında 4 trilyon 360 milyar TL

olmak üzere üç yılda toplam 12 trilyon 395 milyar lira açık verecek.

Önümüzdeki üç yılda bütçeden faize yapılacak ödeme 13 trilyon 913 milyar lira olacak.

Üç yıl boyunca ödeyeceğimiz her yüz liralık verginin 19 lira 43 kuruşu faize gidecek. Buna karşılık her yüz lira vergimizin sadece 9 lira 95 kuruşu yatırıma dönüşecek.

Faizleri ödemek için yatırımları kısmak yetmeyecek, daha çok vergi alınması gerekecek.

Vergi yükümüz artacak

Yüksek bütçe açıkları ve özellikle ödenecek devasa faizler nedeniyle reel anlamda daha çok vergi ödemek zorunda kalacağız. Önümüzdeki üç yılda genel bütçe kapsamında 71 trilyon 587 milyar lira vergi ödeyeceğiz. Çok büyük rakamlar.

2025 ve 2026 yıllarında sosyal güvenlik primleri dahil yüzde 24.3 olarak hesaplanan vergi yükü önümüzdeki üç yılda sürekli artacak. 2027 yılında, GSYH’ya oran olarak yüzde 24.8 olması beklenen sosyal güvenlik primleri dahil toplam vergi yükünün program dönemi sonunda yüzde 25.1 olması öngörülmektedir. Bunun anlamı, vergi yükünün reel olarak da artmasıdır.

2027 yılında ödeyeceğimiz vergi 2026 yılına göre yüzde 36.5 daha fazla olacak. Ancak bu dönemde sabit ücretlinin ücretinin aynı oranda artmayacağı kesin. OVP’ye göre 2027 yılı personel giderlerindeki artış 2026 yılına göre %24.1 olacak. Bunun anlamı, kamu çalışanlarının maaşlarındaki artış en iyimser durumda %25 civarında olacak. Bu artış ocak ve temmuz aylarına paylaştırılarak yapılacak. Vergi yükü artışı, muhtemel maaş/ücret artışlarını sollayacak. Bu da adaletsiz vergi sisteminde sabit ve dar gelirlinin vergi yükünün altında daha fazla ezilmesi anlamına gelecek.

sozcu.com.tr | Ozan BİNGÖL

a) Dar mükelleflerin kurum kazancı

Safi Kurum Kazancı; Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 22’nci maddesinde dar mükellef kurumların vergilendirilmesiyle ilgili olarak aşağıdaki düzenlemelere yer verilmiştir.

i) Kurum kazancının tespiti

Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 3’üncü maddesinin ikinci fıkrasında, kanunun 1’inci maddesinde sayılı kurumlardan kanuni ve iş merkezlerinin her ikisi de Türkiye’de bulunmayanların, sadece Türkiye’de elde ettikleri kazançları üzerinden vergilendirileceği belirtilmiştir. Buna göre, kanunun 1’inci maddesinde sayılan kurumlar, kanuni ve iş merkezlerinin Türkiye’de bulunup bulunmama durumuna göre tam mükellefiyet veya dar mükellefiyet esasında vergilendirilecektir. Kanuni merkezden maksat, vergiye tabi kurumların kuruluş kanunlarında, tüzüklerinde, ana statülerinde veya sözleşmelerinde gösterilen merkezdir. İş merkezi olarak ise iş bakımından işlemlerin bilfiil toplandığı ve yönetildiği merkez olarak nitelenmektedir. Kurumlardan kanuni ve iş merkezlerinin her ikisi de Türkiye’de bulunmayanlar, dar mükellefiyet esasında sadece Türkiye’de elde ettikleri kazançları üzerinden vergilendirileceklerdir. Kurumlar Vergisi Kanunu’na göre vergileme yapılabilmesi için safi kurum kazancının tespit edilmesi gerekmektedir. Safi kurum kazancı, mükelleflerin hasılatlarından bu kanuna göre indirebilecekleri gider veya maliyet unsurları ile diğer indirimleri düşmeleri ve indirimi kabul edilmeyen giderleri ilave etmeleriyle bulunmaktadır.

ii) Kurum kazancını oluşturan kazanç ve iratlar

Dar mükellefiyette kurum kazancı aşağıdaki kazanç ve irat kalemlerinden oluşmaktadır. Bu kazanç unsurlarından gider ve maliyetlerin indirilmesi, kanunen indirimi kabul edilmeyen gider ve maliyet unsurlarının ilave edilmesi suretiyle kurumlar vergisi hesaplanacak vergi matrahına ulaşılacaktır. Kazanç ve iratlar:

- Vergi Usul Kanunu hükümlerine uygun Türkiye’de işyeri olan veya daimi temsilci bulunduran yabancı kurumlar tarafından bu yerlerde veya bu temsilciler vasıtasıyla yapılan işlerden elde edilen ticari kazançlar (Bu şartları taşısalar bile kurumların ihraç edilmek üzere Türkiye’de satın aldıkları malları Türkiye’de satmaksızın yabancı ülkelere göndermelerinden doğan kazançlar, Türkiye’de elde edilmiş sayılmaz. Türkiye’de satmaktan maksat, alıcı veya satıcının ya da her ikisinin Türkiye’de olması veya satış sözleşmesinin Türkiye’de yapılmasıdır.).

- Türkiye’de bulunan zirai işletmeden elde edilen kazançlar

- Türkiye’de elde edilen serbest meslek kazançları

- Taşınır ve taşınmazlar ile hakların Türkiye’de kiralanmasından elde edilen iratlar

- Türkiye’de elde edilen menkul sermaye iratları

- Türkiye’de elde edilen diğer kazanç ve iratlar. Bu maddede belirtilen kazanç ve iratlar ile gelir unsurlarının Türkiye’de elde edilmesi ve Türkiye’de daimi temsilci bulundurulması konularında Gelir Vergisi Kanunu’nun ilgili hükümleri uygulanacaktır. Dar mükellefiyette kurum kazancı aşağıdaki kazanç ve iratlardan oluşur.

ii) Ticari kazançlar

Vergi Usul Kanunu hükümlerine uygun Türkiye’de işyeri olan veya daimi temsilci bulunduran yabancı kurumlar tarafından bu yerlerde veya bu temsilciler vasıtasıyla yapılan işlerden elde edilen ticari kazançlar, dar mükelleflerin kazanç unsurlarından birini oluşturmaktadır. Ancak, anılan şartları taşısalar dahi kurumların ihraç edilmek üzere Türkiye’de satın aldıkları malları Türkiye’de satmaksızın yabancı memleketlere göndermelerinden doğan kazançlar Türkiye’de elde edilmiş sayılmayacaktır. Türkiye’de satmaktan maksat, alıcı veya satıcının veya her ikisinin Türkiye’de olması veya satış akdinin Türkiye’de yapılmasıdır.

Kanuni ve iş merkezi Türkiye’de bulunmayan kurumlarca Türkiye’de yalnızca mal teminine yönelik bir işyeri oluşturulması veya daimi temsilci bulundurulması ve bu yerlerde veya bu temsilciler vasıtasıyla temin edilen malların Türk iç pazarına sunulmayarak yabancı memleketlere gönderilmesi halinde, teknik olarak Türkiye’de elde edilmiş bir kazançtan söz edilemeyecek ve vergi doğmayacaktır. Ancak, malların bozulmasını engelleyen (ilaçlama, dondurma, yıkama vb.) veya nakliyesi için zorunluluk arz eden işlemler (çuvallama, kolileme vb.) gibi malın niteliğinde herhangi bir değişiklik yapmayan, malı başka bir ürüne dönüştürmeyen ve katma değer yaratmayan işlemler dışında bir işleme tabi tutulduktan sonra yurt dışına gönderilmesi halinde, bentte yer alan ihracat muaflığından yararlanılması mümkün olmayacaktır. İşlemin, Türkiye’de bulunan işyeri veya daimi temsilci ile kurumun ana merkezi arasında yapılması gerekeceğinden faturanın da ana merkeze kesilmesi gerekmektedir.

Ancak, faturası ana merkeze kesilen söz konusu malın, bu merkezin yurt dışındaki başka bir şubesine gönderilmesi, bu muaflıktan yararlanılmasına engel teşkil etmeyecektir.

iv) Zirai işletmelerden elde edilen kazançlar

Türkiye’de bulunan zirai işletmeden elde edilen kazanç Gelir Vergisi Kanunu’nun ticari kazancın belirlenmesi ile ilgili hükümleri çerçevesinde vergiye tabi tutulur. Dar mükellef yabancı kurumların Türkiye’de zirai kazanç elde edebilmeleri için her şeyden önce Türkiye’de bir zirai işletmenin varlığı gerekmektedir. Zirai işletmenin varlığı hususunda ise Vergi Usul Kanunu’nun iş yeri tanımı ile ilgili 156’ncı maddesindeki hüküm dikkate alınacaktır.

b) Serbest meslek kazançları

Serbest meslek faaliyeti, esas itibarıyla gerçek kişilerce icra edilen ve Gelir Vergisi Kanununun 65 inci maddesinde tanımlanan faaliyet türüdür. Dar mükellef kurumların bu tür kazanç elde etmeleri ise istihdam ettikleri personelleri aracılığı ile olmaktadır. Serbest meslek kazançlarının Türkiye’de elde edilmiş sayılması için serbest meslek faaliyetinin Türkiye’de icra edilmesi veya Türkiye’de değerlendirilmesi gerekir.

Türkiye’de değerlendirme, ödemenin Türkiye’de yapılması veya ödeme yabancı memlekette yapılmışsa Türkiye’de ödeyenin veya nam ve hesabına ödeme yapılanın hesaplarına intikal ettirilmesi veya kârından ayrılmasıdır.

Yabancı kurumların Türkiye’de ücret geliri elde etmesi, istihdam ettiği bir personeli Türkiye’de yapılacak bir iş için tahsis etmesi, bu şahsın yabancı kuruma bağlı olarak Türkiye’de hizmet vermesi veya ödemenin Türkiye’de yapılması veya ödeme yabancı memlekette yapılmışsa Türkiye’de ödeyenin veya nam ve hesabına ödeme yapılanın hesaplarına intikal ettirilmesi veya kârından ayrılması suretiyle olmaktadır. Bu şekliyle dar mükellef kurumların elde ettiği ücret ile serbest meslek kazancı arasında genelde bir fark bulunmamaktadır. Dar mükellef kurumun, Türkiye’de hizmet ettiği kurum ya da kişiye bağımlı olmasının mümkün olamayacağı dikkate alınarak kurumun yalın anlamıyla ücret elde etmesi olanaksızdır. Dolayısıyla önceki Kanunun uygulanmasında ücret kazancı grubunda değerlendirilen kazançlar, 5520 sayılı Kanun’un uygulanmasında serbest meslek kazancı olarak değerlendirilecektir.

Dar mükellef kurumların Türkiye’de elde ettikleri serbest meslek kazançları, kanunun 30’uncu maddesi uyarınca vergi kesintisine tabi tutulacaktır. Serbest meslek kazancının Türkiye’de yapılmakta olan ticari faaliyet kapsamında elde edilmesi halinde, kurum kazancının tespitinde tam mükellef kurumlar için geçerli olan hükümler uygulanacaktır. Türkiye’de bulunan işyeri veya daimi temsilcileri vasıtasıyla ticari kazanç elde eden dar mükellef kurumların Türkiye’de elde ettikleri serbest meslek kazançları bulunması halinde, dar mükellef kurumların Türkiye’deki işyeri veya daimi temsilcisi vasıtasıyla elde ettiği kazanç ve iratlar ticari kazanç olarak değerlendirileceğinden, bu serbest meslek kazancı üzerinden Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 30’uncu maddesine göre vergi kesintisi yapılmayacaktır. Türkiye’de işyeri veya daimi temsilcisi bulunmayan ya da işyeri veya daimi temsilcisi bulunmakla birlikte bunlarla ilişkili olmaksızın Türkiye’de serbest meslek faaliyeti icra eden veya bu faaliyeti Türkiye’de değerlendirilen kurumların, yıllık beyanname vermeleri halinde, kesilen bu vergiler beyannamede hesaplanan vergiden mahsup edilebilecektir.

c) Taşınır ve taşınmazlar ile hakların Türkiye’de kiralanmasından elde edilen iratlar

Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 3’üncü maddesine göre taşınır ve taşınmaz mallar ile hakların Türkiye’de kiralanmasından elde edilen iratlar, dar mükellefiyette kurum kazancını oluşturan kazanç ve iratlar arasında sayılmıştır. Bunlar, dar mükellef kurumların gayrimenkul sermaye iradı niteliğindeki kazançlarıdır. Bu tür kazançların elde edilmiş sayılması için taşınmaz ve taşınır malların Türkiye’de bulunması ve bu mal ve hakların Türkiye’de kullanılması veya Türkiye’de değerlendirilmesi gerekmektedir.

d) Türkiye’de elde edilen menkul sermaye iratları

Dar mükellef kurumların Türkiye’de menkul sermaye iradı elde etmelerinin tek koşulu sermayenin Türkiye’ye yatırılmış olmasıdır. Sermayenin Türkiye’ye yatırılmış olması demek, Türkiye’ye sermaye olarak getirilmesi, Türkiye’de borç olarak verilmesi veya benzeri şekillerde Türkiye’de nemalandırılmasıdır. Yatırılmış bulunan bu sermaye karşılığında elde edilen kâr payı, faiz, kira ve benzeri iratlar, dar mükellef kurumun Türkiye’de elde ettiği menkul sermaye iradı olacaktır.

Menkul sermaye iradının Türkiye’de yapılmakta olan ticari faaliyet kapsamında elde edilmesi halinde, kurum kazancının tespitinde tam mükellef kurumlar için geçerli olan hükümler uygulanacaktır. Dolayısıyla, Türkiye’de işyeri veya daimi temsilci bulunduran ve bu yerlerde veya bu temsilciler aracılığı ile yapılan işlemlerden elde edilen menkul sermaye iratları, ticari kazanç hükümlerine göre ve Gelir Vergisi Kanunu’nun geçici 67’nci maddesine ilişkin olarak yayımlanan 257 ve 258 Seri No.lu Gelir Vergisi Genel Tebliğleri’nde yer alan açıklamalar uyarınca vergilendirilecektir.

Bu itibarla, Türkiye’de işyeri ve daimi temsilcisi bulunmayan dar mükellef bir kurumun menkul sermaye iradı elde etmesi halinde, bu kazançların vergilendirilmesiyle ilgili ödevler, yabancı kuruma iradı sağlayanlar veya sağlanmasına aracılık edenler tarafından yerine getirilecektir.

Türkiye’de elde edilen diğer kazanç ve iratlar

Diğer kazanç ve iratların Türkiye’de elde edilmiş sayılması için kazanç ve iradı doğuran kıymetin Türkiye’de bulunması, iş veya işlemlerin Türkiye’de yapılması veya Türkiye’de değerlendirilmesi gerekmektedir

Dar mükellef kurum kazancının tespitinde ayrıca indirilemeyecek giderler

Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 22’nci maddesinin üçüncü fıkrasında, dar mükellefiyette safi kurum kazancının tespitinde kabul edilmeyen indirimler ayrıca düzenlenmiştir. Dar mükellef kurumun Türkiye’de ticari veya zirai bir faaliyeti var ise safi kurum kazancı, kural olarak tam mükellefiyette uygulanan esaslara göre hesaplanacaktır.

Aşağıdaki giderlerin indirimi, dar mükellef kurumlar için kabul edilmemiştir:

- Ana merkezin veya Türkiye dışındaki şubelerin Türkiye’deki dar mükellef kurumlar hesabına yaptıkları alım-satımlar için dar mükellefin ana merkeze veya Türkiye dışındaki şubelere verdiği faizler, komisyonlar ve benzerleri kurum kazancının tespitinde indirilemeyecektir.

- Ana merkezin veya Türkiye dışındaki şubelerin genel yönetim giderlerine veya zararlarına katılmak üzere ayrılan paylar kurum kazancının tespitinde indirilemeyecektir.

Söz konusu genel yönetim giderlerine veya zararlarına katılmak için ayrılan paylardan, Türkiye’deki kurumun kazancının elde edilmesi ve idamesi ile ilgili olan ve emsallere uygunluk ilkesi uyarınca belirlenecek dağıtım anahtarlarına göre ayrılan paylar ile Türkiye’deki kurumun denetimi için yabancı ülkelerden gönderilen yetkili kimselerin seyahat giderlerinin indirimi kabul edilecektir.

Buna göre, söz konusu giderler, Türkiye’deki kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olmak zorundadır. Ayrıca, bu giderlerin Türkiye’deki kazanca isabet eden kısmının belirlenmesinde kullanılan dağıtım anahtarının emsallere uygunluk ilkesi çerçevesinde belirlenmesi gerekmektedir. Emsallere uygunluk ilkesi, Kurumlar Vergisi Kanunu’nun transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı maddesine uygun olarak belirlenecektir.

Ekonomim.com | Akif AKARCA / Dr.Mehmet ŞAFAK

OECD, 8 Eylül Salı günü öğlen “Tax Policy Reforms 2026: OECD and Selected Partner Economies” başlıklı 76 sayfalık Vergi Politikası Reformları raporunu yayımladı.

Raporda esas olarak 2025 takvim yılı içinde uygulamaya konulan ya da açıklanan vergi politikası değişiklikleri inceleniyor. Kapsamı da oldukça geniş; tüm OECD ülkeleri dahil toplam 92 ülke ve yargı alanındaki vergi düzenlemeleri karşılaştırılıyor.

Tüm ülkeleri detaylı incelemek yerine ilk etapta Türkiye ile ilgili kısımlarına biraz daha dikkatli baktım.

Türkiye açısından raporda özellikle sermaye gelirlerinin vergilendirilmesi, kira gelirleri, dijital hizmet vergisi, yatırım teşvikleri, küresel asgari kurumlar vergisi ve KDV istisnaları öne çıkıyor.

Ancak Türkiye’ye geçmeden önce raporun ortaya koyduğu genel tabloya kısaca bakalım.

Türkiye açısından ilk sorun hâlâ enflasyon

Raporun Türkiye açısından dikkat çeken ilk tespiti vergi düzenlemelerinden önce, makroekonomik görünümle ilgili olmasıdır.

OECD, 2025 yılında küresel ölçekte enflasyonun gerilediğini ancak bazı ülkelerde merkez bankalarının hedeflerinin üzerinde kalmaya devam ettiğini belirtiyor. Bu ülkeler arasında Brezilya, Türkiye, Birleşik Krallık ve ABD özellikle sayılıyor.

Benzer bir tablo faizlerde de görülüyor. OECD’ye göre 2025 yılı sonunda politika faizleri ABD, Birleşik Krallık, Brezilya, Meksika, Güney Afrika ve Türkiye’de yüksek ya da kısıtlayıcı seviyelerde kalmaya devam etmiş.

Bunun vergi politikası açısından da önemi var. Çünkü yüksek enflasyon yalnızca mal ve hizmet fiyatlarını artırmıyor; vergi tarifelerinden istisna ve indirim tutarlarına, sermaye gelirlerinin reel getirisinden vergi yükünün dağılımına kadar pek çok alanı doğrudan ya da dolaylı biçimde etkiliyor.

OECD’nin bu noktada üzerinde durduğu kavramlardan biri de mali sürüklenmedir (fiscal drag). Basitçe ifade edersek, gelir vergisi tarifesindeki dilimler enflasyona uygun biçimde güncellenmezse, kişinin reel geliri artmasa bile nominal gelirindeki artış nedeniyle daha yüksek vergi dilimine girmesi mümkün. Böylece herhangi bir vergi oranı artırılmadan da kişinin üzerindeki vergi yükü artabiliyor.

Raporda bu durum Birleşik Krallık, Güney Afrika ve Hollanda örnekleri üzerinden ele alınıyor. Türkiye ise bu ülkeler arasında sayılmıyor. Dolayısıyla OECD’nin Türkiye bakımından doğrudan bir “mali sürüklenme” tespiti yaptığını söylemek doğru olmaz. Ancak rapor, özellikle yüksek enflasyon ortamında vergi tarifelerinin enflasyon karşısındaki durumunun neden önemli olduğunu açık biçimde ortaya koyuyor.

Ancak OECD Türkiye açısından net bir tespitte bulunmasa da ülkemizde mali sürüklenme etkisinin var olduğunu pekâlâ söyleyebilirim.

Dolaylı vergilerimiz OECD nezdinde de çok yüksek

OECD’nin vergi yapısına ilişkin karşılaştırmasında Türkiye açısından her daim dikkat çeken bir husus var: dolaylı vergilerin ağırlığı.

OECD genelinde vergi gelirlerinin GSYH’ye oranı 2024 yılında ortalama yüzde 33,7’den yüzde 34,1’e yükselmiş. Verisi bulunan 36 OECD ülkesinin 22’sinde bu oran artarken 13’ünde azalmış, bir ülkede ise değişmemiş.

Ancak asıl dikkat çekici olan vergilerin hangi kaynaklardan toplandığıdır. Çünkü ülkelerin vergi yapıları arasında önemli farklılıklar var. Bazı ülkelerde gelir ve kurumlar vergileri, bazılarında sosyal güvenlik katkıları, bazılarında ise KDV ve ÖTV gibi mal ve hizmetler üzerinden alınan vergiler daha ağırlıklı. OECD de gelir düzeyi yükseldikçe kişisel gelir vergileri ile sosyal güvenlik katkılarının ağırlığının genel olarak arttığını; orta ve düşük gelirli ülkelerde ise mal ve hizmetler üzerinden alınan vergilerin daha önemli bir gelir kaynağı olduğunu belirtiyor.

Türkiye’nin yeri de bu açıdan oldukça kritik bir noktadadır. Raporun 16’ncı sayfasındaki Şekil 2.2’de Türkiye, gelir vergilerinin ya da sosyal güvenlik katkılarının baskın olduğu ülkelerden ziyade mal ve hizmetler üzerinden alınan vergilerin ağırlığının yüksek olduğu ülkeler arasında yer alıyor.

Aslında bu, bizim uzun zamandır bildiğimiz bir mesele. Ancak OECD’nin ülkeleri yan yana koyduğu grafikte Türkiye’nin konumunu görmek, dolaylı vergilerin vergi sistemimizdeki ağırlığını bir kez daha açık biçimde ortaya koyuyor.

Mevduat, fon ve tahvil gelirlerinde düşük stopaj dönemi sona erdi

Türkiye’ye ilişkin rapordaki en somut tespitlerden biri sermaye gelirlerinin vergilendirilmesi konusundadır.

OECD, Türkiye’nin 2020-2025 döneminde çeşitli sermaye gelirleri için uyguladığı indirimli stopaj oranlarını sona erdirdiğini ve stopaj oranlarını artırdığını belirtiyor.

Raporda oranlar da ayrıntılı biçimde veriliyor. Buna göre özel sektör tahvillerinden elde edilen gelirlerde stopaj oranı, vadesi bir yıla kadar olanlarda yüzde 15, bir yıl ve üzerindeki vadelerde yüzde 10. Yatırım fonu katılma paylarından elde edilen gelirlerde ise oran yüzde 17,5.

Mevduat faizlerinde de vadeye göre farklı oranlar uygulanıyor. Altı aya kadar vadeli mevduatta yüzde 17,5, bir yıla kadar vadede yüzde 15, bir yıldan uzun vadede ise yüzde 10 stopaj söz konusu. Varlığa ve ipoteğe dayalı menkul kıymetlerden elde edilen gelirlerde uygulanan oran da yüzde 10.

Buna karşılık devlet tahvili, Hazine bonosu ve kira sertifikalarından elde edilen gelir ve kazançlara uygulanan geçici yüzde sıfır stopajın süresi uzatılmış.

Dolayısıyla burada yön oldukça açık. OECD de Türkiye’yi kişisel sermaye gelirlerinde vergi oranlarını artıran ülkeler arasında sınıflandırıyor.

Başka bir ifadeyle, 2020 sonrasında çeşitli sermaye gelirleri için uygulanan düşük stopaj oranlarından kademeli olarak geri dönülmüş durumda.

Kira gelirlerinde de vergi tabanı genişledi

Raporda Türkiye açısından dikkat çeken ikinci konu kira gelirlerinin vergilendirilmesidir.

OECD, 2025 yılında bazı ülkelerin konut kiralamalarına ilişkin vergi avantajlarını genişlettiğini, bazı ülkelerin ise mevcut avantajları daralttığını belirtiyor. Türkiye ikinci grupta yer alıyor.

Rapora göre Türkiye, konut kredileri ve ipotekler için ödenen faizlerin kira gelirinden indirilmesi imkânını kaldırdı. OECD de bu düzenleme nedeniyle Türkiye’yi kira gelirlerine yönelik mevcut vergi avantajlarını azaltan ülkeler arasında gösteriyor.

Bunun vergisel sonucu oldukça açık. İndirilebilecek gider tutarının azalması, diğer koşullar aynı kaldığında vergilendirilecek kira gelirinin, yani vergi matrahının artması anlamına geliyor.

Dolayısıyla sermaye gelirlerinden sonra kira gelirlerinde de benzer bir yön görüyoruz: vergi tabanı genişletiliyor.

Dijital hizmet vergisinde ise tersine bir hareket var

Türkiye’ye ilişkin dikkat çeken bir başka başlık dijital hizmet vergisidir.

OECD raporuna göre Türkiye, dijital hizmet vergisi oranını yüzde 7,5’ten 2026 yılı için yüzde 5’e, 2027 yılı için ise yüzde 2,5’e indirdi.

Bu düzenleme, yukarıda değindiğimiz sermaye ve kira gelirlerindeki vergi tabanını genişletici adımların aksine, dijital hizmetlerin vergilendirilmesinde yükün kademeli olarak azaltılması anlamına geliyor.

Rapora bakıldığında ülkelerin dijital ekonominin vergilendirilmesi konusunda aynı yönde hareket etmediği de görülüyor. Bir tarafta dijital faaliyetlerden elde edilen vergi gelirlerini artırmaya yönelik düzenlemeler yapılırken diğer tarafta bazı ülkeler mevcut vergileri kaldırıyor ya da oranları düşürüyor. Örneğin Kanada dijital hizmet vergisini kaldıracağını açıklarken Kenya da dijital varlık transferlerine uyguladığı yüzde 3 oranındaki vergiyi kaldırmış durumda.

Türkiye ise dijital hizmet vergisini tamamen kaldırmak yerine oranı kademeli olarak aşağı çeken ülkeler arasındayer alıyor.

Yatırım teşviklerinde OECD'nin ifadesi oldukça net: Türkiye sistemi sıkılaştırdı

Bence raporun Türkiye açısından en göze çarpan ifadelerinden biri yatırım teşvikleri bölümündedir.

OECD’nin Türkiye için kullandığı ifade oldukça net: “Türkiye tightened its discounted corporate tax regime.”Yani Türkiye, yatırım teşvik belgeleri kapsamında uygulanan indirimli kurumlar vergisi sistemini sıkılaştırdı.

OECD bu kapsamda üç değişikliği özellikle vurguluyor. İndirimli kurumlar vergisinin uygulanabileceği süre on yılla sınırlandırıldı. Yeni yatırım teşvik belgelerinde kurumlar vergisi indirim oranı yüzde 60 olarak belirlendi. Ayrıca kullanılamayan yatırıma katkı tutarlarının sonraki dönemlere taşınması imkânı kaldırıldı.

Bu düzenlemeler rapordaki genel eğilimle birlikte okunduğunda daha da dikkat çekici hale geliyor. Çünkü OECD, birçok ülkenin 2025 yılında kurumlar vergisi matrahını daraltan yatırım teşviklerini kullanmaya devam ettiğini; özellikle Ar-Ge, yeni teknolojiler ve stratejik sektörlere yönelik teşviklerin öne çıktığını belirtiyor.

Türkiye’de ise OECD’nin rapora taşıdığı önemli değişikliklerden biri, mevcut yatırım teşvikinin kullanım koşullarını sıkılaştıran bir düzenleme olmuş.

Dolayısıyla burada “Türkiye dünyadaki eğilimin tam tersine gitti” demek biraz iddialı olur. Ancak OECD’nin genel olarak yatırım teşviklerinin genişletilmesine yönelik adımlara dikkat çektiği bir dönemde, Türkiye için özellikle indirimli kurumlar vergisi rejiminin sıkılaştırıldığını vurgulaması önemli.

Küresel asgari kurumlar vergisinde Türkiye öncü grupta

Bir diğer önemli başlık OECD’nin İkinci Sütun (Pillar Two) olarak adlandırdığı küresel asgari kurumlar vergisiuygulaması.

OECD’nin raporundaki tabloda Türkiye, küresel asgari vergi mevzuatı 2024 itibarıyla yürürlükte olan ülkelerarasında yer alıyor. Aynı grupta Almanya, Fransa, İtalya, Japonya, Güney Kore, Hollanda, İsveç ve Birleşik Krallık gibi ülkeler de bulunuyor.

Dolayısıyla Türkiye, çok uluslu şirketlerin kazançlarının belirli bir asgari düzeyde vergilendirilmesini amaçlayan bu yeni uluslararası vergi sistemini mevzuatına erken dönemde taşıyan ülkelerden biri olmuştur.

Bu nokta önemli. Çünkü küresel asgari kurumlar vergisiyle birlikte çok uluslu şirketlerin vergilendirilmesi artık yalnızca ülkelerin kendi kurumlar vergisi politikalarıyla sınırlı bir mesele değil. OECD/G20 çerçevesinde geliştirilen uluslararası kurallar da bu alanın giderek daha önemli bir parçası haline geliyor.

Türkiye de OECD’nin tablosuna göre bu yeni yapıyı mevzuatına geçiren ülkeler arasındadır.

KDV’de yeni istisnalar var

OECD, Türkiye’nin 2025 yılında KDV alanında yaptığı bazı değişiklikleri de ayrıca kayda geçirmiş.

Rapora göre savunma ve iç güvenlikle görevli kamu kurumlarına teslim edilen bazı araçlar KDV’den istisna edilmiş. Ayrıca bazı vakıfların gayrimenkul işlemlerine yönelik KDV istisnaları da raporda yer alıyor.

Bir diğer düzenleme ise Türkiye’de gerçekleştirilecek büyük uluslararası spor organizasyonlarıyla ilgili. OECD; 2026 UEFA Avrupa Ligi Finali, 2027 UEFA Konferans Ligi Finali ve 2032 UEFA Avrupa Futbol Şampiyonasıkapsamında geçici KDV istisnaları getirildiğini belirtiyor.

Bunun yanında İstanbul Sismik Riskin Azaltılması ve Acil Durum Hazırlık Projesi kapsamındaki teslimlere yönelik KDV istisnasının süresi de 31 Aralık 2035’e kadar uzatılmış.

Dolayısıyla KDV tarafında genel bir istisna genişlemesinden ziyade, savunma ve iç güvenlik, belirli vakıf işlemleri, uluslararası spor organizasyonları ve deprem riskinin azaltılması gibi belirli alanlara yönelik istisnalar dikkat çekiyor.

Türkiye ile dünya aynı yöne mi gidiyor?

Raporun bütününe bakınca 2025 yılını tek yönlü bir “vergileri artırma yılı” olarak nitelendirmek pek mümkün değil.

Ülkeler bir taraftan bütçe gelirlerini artırmaya çalışırken diğer taraftan yatırım, büyüme, istihdam ve hayat pahalılığı gibi nedenlerle çeşitli vergi avantajlarını koruyor ya da yeni düzenlemeler yapıyor. Dolayısıyla vergi politikasında tek bir yön yerine, ülkelerin ekonomik ve mali ihtiyaçlarına göre farklılaşan bir tablo var.

Kurumlar vergisi bunun iyi bir örneği. OECD verilerine göre 2025 yılında 145 ülke ve yargı alanındaki ortalama birleşik kurumlar vergisi oranı yüzde 21,2 düzeyinde. 2000 yılında bu oran yüzde 28 idi. Ancak OECD, kurumlar vergisi oranlarında uzun yıllardır devam eden bu düşüş eğiliminin artık durmuş olabileceğine dikkat çekiyor.

KDV tarafında ise başka bir eğilim öne çıkıyor: dijitalleşme. OECD’ye göre ülkeler KDV uyumunu ve vergi idarelerinin risk yönetimini güçlendirmek amacıyla elektronik fatura ile gerçek veya gerçeğe yakın zamanlı işlem bildirim sistemlerini giderek daha fazla kullanıyor.

Dolayısıyla dünyadaki vergi politikası tartışması artık yalnızca “hangi verginin oranını artıralım ya da azaltalım?”sorusundan ibaret değil.

Vergi tabanının genişletilmesi ya da daraltılması, istisna ve teşviklerin yeniden düzenlenmesi, vergi süreçlerinin dijitalleştirilmesi ve çok uluslu şirketlerin vergilendirilmesine yönelik yeni uluslararası kurallar da en az vergi oranları kadar önemli hale gelmiş durumda.

Türkiye açısından sonuç ne?

OECD raporundan Türkiye açısından benim çıkardığım tablo şu: 2025 yılında vergi politikasında tek bir yön yok.

Bir tarafta vergi yükünü artıran ya da vergi tabanını genişleten düzenlemeler var. Sermaye gelirlerinde düşük stopaj oranlarından geri dönülmüş, kira gelirlerinde bir gider imkânı kaldırılmış ve yatırım teşvik belgelerine bağlı indirimli kurumlar vergisi uygulaması sınırlandırılmış. Diğer tarafta dijital hizmet vergisinin oranı kademeli olarak aşağı çekilmiş, belirli alanlarda yeni KDV istisnaları getirilmiş. Türkiye ayrıca küresel asgari kurumlar vergisi mevzuatını yürürlüğe koyan ülkeler arasında yerini almış durumda.

Ancak bence raporun Türkiye açısından asıl düşündürücü tarafı yapılan tek tek vergi düzenlemelerinden çok, bu düzenlemelerin nasıl bir vergi sistemi içinde yapıldığıdır.

Türkiye, OECD’nin 2025 fotoğrafında hem enflasyonun merkez bankası hedefinin üzerinde kaldığı hem de politika faizlerinin yüksek ya da kısıtlayıcı seviyelerde bulunduğu ülkeler arasında. Üstelik vergi sistemimizde mal ve hizmetler üzerinden alınan vergilerin, yani dolaylı vergilerin ağırlığı da devam etmektedir.

Bu noktada asıl tartışılması gereken mesele, vergi oranlarını artırmanın ya da yeni istisnalar getirmenin çok ötesine geçiyor.

Çünkü yüksek enflasyonun vergi tarifeleri üzerinden mükellefin yükünü artırabildiği, dolaylı vergilerin ağırlığını koruduğu ve yatırım teşviklerinin kullanım koşullarının sıkılaştırıldığı bir sistemde “daha fazla vergi geliri” ile “daha iyi bir vergi sistemi” aynı şey değildir.

Sanıyorum Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ve kurmayları, daha fazla vergi gelirini daha iyi bir vergi sistemi olarak görüyorlar. Eğer öyleyse bunun çok ciddi bir yanılgı olduğunu buradan hatırlatmak isterim. Çünkü vergi politikasının başarısı yalnızca ne kadar vergi toplandığıyla değil, o verginin kimden, hangi gelirden ve hangi yöntemle toplandığıyla ölçülür.

T24.com | Murat BATI

Sosyal medya platformlarının bildirim yükümlülükleri yeniden düzenlendi

Sosyal Medya platformlarının Gelir İdaresi Başkanlığı’na bilgi verme zorun­luluğu yeni bir uygulama değil. 538 No­lu Tebliğle 2022 yılından itibaren aracı hizmet sağlayıcıları, sosyal ağ sağlayı­cıları ve yer sağlayıcıları alım satım ve kiralamalara yönelik aylık bilgi ver­me yükümlülüğü kapsamına alınmıştı. Danıştay tarafından Tebliğ’in bazı bö­lümleri iptal edilince yeniden düzenle­meye ihtiyaç duyuldu. Yeni düzenleme ile, elektronik ticaret hizmet sağlayıcı­ları ve elektronik ticaret aracı hizmet sağlayıcılarının yanı sıra erişim sağlayı­cılar, içerik sağlayıcılar, yer sağlayıcılar ve sosyal ağ sağlayıcılar da Tebliğde açık bir şekilde “Bildirim Yükümlülüğü” kap­samına dahil ediliyor.

Bildirim kapsamında verilecek bilgiler

Taşınır ve taşınmazlar ile mal ve hiz­metlerin alınması, satılması veya kira­lanmasına yönelik ilanların yayımlan­masına imkân sağlayan yer sağlayıcılar ve sosyal ağ sağlayıcılar aylık dönemler itibarıyla bildirimde bulunacak.

-Hizmetin sunulduğu internet adre­si veya adresleri,

-Hizmet verilen gerçek ya da tüzel ki­şilerin ad-soyad veya unvan bilgileri,

-T.C. kimlik numarası, yabancı kim­lik numarası veya vergi kimlik numara­sı gibi mükellefiyet tespitine ilişkin bil­giler,

-Hizmet verilen kişiler adına gerçek­leştirilen taşınır, taşınmaz, mal ve hiz­met satış veya kiralama işlemlerine iliş­kin ilan bilgileri elektronik ortamda Ge­lir İdaresi Başkanlığı ‘na bildirilecek.

Her ilan veren vergi ödeyecek mi?

Alım satım veya kiralama faaliyetinin vergisel etkisinin olması için; vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesi gerekli­dir. İnternet üzerinden ve dijital ortam­larda verilen alım, satım veya kiralama ilanları bu işlemlerin gerçekleştiğini gösteren bir veri olup verilen her ilan vergilemeyi gerektirmez. Vergi huku­ku bakımından vergiyi doğuran olayın gerçekleşip gerçekleşmediği ilgili ver­gi kanunları hükümlerine bakılarak de­ğerlendirilmelidir.

Gelir İdaresi uygula­malarında ve yerleşik yargı kararlarında ticari faaliyetin değerlendirilmesinde faaliyetin devamlılığı, organizasyon ya­pısı ve ticari nitelik taşıması gibi unsur­lar önem taşıyor. Ayrıca vergilendirile­cek kişi ve vergilendirilecek işlemleri vergi dışı bırakan istisna ve muafiyetle­rin de vergilendirmeye etki ettiğini be­lirtmiş olalım.

Düzenleme, internet ve dijital plat­formlar üzerinden yapılan ticari faali­yetlerin kapsamlı bir şekilde izlene­bilmesine yönelik olarak atılmış olan adımların devamı niteliğinde bir düzen­lemedir. İnternette verilen alım sa­tım ve kiralama ilanları tek başına vergilendirmeye ve cezaya yol aç­mamakla birlikte, vergi denetimle­rinde kullanılabilecek önemli bir bilgi kaynağı olarak değerlendirilmelidir.

Dünya | Mahmut Bülent YILDIRIM

JEC Başkanı David Schweikert'in derlediği veriler, toplam borcun son bir yılda 2,67 trilyon dolar, beş yıllık dönemde ise 11,68 trilyon dolar büyüdüğünü gösteriyor. Son bir yıldaki artış, kişi başına 7 bin 806 dolar, hanehalkı başına yaklaşık 20 bin dolar olarak hesaplandı.

Borç saniyede 85 bin doların üzerinde artıyor

Rapora göre ABD'nin borcu son bir yılda saniyede ortalama 85 bin 111,72 dolar yükseldi. Artışın günlük ortalaması 7,35 milyar dolar, saatlik ortalaması 306,4 milyon dolar, dakikalık ortalaması ise 5,11 milyon dolar oldu.

Komitenin aylık bütçe güncellemesinde, son üç yıldaki ortalama günlük artışın devam etmesi halinde borcun ocak ortasında 41 trilyon dolara ulaşacağı öngörüldü. Bu eşiğin ardından 151 gün içinde yaklaşık 1 trilyon dolarlık ek artış yaşanabileceği, böylece Haziran 2027 civarında 42 trilyon dolar seviyesinin görülebileceği belirtildi.

Peterson: Maliyet vergilere ve kredi ödemelerine yansıyor

Peterson Vakfı Başkanı ve CEO'su Michael Peterson, ulusal borcun vatandaşlara doğrudan bir fatura olarak gönderilmediğini, ancak finansmanının kamu tarafından karşılandığını ifade etti.

Peterson'a göre artan borçlanma faiz oranlarını yükselterek konut ve taşıt kredileri ile kredi kartı kullanımının maliyetini artırıyor. Vatandaşlar, ulusal borç için ay sonunda ayrı bir ödeme yapmasa da bu yükü vergiler ve yükselen yaşam maliyetleri üzerinden taşıyor.

Borcun ortalama faiz oranı yükseldi

JEC verilerine göre, piyasada işlem görebilen toplam ulusal borcun ortalama faiz oranı Ağustos 2026'da yüzde 3,475'e çıktı. Bu oran bir yıl önce yüzde 3,415, beş yıl önce ise yüzde 1,458 düzeyindeydi.

Komite ayrıca son 12 ayda güven fonlarına yapılan faiz ödemelerinin toplam 294,76 milyar dolara ulaştığını açıkladı. Bu ödemelerin aylık ortalaması 24,56 milyar dolar olarak hesaplandı.

Dünya

Böylece program, Vergi Denetim Kurulunda olduğu gibi diğer kamu kurumlarının denetim, inceleme, kontrol ve veri analizi çalışmalarında da kullanılabilir hâle geldi. Kamu kurum ve kuruluşları programın kullanımı için resmi yazıyla talepte bulunabilir.

Kişisel Bilgisayarda Büyük Veri Analizi

VEDAS-DAP; e-Defter, e-Fatura, e-İrsaliye, e-Müstahsil Makbuzu ve e-Serbest Meslek Makbuzu başta olmak üzere farklı kaynaklardan elde edilen milyonlarca satırlık veriyi, standart kişisel bilgisayar donanımları üzerinde hızlı, güvenilir ve yüksek performansla analiz edebiliyor.

Program bu yönüyle, kullanıcının kişisel bilgisayarında çalışan kompakt bir büyük veri ve denetim analitiği platformu niteliği taşıyor. VEDAS-DAP aracılığıyla büyük veri kümeleri üzerinde aşağıdaki işlemler kısa sürede gerçekleştirilebiliyor.

Programın gelişmiş veri işleme motoru ile veri madenciliği, ağ analizi ve makine öğrenmesi uygulamalarına elverişli yapısı; denetim elemanlarının daha geniş veri kümeleri üzerinde çalışabilmesine, riskli işlemleri daha hızlı belirleyebilmesine ve denetim bulgularını nesnel analizlerle destekleyebilmesine imkân sağlıyor.

Kamusal Bir CATT ve Genelleştirilmiş Denetim Yazılımı

VEDAS-DAP, uluslararası denetim terminolojisinde Bilgisayar Destekli Denetim Teknikleri Aracı (Computer-Assisted Audit Tools and Techniques–CATT) olarak adlandırılan uygulamaların kamusal bir örneğini oluşturuyor.

Program aynı zamanda farklı veri yapılarına, denetim türlerine ve kurumsal ihtiyaçlara uyarlanabilen bir Genelleştirilmiş Denetim Yazılımı (Generalized Audit Software–GAS) niteliği taşıyor.

Denetim birimlerinin büyük hacimli verileri inceleyebilmek için ihtiyaç duyduğu temel araçları tek bir yapıda buluşturan VEDAS-DAP, yalnızca vergi denetimine özgü bir uygulama olarak değil, farklı kamusal denetim alanlarına uyarlanabilecek ortak bir teknoloji altyapısı olarak öne çıkıyor.

Lisans Maliyetleri Yerine Ortak Kamu Çözümü

Kamu kurumlarının denetim ve veri analizi faaliyetlerinde kullanılan ticari yazılımlar önemli lisans maliyetleri oluşturabiliyor. Kurumların benzer ihtiyaçlar için birbirinden bağımsız yazılım çözümleri edinmesi ise mükerrer maliyetlere, farklı veri analizi standartlarının oluşmasına ve kurumsal bilgi birikiminin parçalı kalmasına neden olabiliyor.

Yerli imkânlarla geliştirilen VEDAS-DAP’ın tüm kamu kurumlarının kullanımına açılmasıyla, ticari denetim yazılımlarına ve bunların lisanslarına duyulan bağımlılığın azaltılması, böylece kamu kaynaklarının daha etkili, ekonomik ve verimli kullanılması hedefleniyor.

Yazılımın Ötesinde Bir Denetim Metodolojisi

VEDAS-DAP’ın kamu kurumlarının kullanımına sunulması, yalnızca bir bilgisayar programının paylaşılması anlamına gelmiyor. Programla birlikte Vergi Denetim Kurulunun uzun yıllar içinde geliştirdiği aşağıdaki birikim de kamu kurumlarıyla paylaşılmış olacak.

Bu yönüyle çalışma; kurumlar arasında teknoloji, bilgi ve tecrübe paylaşımının güçlendirilmesine, denetimde ortak bir dil ve çalışma kültürü oluşturulmasına ve kamunun bütününde veri analizi kapasitesinin geliştirilmesine katkı sağlayacak.

VEDAS-DAP’ın farklı denetim birimlerince kullanılmaya başlanmasıyla benzer veriler üzerinde ortak analiz yöntemlerinin geliştirilmesi, iyi uygulama örneklerinin paylaşılması ve kamu denetiminde kurumsal iş birliğinin güçlendirilmesi amaçlanıyor.

Denetim 2.0’dan Tüm Kamuya

Vergi Denetim Kurulu, Denetim 2.0 vizyonu doğrultusunda vergi inceleme sürecini başlangıcından sonuçlandırılmasına kadar elektronik ortama taşıyan bütünleşik bir dijital denetim altyapısı oluşturdu.

Risk analizinden görevlendirmeye, defter ve belgelerin elektronik ortamda ibrazından incelenmesine, tutanakların dijital ortamda düzenlenmesinden raporların hazırlanması ve değerlendirilmesine kadar uzanan süreç; Kurul tarafından geliştirilen birbiriyle bütünleşik sistemler aracılığıyla yürütülüyor.

Vergi Denetim Kurulunun Denetim 2.0 ve e-İnceleme vizyonuyla ulaştığı bu dijital kapasite, Kurulu yalnızca teknolojiyi kullanan bir denetim birimi olmaktan çıkararak; denetim teknolojisi ve metodolojisi geliştiren, sahada olgunlaştıran ve diğer kamu kurumlarıyla paylaşan öncü bir kurum konumuna taşıyor.

Kurulun dijital denetim altyapısı ve çalışma yöntemleri, diğer kamu kurumları ve denetim birimleri tarafından da yakından takip ediliyor. VEDAS-DAP’ın tüm kamu kurumlarına açılmasıyla bu ilgi, ortak bir kamu denetim kapasitesine dönüştürülüyor.

Hedef: Kamunun Ortak Denetim ve Analiz Altyapısı

VEDAS-DAP’ın tüm kamu kurumlarının kullanımına açılmasıyla aşağıdaki hedeflere ulaşılması amaçlanıyor.

Önümüzdeki dönemde kamu kurumlarından alınacak geri bildirimlerle programın kabiliyetlerinin daha da geliştirilmesi ve farklı denetim alanlarının ihtiyaçlarına yönelik yeni analiz araçlarının sisteme kazandırılması planlanıyor.

Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı, Denetim 2.0 vizyonuyla geliştirdiği teknoloji ve çalışma modellerini tüm kamuyla paylaşarak ülkemizin dijital denetim kapasitesinin güçlendirilmesine katkı sunmayı sürdürecek.

Yeni ürünün en dikkat çekici yanı, kullanıcının dijital hayatına doğrudan temas etmesi. Muse; e-posta gönderebiliyor, seyahat rezervasyonu yapabiliyor, internet sitelerinde form doldurabiliyor, fiyat pazarlığı yürütebiliyor ve satın alma adımına kadar ilerleyebiliyor. Bu da yapay zekâ kullanımında yeni eşiğin “yardım eden bot” değil, “iş yapan ajan” olduğunu gösteriyor.

Muse soru cevap aşamasını geride bırakıyor

Meta’ya göre Muse, yalnızca bir isteğe cevap veren araç gibi değil, kullanıcının hedefini anlayıp işi sonuca götüren bir yardımcı gibi çalışıyor. Şirket, e-posta gönderme ve seyahat planlama gibi günlük işlerin yanı sıra daha uzun soluklu hedeflerde de Muse’un plan yapabildiğini, zamanı ve kaynakları koordine edebildiğini vurguluyor.

Muse’un fark yarattığı alanlardan biri de internet üzerinde doğrudan işlem yapabilmesi. Tarayıcı açabiliyor, form doldurabiliyor ve bazı durumlarda kullanıcı adına pazarlık sürecini yürütebiliyor. Böylece yapay zekâ, öneri veren araç olmaktan çıkıp doğrudan aksiyon alan dijital temsilciye dönüşüyor.

Uygulama kapansa da göreve devam ediyor

Muse’un bir başka güçlü tarafı, görevleri yalnızca açık uygulama içinde yürütmemesi. Meta’nın anlattığı yapıya göre ajan, zaman alan işleri kullanıcı uygulamadan çıksa bile sürdürmeye devam ediyor. Bir gelişme olduğunda ya da onay gerektiğinde yeniden kullanıcıya dönüyor.

Bu özellik, yapay zekâ tarafında verimlilik vaadini güçlendiriyor. Çünkü kullanıcı bir talimat verdikten sonra sistem arka planda çalışmayı sürdürüyor; gerekli anda haber veriyor. Meta, özellikle e-posta gönderimi veya satın alma gibi hassas adımlarda Muse’un kullanıcıdan ayrıca onay istediğini belirtiyor.

Ödemede tek kullanımlık kart dönemi öne çıkıyor

Muse’un ekonomi ve teknoloji açısından en dikkat çekici taraflarından biri ödeme altyapısı oldu. Meta, alışveriş sırasında Stripe’ın Link sistemiyle ödeme yapılabildiğini ve bu yapı içinde tek kullanımlık kart üretilebildiğini açıkladı. Böylece kullanıcının gerçek kart bilgilerinin satıcıyla doğrudan paylaşılmaması hedefleniyor.

Şirket, ilerleyen dönemde Shop Pay desteğinin de ekleneceğini duyurdu. Ayrıca 1Password desteği sayesinde Muse’un kullanıcının mevcut giriş bilgilerini daha güvenli biçimde kullanmasının önü açılacak. Bu yapı, yapay zekâ ajanlarının yalnızca tavsiye veren değil, alışverişi tamamlayan sistemlere dönüştüğünü gösteriyor.

Erişim kapıları kullanıcıda kalacak mı

Muse’un önündeki en kritik sınav ise mahremiyet ve güvenlik olacak. Meta, sistemin özel bir sanal makine üzerinde çalıştığını, kullanıcının hangi uygulamaları bağlayacağını ve ne kadar erişim vereceğini kendisinin belirlediğini söylüyor. E-posta gibi alanlarda Muse’un yalnızca okuma mı yoksa gönderim yetkisi de mi alacağı kullanıcının seçimine bırakılıyor.

Meta ayrıca Muse’un şifreleri ve ödeme yöntemlerini doğrudan görmediğini, hassas işlemlerden önce kullanıcıya danıştığını ve yapılan işlemler için denetlenebilir bir iz kaydı sunduğunu belirtiyor. Şirketin en kritik taahhütlerinden biri de Muse konuşmalarının ve kullanıcının sanal makinesindeki verilerin reklam sistemleriyle paylaşılmayacağı yönünde oldu.

Şirket daha kapalı bir güvenlik katmanı vadediyor

Meta, kullanıcıların Muse ile olan etkileşimlerinin yapay zekâ eğitimi için kullanılmasını kapatabileceğini de açıkladı. Bu ayrıntı, kişisel verilerin yapay zekâ çağında nasıl yönetileceğine dair tartışmanın daha da büyüyeceğine işaret ediyor. Çünkü kişisel ajan modeli ne kadar güçlenirse, kullanıcıların devrettiği veri ve yetki de o kadar artacak.

Şirket yılın ilerleyen döneminde Muse Confidential VM adını verdiği daha ileri bir güvenlik katmanını sunmayı planlıyor. Meta’ya göre bu aşamada sanal makinenin tamamı, yani veriler ve konuşmalar, yalnızca kullanıcının elindeki anahtarla şifrelenecek. Eğer bu model yaygınlaşırsa, teknoloji dünyasında rekabet artık yalnızca en zeki yapay zekâyı değil, en çok güven verilen yapay zekâyı da belirleyecek.

Dünya

93 bin lirayı aşıyor

İstanbul Büyükşehir Belediyesi Toplu Ulaşım Hizmetleri Müdürlüğünce, kentteki okul servis ücretleri yıllık 0-1 kilometrede 39 bin 970 lira, 1-3 kilometrede 42 bin 804 lira, 3-5 kilometrede 46 bin 258 lira, 5-7 kilometrede 48 bin 249 lira, 7-9 kilometrede 50 bin 868 lira, 9-11 kilometrede 58 bin 923 lira, 11-13 kilometrede 67 bin 822 lira, 13-15 kilometrede 71 bin 239 lira, 15-17 kilometrede 76 bin 899 lira, 17-19 kilometrede 81 bin 304 lira, 19-21 kilometrede 86 bin 515 lira, 21-23 kilometrede 90 bin 112 lira, 23-25 kilometrede 93 bin 610 lira olarak belirlendi.

Servis ücretlerinde dikkat çeken artış

Başkentte ise 2026-2027 eğitim öğretim yılı için belirlenen servis ücretleri 0-3 kilometrede 27 bin 331 lira, 3-6 kilometrede 30 bin 155 lira, 6-10 kilometrede 34 bin 785 lira, 10-15 kilometrede 40 bin 432 lira, 15 kilometreyi aşan her kilometre için de 527 lira olarak belirlendi.

İzmir Büyükşehir Belediyesi sınırları içinde 2026-2027 eğitim öğretim yılında uygulanacak okul servis taşımacılığı ücret tarifesi Belediye Meclisinde onaylanarak yürürlüğe girmişti. Söz konusu servis ücreti, 0-3 kilometrede 32 bin 850 lira, 4-6 kilometrede 40 bin 50 lira, 7-10 kilometrede 43 bin 20 lira, 11-15 kilometrede 50 bin 940 lira, 16-20 kilometrede 61 bin 110 lira, 21-25 kilometrede 67 bin 950 lira, 26-30 kilometrede 74 bin 880 lira, 31-35 kilometrede 78 bin 480 lira, 36-40 kilometrede 83 bin 250 lira oldu.

Servis ücretlerinde zam yarışı

Ankara Servis Aracı İşletmecileri Odası Başkanı İlyas Aktürk, ülke genelindeki büyük şehirlerde servis ücretlerinde yüzde 35 ile 40 arasında bir artış olduğuna dikkati çekti.

Aktürk, "İstanbul'da yüzde 10 artış yapıldı ama bu ilimizdeki servis ücretlerinde 2026 yılı içinde yüzde 40'lık ara bir artış olmuştu. Ankara'da yeni öğretim yılı içinde yüzde 25,49, İzmir'de ise yüzde 35 servis ücretlerinde artış yapıldı. Türkiye'de illerimize baktığımızda en düşük servis ücretinin Ankara'da olduğunu görüyoruz." ifadesini kullandı.

Giderlerdeki artış nedeniyle Ankara'daki servis ücretlerinin yüzde 60 artırılmasını talep ettiklerini dile getiren Aktürk, önce yüzde 40 zam üzerine bir anlaşma sağladıklarını fakat Ankara Büyükşehir Belediye Meclisinin son kararıyla yüzde 25,49 artış yapıldığını söyledi.

Aktürk, Ankara'da korsan servislere yönelik denetim yapıldığını da belirterek, bu kapsamda denetleme yapan kurumlara teşekkür etti.

Servislere yönelik anlaşmaların yıllık yapıldığına işaret eden Aktürk, "Dünyadaki gelişmelerden kaynaklı akaryakıt fiyatlarındaki artışlardan dolayı servis esnafı için zor bir yıl olacak ama bizler Ahi Evran kültürüyle yetişmiş bir esnaf topluluğuyuz. Başladığımız işi yarı yolda bırakmayız, sezonu bitireceğiz." dedi.

Ekonomim

"Vanlı Kara Haydar" olarak bilinen şüpheli tutuklandı

Gürlek’in verdiği bilgiye göre, sosyal medyada "Vanlı Kara Haydar" adıyla tanınan M.F.T. hakkında Van Cumhuriyet Başsavcılığınca soruşturma başlatıldı. Soruşturma kapsamında yapılan mali incelemelerin ardından şüpheli, "suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama" suçundan tutuklandı.

Sosyal medyada yayımlanan görüntüleriyle gündeme gelen A.H.K. hakkında ise İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından soruşturma açıldı. Bu kapsamda gözaltı, arama ve el koyma işlemleri uygulandı.

Lüks yaşam ve gösterişli düğün paylaşımlarına inceleme

Bakan Gürlek, lüks yaşam ve gösterişli düğün gibi mizansenlerle suç gelirlerinin kaynağını gizlemeyi ya da bu gelirleri meşru göstermeyi amaçlayan faaliyetlerin inceleneceğini belirtti. Toplumda korku ve tedirginlik yaratan, suç teşkil eden içeriklerin de adli makamların takibinde olacağını vurguladı.

Bu süreçte cumhuriyet başsavcılıklarının emniyet, jandarma ve ilgili kurumlarla koordinasyon içinde çalışacağını aktaran Gürlek, paylaşımların arkasındaki kişi, para ve suç bağlantılarının mali ve teknik incelemelerle araştırılacağını kaydetti. Suç şüphesi tespit edilen durumlarda gerekli adli işlemlerin gecikmeden yapılacağını bildirdi.

Gürlek, açıklamasını "Tavrımız nettir: Sosyal medyada oluşturulan sanal şöhret, suçun ve suç gelirlerinin gizlenmesine perde olamayacaktır" şeklinde tamamladı.

Dünya

Karar, özellikle modelin siber güvenlik ve biyoloji gibi kötüye kullanım riski yüksek alanlardaki gelişmiş yetenekleri nedeniyle Londra’da dikkatle izleniyor. Anthropic ise Mythos 5.1’in erişimini halen yalnızca sınırlı sayıdaki denetlenmiş ABD kuruluşuna açıyor.

İngiltere ilk kez dışarıda...

İngiltere’nin AI Security Institute kurumu, dünyanın en gelişmiş yapay zekâ modellerini piyasaya çıkmadan önce inceleyen başlıca kamu güvenlik merkezlerinden biri haline gelmişti.

Anthropic de daha önce İngiliz kurumuyla yakın biçimde çalışıyordu. Hatta Claude Mythos 5’in güvenlik testleri sırasında İngiliz araştırmacılar modelin gerçek internet üzerinde izinsiz işlemler gerçekleştirdiği bir vakayı tespit etmişti.

Bu nedenle yeni Mythos 5.1’in aynı kuruma önceden verilmemesi önceki uygulamadan önemli bir kopuş olarak görülüyor.

Anthropic’in kararıyla İngiliz uzmanlar şirketin siber güvenlik ve biyoloji alanındaki en yetenekli modellerinden birini ancak erişim politikasının değişmesi halinde doğrudan inceleyebilecek.

Model yalnızca seçilmiş ABD kuruluşlarına açık

Anthropic, Mythos 5.1’i genel kullanıma açmadı. Şirketin resmi açıklamasına göre model yalnızca güvenlik incelemesinden geçirilen sınırlı sayıdaki kuruluşun kullanımına sunuluyor. Şimdilik bu kuruluşların tamamı ABD’de bulunuyor.

Anthropic erişimi gelecekte genişletmek istediğini söylüyor ancak bunun ne zaman gerçekleşeceğine ilişkin kesin bir takvim açıklamıyor.

Şirketin daha geniş kullanıcı kitlesine sunduğu Claude Fable 5.1 ise aynı temel model üzerine kurulmasına rağmen siber güvenlik ve biyoloji alanlarında daha sıkı koruma mekanizmaları içeriyor.

Siber saldırı ve biyoloji riski nedeniyle erişim sınırlı

Mythos 5.1’i diğer Claude modellerinden ayıran temel özellik, yüksek riskli teknik alanlardaki kapasitesi.

Anthropic modeli kendi sitesinde siber güvenlik ve biyoloji araştırmalarında şimdiye kadar geliştirdiği en yetenekli modellerden biri olarak tanımlıyor.

Bu yetenekler savunma amaçlı kullanıldığında yazılım açıklarının bulunması, bilimsel araştırmaların hızlandırılması ve biyoloji çalışmalarının desteklenmesi gibi önemli faydalar sağlayabiliyor.

Ancak aynı yeteneklerin kötüye kullanılması durumunda gelişmiş siber saldırılar veya tehlikeli biyolojik çalışmalar için kullanılabileceği kabul ediliyor.

Anthropic bu nedenle Mythos seviyesindeki yetenekleri genel kullanıma açmak yerine kontrollü erişim modeli uyguluyor.

Önceki model İngiliz testinde sınırı aşmıştı

Anthropic ile İngiltere arasındaki güvenlik ilişkisinin geçmişi yeni değil. İngiltere AI Security Institute, ağustos ayında Claude Mythos 5 üzerinde yaptığı bir siber güvenlik testinde modelin canlı internet üzerinde bir dizi yetkisiz işlem gerçekleştirdiğini bildirmişti.

Anthropic daha sonra söz konusu testte modelin güvenlik kısıtlamalarının özellikle kaldırıldığını ve sisteme internet erişiminin bilinçli olarak verildiğini açıkladı.

Şirket ayrıca olayı incelemeye aldığını ve bağımsız değerlendirme kuruluşlarıyla yeni güvenlik çalışmaları yapacağını duyurdu.

Bu geçmiş nedeniyle Mythos 5.1’in İngiliz güvenlik uzmanlarına önceden verilmemesi dikkat çekici bulunuyor. Yeni model, önceki sürümün testlerinde ortaya çıkan risklerin ardından daha fazla değil, daha sınırlı uluslararası erişimle piyasaya çıkmış durumda.

Londra’da ABD korumacılığı endişesi

İngiltere açısından mesele yalnızca bir yapay zekâ modelinin test edilememesinden ibaret değil.

ABD’de geliştirilen en gelişmiş modellerin giderek yalnızca Amerikan şirketleri ve kamu kurumlarının erişimine açılması, müttefik ülkelerin kritik teknolojiye bağımlılığı konusunda yeni bir tartışma yaratıyor.

İngiliz yetkililer, bu eğilimin kalıcı hale gelmesi durumunda ülkenin hem yapay zekâ güvenliği hem de teknolojik rekabet açısından dezavantaj yaşayabileceğinden endişe ediyor.

Özellikle siber güvenlik gibi ulusal güvenlikle doğrudan bağlantılı alanlarda en güçlü modellere erişememek, ülkelerin bu sistemlerin risklerini kendi imkânlarıyla test etmesini de zorlaştırabilir.

ABD’nin yapay zekâ üstünlüğü yeni bir koz haline geliyor

Yapay zekâ yarışında en gelişmiş modellerin büyük bölümü halen ABD merkezli şirketler tarafından geliştiriliyor.

OpenAI, Anthropic, Google ve diğer Amerikan şirketlerinin teknolojik üstünlüğü yalnızca ticari rekabet açısından değil, ülkeler arasındaki güç dengesi açısından da giderek daha önemli hale geliyor.

Gelişmiş çiplere uygulanan ihracat kontrollerinin ardından şimdi yapay zekâ modellerinin kendisine erişimin de stratejik araç haline gelmesi ihtimali tartışılıyor.

Anthropic’in Mythos 5.1 kararının doğrudan ABD hükümetinin talebiyle alındığına ilişkin doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor.

Ancak modelin yalnızca ABD kuruluşlarına açılması ve İngiltere’nin güvenlik kurumunun bile ön test sürecinin dışında kalması, yapay zekâ teknolojisindeki sınırların şirketlerin ticari kararlarının ötesine geçebileceğini gösteriyor.

İngiltere için mesele ekonomik rekabete de uzanıyor

En gelişmiş yapay zekâ modellerine erken erişim yalnızca güvenlik kurumlarının işi değil.

İlaç, biyoteknoloji, savunma, finans ve siber güvenlik şirketleri de bu modellerin sağladığı araştırma ve otomasyon kapasitesinden yararlanmak istiyor.

ABD şirketlerinin daha güçlü modellere daha erken erişmesi halinde İngiliz ve Avrupalı şirketlerin aynı teknolojik avantajdan yararlanmak için daha uzun süre beklemesi gerekebilir.

Dolayısıyla Mythos 5.1 etrafındaki tartışma, bir güvenlik testinin ötesinde yapay zekâ çağında teknolojik üstünlüğün hangi ülkeler arasında paylaşılacağı sorusuna dönüşüyor.

Anthropic erişimi genişletme üzerinde çalıştığını söylüyor. Ancak şimdilik dünyanın en gelişmiş yapay zekâ merkezlerinden birine sahip İngiltere bile şirketin en hassas modellerinden birini kapının dışından izlemek zorunda.

Dünya

İstanbul'da kentsel dönüşüm kapsamında eski binalar birbiri ardına yıkılırken, dönüşümün arka planında hızla büyüyen bir hurda ekonomisi de bulunuyor.

Yıkılacak apartmanlarda kombiler, kalorifer petekleri, termosifonlar, mutfak evyeleri, musluk ve bataryalar, elektrik kabloları, metal kapılar, korkuluklar, alüminyum doğramalar ve çeşitli tesisat malzemeleri ekonomik değer taşıyor.

Bunlara binanın betonarme yapısından ayrıştırılan demir de eklendiğinde ortaya çıkan hurdanın değeri ciddi rakamlara ulaşabiliyor.

Yıkmadan önce ayrıştırılması mevzuatta var...

Aslında eski binadaki malzemelerin sökülüp ayrıştırılması yalnızca hurdacıların geliştirdiği ticari bir yöntem değil.

Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik, yıkım sırasında geri kazanılabilir malzemelerin kaynağında ayrılmasını ve öncelikle yeniden kullanımının, bunun mümkün olmadığı durumda geri kazanımının sağlanmasını öngörüyor.

Yönetmeliğin “seçici yıkım” başlıklı 15'inci maddesi daha da ayrıntılı. Yıkımdan önce kapı ve pencerelerden lavabo ve küvet gibi sıhhi tesisat malzemelerine, metal ve ahşaptan cama ve doğal taş kaplamalara kadar çok sayıda malzemenin ayrılması gerekiyor. Yeniden kullanılabilecek malzemelerin ayrılması ve geri kazanılabilecek atıkların birbirine karıştırılmaması öngörülüyor.

"Bina yıkım hurda geliri müteahhide aittir"

“Yıkılan binanın hurdası otomatik olarak müteahhidindir” şeklinde genel bir hüküm kurmak doğru olmaz. Maliklerle müteahhit arasında imzalanan sözleşme belirleyici olabilir. Sözleşmede “bina yıkım hurda geliri müteahhide aittir” veya aynı sonucu doğuran bir düzenleme varsa, tarafların hurdanın ekonomik değerini nasıl paylaştıracağı buna göre belirlenebilir.

Müteahhit yıkım firmasına para ödemek yerine veya ödeyeceği bedeli azaltmak amacıyla binadan çıkacak ekonomik değeri bulunan malzemeleri yıkım firmasına bırakabiliyor. Yıkım firması da söktüğü ve ayrıştırdığı malzemeleri hurda piyasasında değerlendiriyor.

Bakır servet değerinde

İstanbul hurda fiyat listesinde soyma bakır 678,30 TL/kg seviyesinde. Başka bir listede ise 684,95 TL/kg görülüyor. DKP demir 17 TL, ekstra demir 16 TL ve karışık demir 14 TL/kg seviyesinde. Alüminyumda türüne göre çok daha yüksek rakamlar görülebiliyor.

Musluk ve bataryalarda kullanılan pirinç de önemli. Başka bir güncel fiyat listesinde musluk hurdası yaklaşık 306 TL/kg, batarya-vana-su saati hurdası yaklaşık 306 TL/kg seviyesinde.

20 daireli, 5 katlı ve 1500-2000 metrekare büyüklüğündeki eski bir apartmanda yalnızca taşıyıcı sistemde 27-68 ton brüt inşaat demiri bulunabiliyor. Ancak söküm sırasında bunun tamamı geri kazanılamayabiliyor. Petek, metal kapı ve korkuluklar da tonajı artırıyor. Bakır kablo ve tesisat, pirinç musluk ve bataryalar ile alüminyum doğramalar ise ağırlıkları düşük olmasına rağmen yüksek hurda değerleriyle öne çıkıyor.

Çalışan kombi ikinci ele, eskisi hurdaya

Yıkılacak binalardaki kombi ve kalorifer petekleri de para ediyor. Çalışır durumdaki kombiler dikkatlice sökülerek ikinci el piyasasında satılabiliyor. Eski ve çalışmayan kombiler ise bakır, pirinç, alüminyum ve çelik parçalarına ayrılarak hurdaya gidiyor. Sağlam kalorifer petekleri ikinci el değerlendirilirken, paslı veya hasarlı olanlar kilogram üzerinden demir-çelik hurdası olarak satılıyor.

Taşkın Su-Dünya

KONUŞMACI: ALİ ÇAKMAKÇI-KATKI SUNAN: SELAHATTİN İPEK MODERATÖR : ÖMER KÖKLÜCE