Elektronik ortamda yayımlanan ilanlarda kimlik ve yetki doğrulamasını zorunlu hale getiren Elektronik İlan Doğrulama Sistemi'nin (EİDS) uygulamaya alındığı hatırlatılan açıklamada, sistem üzerinden kimlik ve yetki doğrulaması yapılması zorunluluğunun, Instagram, Facebook ve WhatsApp da dahil olmak üzere elektronik ortamda verilen tüm taşınmaz ve taşıt ilanlarını kapsadığına dikkat çekildi.

Açıklamada, ilanlarda taşınmaz ve taşıta ilişkin yer verilmesi zorunlu bilgilerin, taşınmaz ile motorlu kara taşıtlarının ticareti hakkındaki yönetmeliklerde belirlendiği aktarılarak, "Bakanlığımızca sektör mensuplarına gerekli uyarılarda bulunulmuştur. Buna göre, sosyal medyada yayımlanan ilanlarda EİDS doğrulaması yapılmış ilan linkinin paylaşılması zorunludur. Söz konusu linkin paylaşılması ve paylaşımda yer alan görseller ile açıklamaların EİDS üzerinden doğrulanmış ilana konu taşınmaza veya taşıta ait olması koşuluyla, sosyal medya paylaşımlarında fotoğraf ve video gibi ilan görsellerine ve açıklamalara yer verilebilir." değerlendirmesinde bulunuldu.

META tarafından hesaplara erişim engellenecek

Bu düzenlemeler ve uyarılara rağmen sosyal medya platformlarında mevzuata aykırı ilan verdiği tespit edilen 42 emlak ve 40 galeri işletmesine, her bir işletmeye 100 bin lira olmak üzere toplam 8,2 milyon lira idari para cezası uygulandığına işaret edilen açıklamada, şunlar kaydedildi:
"Ayrıca söz konusu hesaplara erişim META tarafından engellenecektir. Sosyal medyada yayımlanan taşınmaz ve taşıt ilanları Bakanlığımızca titizlikle takip edilmeye devam edilecektir. Emlak ve galeri işletmelerinin herhangi bir idari yaptırımla karşılaşmamaları için sosyal medya platformlarında belirtilen kurallara aykırı şekilde ilan paylaşımı yapmamaları, paylaşımlarında EİDS doğrulaması yapılmış ilan linkinin yanı sıra ilan fiyatı bilgisine de mutlaka yer vermeleri gerekmektedir."

Ekonomim.com

Tekstil ve hazır giyim sektöründe üretim süreçlerinin optimize edilmesi ve operasyonel esneklik sağlanması amacıyla sıkça başvurulan "evlere iş verme" modeli; düğme dikimi, çıtçıt takma, pul-boncuk işleme ve ürünün tamamlanmasına yönelik tamamlayıcı el işçiliklerinde taraflara önemli vergisel ve idari sorumluluklar yüklemektedir.

Üretim zincirinin tamamlayıcı birer aşaması niteliğindeki bu el işçiliklerinin evlerde yaptırılması karşılığında gerçekleştirilen ödemelerin; Gelir Vergisi Kanunu (GVK) açısından "ücret" mi yoksa "esnaf muaflığı kapsamındaki ev eksenli imalat faaliyetine ilişkin hizmet bedeli" mi sayılacağı; stopaj oranının tespiti, belge düzeni, KDV istisnası ve sosyal güvenlik boyutu bakımından kritik bir ayrım noktası oluşturmaktadır.

1. Yasal Çerçeve ve GVK 9/6 Kapsamında Faaliyetin Hukuki Sınırları

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 9'uncu maddesinin birinci fıkrasının (6) numaralı bendinde; evlerde kullanılan dikiş, nakış, ütü ve benzeri makine ve aletler hariç olmak üzere, muharrik kuvvet (sanayi tipi motorlu güç) kullanmamak ve dışarıdan işçi çalıştırmamak kaydıyla; oturdukları evlerde havlu, örtü, çarşaf, çorap, dokuma mamulleri, örgü, dantel, nakış işleri ile pul, payet ve boncuk işleme gibi ürünleri üretenlerin gelir vergisinden muaf olduğu hükme bağlanmıştır.

Konuya açıklık getiren 264 Seri No'lu Gelir Vergisi Genel Tebliği'nin esnaf muaflığı uygulamasına ilişkin açıklamalarında , anılan bentte sayılan emtianın imali için ödenen hizmet bedellerinin de ücrete ilişkin unsurları taşımamak kaydıyla bu bent kapsamında değerlendirileceği ifade edilmiştir.

Hukuki Nüans: Tekstil ürünlerinin üretim sürecinde yer alan her el emeği faaliyeti otomatik olarak GVK 9/6 kapsamına dahil edilemez. İdarenin ve yargının yerleşik yaklaşımı uyarınca; yalnızca tekstil ürünlerinin imalat sürecinin ayrılmaz bir aşaması niteliğinde olan ve ürünün tamamlanmasına yönelik el emeğine dayalı tamamlayıcı işler (düğme dikimi, aksesuar montajı, pul-boncuk işleme vb.) somut olayın niteliğine göre esnaf muaflığı kapsamında bir hizmet ifası olarak değerlendirilebilmektedir. Buna karşın genel kalite kontrol, kumaş ayıklama, kesim sonrası tasnif veya doğrudan depo-paketleme gibi bağımsız lojistik ve organizasyonel hizmetler bu muafiyet sınırlarının dışına çıkabilmektedir.

2. Mevzuat ve Hukuki Dayanaklar Tablosu

3. Ücret İlişkisi ile Bağımsız Ev Eksenli Faaliyet Ayrımı

Vergi incelemelerinde ve yargı kararlarında bir işin "ücret" mi yoksa "esnaf muaflığı kapsamında bağımsız faaliyet" mi olduğu belirlenirken tek bir ölçüte dayanılmaz; tüm unsurlar birlikte değerlendirilir:

4. "Bağlılık Arz Etme" Riski ve Vergi İncelemelerindeki Kritik Noktalar

GVK'nın 9'uncu maddesinde yer alan bağlılık arz eden faaliyetlere ilişkin sınırlama , uygulamada inceleme elemanlarının en çok odaklandığı ve tarhiyat riski barındıran alandır.

Aşağıdaki fiili unsurların varlığı, incelemelerde "gizli istihdam / kayıt dışı ücret" iddiasını güçlendirebilir:

* Evdeki kişinin fiilen ve sürekli olarak yalnızca tek bir firmaya üretim yapması, ekonomik gelirinin tamamını bu kaynaktan elde etmesi,

* İşletmenin ev çalışanına günlük katı üretim kotaları ve mesai saatleri dayatması,

* Evdeki üretim sürecine nezaret etmek üzere firmanın denetim veya kontrol personeli görevlendirmesi,

* Kullanılan makine ve teçhizatın (örneğin motorlu sanayi tipi makinelerin) mülkiyetinin işletmeye ait olması ve eve kurulması,

* Hammadde ve yardımcı malzemenin tamamen firma tarafından karşılanması (bu durum tek başına belirleyici olmamakla birlikte, diğer bağımlılık unsurlarıyla birleştiğinde ücret karinesini güçlendirir).

5. Vergi İnceleme Örnekları ve Hukuki Sonuçları

İnceleme elemanlarının fiili tespitleri neticesinde karşılaşılacak iki temel Örnek ve doğuracağı sonuçlar şu şekildedir:

Örnek 1: Esnaf Muaflığı Kapsamında Kabul Edilen (Hukuka Uygun)

* Fiili Durum: Ev çalışanı, birden fazla tekstil atölyesinden sipariş almakta; kendi ev tipi dikiş aletleriyle, herhangi bir mesai ve gözetim baskısı olmadan adet başına düğme dikimi yapmaktadır.

* Hukuki Sonuç: GVK 9/6 uyarınca esnaf muaflığı geçerlidir. İşletme brüt tutar üzerinden %2 gelir vergisi stopajı keserek Gider Pusulası düzenler. KDV hesaplanmaz; mevzuata uygunluk şartlarının sağlanması halinde vergi ve SGK yönünden ilave bir yükümlülük doğması beklenmez.

Örnek 2: Hizmet Akdi / Gizli Ücret Kabul Edilen (Riskli ve Eleştiriye Açık)

* Fiili Durum: İşletme, evde çalışan kişiye endüstriyel makine tahsis etmiş; her sabah iş verip akşam teslim alma kuralı koymuş, haftalık sabit çalışma saati belirlemiş ve düzenli maktu ödeme yapmaktadır.

* Hukuki Sonuç: İlişki GVK 61 kapsamında "hizmet akdi" sayılır. Yapılan ödemeler brütleştirilerek GVK'nın 103'üncü maddesinde yer alan artan oranlı tarifeye ve damga vergisine tabi tutulur. Aradaki stopaj farkı için vergi ziyaı cezalı tarhiyat uygulanır; ayrıca 5510 sayılı Kanun kapsamında geriye dönük sigorta primleri ve idari para cezaları tahakkuk ettirilir.

6. Sosyal Güvenlik (SGK) Boyutu

Konunun yalnızca gelir vergisi boyutuyla değil, sosyal güvenlik mevzuatı açısından da ele alınması gerekir.

İş ilişkisinin fiilen hizmet akdine dayandığının tespiti halinde işletmeler; yalnızca vergi farkı ve cezalardan değil, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 4/a maddesi kapsamında geçmişe dönük sigorta primleri, gecikme zamları ve idari para cezalarından da sorumlu tutulurlar.

Buna karşın esnaf muaflığı kapsamında evinde bağımsız olarak el işçiliği yapan kişiler, 5510 sayılı Kanun'un Ek-5'inci maddesi kapsamında kendi nam ve hesaplarına prim ödeyerek sigortalılık imkânından yararlanabilmekte; bu durum sipariş veren işletmeye herhangi bir işveren prim yükümlülüğü doğurmamaktadır.

7. Hesaplama ve Muhasebe Kaydı

GVK 94/13-a uyarınca stopaj matrahı brüt hizmet bedelidir.

Uygulama Örneği:

Tekstil imalatçısı (A) A.Ş., evde düğme dikimi ve tamamlayıcı el işçiliği yapan Bayan (B)'ye brüt 20.000 TL ödeme yapacaktır.

* Brüt Hizmet Bedeli: 20.000 TL

* Gelir Vergisi Tevkifatı (GVK 94/13-a, %2): 400 TL

* Ödenecek Net Tutar: 19.600 TL

* Katma Değer Vergisi: 3065 sayılı KDVK Madde 17/4-a uyarınca hesaplanmaz.

İşlem karşılığında VUK 234 uyarınca Gider Pusulası tanzim edilir ve dışarıdan temin edilen üretim hizmeti niteliğindeki bu gider tekdüzen hesap planında şu şekilde muhasebeleştirilir:

----------------------------- / -----------------------------

730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ 20.000 TL

(veya 740 Hizmet Üretim Maliyeti)

- Ev Eksenli Üretim Hizmet Giderleri

360 ÖDENECEK VERGİ VE FONLAR 400 TL

- Ödenecek Gelir Vergisi Stopajı (%2)

100 KASA / 102 BANKALAR 19.600 TL

- Muaf Esnafa Yapılan Net Ödeme

Gider pusulası ile evde tamamlayıcı işçilik bedeli ödemesi kaydı

----------------------------- / -----------------------------

Sonuç ve Değerlendirme

Tekstil ve hazır giyim sektöründe evlere verilen düğme dikimi, aksesuar montajı ve benzeri el emeğine dayalı tamamlayıcı işler; somut olayın özelliklerine göre 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 9/6'ncı maddesi ve 264 Seri No'lu Genel Tebliğ düzenlemeleri doğrultusunda esnaf muaflığı kapsamında değerlendirilebilmektedir.

Bu kapsamdaki ödemelerin %2 gelir vergisi tevkifatına tabi tutulması, Gider Pusulası ile tevsik edilmesi ve işlemde KDV hesaplanmaması yasal gerekliliktir.

Ancak uygulamanın vergi idaresi ve SGK denetimlerinde "hizmet akdi / ücret" olarak yeniden nitelendirilmemesi için;

1. Ev çalışanına endüstriyel nitelikte makine ve motorlu teçhizat tahsis edilmemeli,
2. İşverene tabi ve hiyerarşik bağımlılık (mesai baskısı, katı kotalar, doğrudan gözetim) kurulmamalı,
3. Süreç, parça başı teslim esaslı bağımsız bir sipariş ilişkisi çerçevesinde yürütülerek Vergi Usul Kanunu standartlarında belgelendirilmelidir.

Hüseyin Gökhan ARPA
Gelir Uzmanı

hgarpa@gmail.com

YASAL UYARI

Bu makale yalnızca genel akademik ve mesleki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Mevzuat hükümleri somut olayın niteliğine, tebliğ ve yargı içtihatlarına göre farklılık arz edebileceğinden; bağlayıcı işlem tesis edilmeden önce 3568 sayılı Kanun uyarınca yetkili meslek mensuplarından (SMMM / YMM) veya vergi hukukçularından profesyonel danışmanlık alınması önerilir. Bu çalışmanın tatbikinden doğabilecek doğrudan ya da dolaylı zararlardan yazar sorumlu tutulamaz.

Bağ-Kur ve MTV çıkmazı

Vergi dairesinin kapatma işlemi yalnızca vergi mükellefiyetini keser. Ticaret sicili kaydı sürdüğü sürece Bağ-Kur, MTV, elektronik tebligat ve diğer sicile bağlı yükümlülükler işlemeye devam eder.

Şirket türü, ortaklık yapısı ve başka bir sigortalılık statüsünün mevcudiyeti gibi durumlar saklı kalmak kaydıyla, şirket ticaret sicilinden silinmediği sürece ortaklar adına Bağ-Kur primi tahakkuk etmeye devam eder. Vergi mükellefiyeti ileriye dönük kesilse de şirket üzerine kayıtlı araçların tescil kaydı silinmediği sürece Motorlu Taşıtlar Vergisi de tahakkuk etmeyi sürdürür.

Resen terkin edilmiş, ortakları dağılmış, görüşemez hâle gelmiş ve temsile yetkilisi kalmamış şirketlerin yeniden ihyası uzun, zahmetli ve maliyetli bir süreçtir. Temsilci bulunmadığında bu şirketlere kayıtlı araçların muayenesi yapılamaz, otoparka çekildiğinde teslim alınamaz ve çürümeye terk edilir.

Mevcut kanunlar, bu şirketlerin temsile yetkisi bulunmayan ortaklarına araç üzerinde tasarrufta bulunma izni vermemektedir. Ortakların borcu durdurma veya süreci yönetme adına hiçbir iradesi ya da hareket alanı kalmamaktadır. Mevzuat tıkanıklığı ve fiili imkânsızlık yüzünden tüzel kişilikten tahsil edilemeyen MTV ve zamlar yıllar sonra ortakların şahsi mal varlığına icra ve haciz olarak yansıyabilmektedir.

Ticari hayatı çoktan bitmiş bir şirketin otoparkta çürüyen aracı, yasal düzenlemelerin yarattığı çaresizlik yüzünden geride kalanlar için sessizce büyüyen şahsi mali yıkım aracına dönüşmemelidir.

Tasfiye neden tercih edilmiyor?

Ticaret şirketleri açısından mükellefiyetin sona erdirilmesi tasfiye ve iflas hâlleriyle sınırlıdır. Türk Ticaret Kanunu’na göre bir limited veya anonim şirketin tüzel kişiliği, ancak tasfiye işlemlerinin tamamlanması, tasfiye sonu bilançosunun onaylanması ve ticaret sicilinden terkin edilmesiyle sona erer.

Teknik, masraflı ve uzun bir prosedür gerektirdiği için çoğunlukla tercih edilmez. Yüksek enflasyon, ağır finansman, vergi ve SGK yükleri altında ezilen küçük işletmeler de bu karmaşaya girmemek adına kapıyı kapatıp gitmeyi seçer. Bu, çoğu kez mükellefin tercihi değil, sistemin dayattığı bir çıkış yoludur.

6183 sayılı Kanun kapsamında sağlanan düşük oranlı tecil faizi ve taksit imkânı kalıcı bir çare değildir. Borç taksitlense bile faaliyetsiz şirketlerin sicil kaydı sürdükçe yeni yükümlülükler doğmaya devam eder.

Farkındalık eksikliğiyle sisteme giren mükelleflerin mevzuata ilgisizliği ve özensizliği bir yana, mevzuatın kendisi de karmaşık ve sürekli değişkendir. Bu durum mali ve hukuki danışmanlık ihtiyacını artırır, ancak kapanış sürecinde zaten zor durumda olanlar için bu danışmanlık ek yük hâline gelir. Ticaret Bakanlığı ile TOBB’un kuruluş ve tasfiye süreçlerinde üyelerine rehberlik etmesi beklenirken ilgili tüm kurumların sahadaki mevcut dinamiklere ve tıkanma noktalarına uzak kaldığı görülmektedir.

Hızlı sicil temizliği şart

Faaliyetsiz şirketler için basitleştirilmiş bir hızlı tasfiye ve resen sicil terkini mekanizması zaruridir. Vergi dairesi, ticaret sicili ve mükellefiyetle ilgili diğer tüm kurumlar açısından sonuç doğuran bir otomatik bilgi paylaşımı sistemi kurgulanmalıdır.

Vergi dairesinin faaliyetsizlik tespiti SGK açısından da bağlayıcı kabul edilmeli ve bu aşamadan sonra Bağ-Kur primleri tahakkuk ettirilmemelidir. Gerçekte hiçbir ticari faaliyeti bulunmayan şirket ortaklarına, sadece kâğıt üzerindeki sicil kaydı gerekçe gösterilerek yüklenen Bağ-Kur prim borçları silinmelidir.

Özellikle yönetilemeyen, fiilen kullanılamayan, tasfiye edilemeyen şirket araçları bakımından mevcut işleyişin dışında, MTV mükellefiyetinin özel bir askıya alma ve tasfiye rejimine bağlanmasına yönelik istisna geliştirilmelidir. Bu hâllerde, MTV tahakkuku aracın tüzel kişinin tasarrufunda oluşuna bağlanmalıdır. Şirketin yönetimi işlevsiz olsa bile ortaklardan herhangi birinin başvurusuyla taşıtların hurdaya ayrılması veya tasfiyesi mümkün kılınmalıdır.

Sermaye şartı yetmez

Geçmişte, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun geçici 7’nci maddesi ile sermayesini kanunla öngörülen tutarlara çıkarmamış, münfesih olan, adresi bulunmayan veya resen terkin edilmiş şirketlere makul bir süre tanınmış, tasfiye usulüne uyulmaksızın, harçsız ve cezasız bir şekilde sicilden resen silinmeleri sağlanmıştı.

Benzer şekilde günümüzde de sermaye tutarı 250.000 TL’nin altında olan anonim şirketler ile 50.000 TL’nin altında olan limited şirketler, sermayelerini 31 Aralık 2026’ya kadar bu tutarlara yükseltmemeleri halinde infisah etmiş sayılacaktır. Ancak infisah, tek başına bu şirketlerin bütün mağduriyetlerinin ortadan kalkması anlamına gelmeyecek, aksine tasfiye ve terkin sürecini gündeme getirecektir. Dolayısıyla önümüzdeki dönemde sicilde atıl duran şirketlerin sayısı ve bu şirketlerin tasfiye külfeti daha da büyüyebilir.

Sermaye koşulunu sağlıyor görünse bile ortakları dağılmış hatta bazıları hayatta olmayan, temsile yetkilisi bulunmayan, vergi dairesince mükellefiyeti resen terkin edilen ve yıllardır hareket görmeyen şirketlerin varlığı göz ardı edilmemelidir. Sermayesini artırmayan şirketlerin infisah etmiş sayılması kuralı bu gruptaki şirketler için sonuç üretmez. Bu şirketlerde, tasfiye veya ihya için gereken adres, bilanço, karar defteri, diğer ticari kayıt ve belgelere ulaşmak çoğu zaman mümkün olmamaktadır. Bu nedenle ticaret siciline hâlâ kayıtlı olmaları nedeniyle doğan tüm bağların kesilmesine yönelik resen sicil silinmesi için olağan yollar haricinde özel bir çerçeve belirlenmelidir.

Özellikle aile şirketlerinde ilişkiler bozulunca iletişim kopar ve şirket ortada kalır. Bu nedenle temsile yetkilisi kalmadığında yeni karar alınmazsa her ortağın temsile yetkili sayılması kuralı (eski TTK’daki gibi) böyle şirketler için işletilmelidir. Bu şirketler için mevcut varlıkların tasfiyesi kolaylaştırılmalı, süreçler bürokrasiye değil çözüme odaklanmalıdır.

Yönetim organı işlevsiz kaldığında, şirketi yeniden ihya etmeye veya mahkeme sürecine zorlamak yerine, belirli şartlarla ortaklardan birine sınırlı tasfiye yetkisi verilmesi düşünülebilir. Bu yetki şirketi yeniden ticari faaliyete geçirmek için değil, yalnızca mevcut varlıkların elden çıkarılması ile bunların ortaklara yansıttığı sorunların bertaraf edilmesi amacıyla kullanılmalıdır.

Kalıcı çözüm üretilmeli

Bu resen terkin olmuş şirketlerde, muhatap alınabilecek kanuni temsilci veya tasfiye memuru bulunmamaktadır. Kimi durumlarda ortak veya temsilci de hayatta değildir. Buna rağmen sistem şirketleri var kabul etmekte, sürüncemede bırakılmaları ise hem kamuya hem kişilere belirsiz yük oluşturmaktadır.

Yapılacak düzenleme, şirketin tüzel kişiliğiyle birlikte mal varlığına bağlı tıkanıklıkları da tasfiye edecek şekilde bütüncül olmalıdır. Aksi hâlde sicil kaydı silinse bile şirketin üzerine kayıtlı araç, taşınmaz, banka hesabı vb. ortada kalacak; bunların tasfiyesi için mecburen ihya yoluna gidilecektir. Bu da yazıda bahsi geçen şirketler bakımından sorunu çözmek yerine yeniden üretmek demektir.

Elbette hızlı sicil temizliği kurgulanırken piyasa güvenliği ve alacaklı hakları da gözetilmelidir. Kötü niyetli girişimcilerin borç ve sorumluluklardan kaçış yolu hâline gelmemelidir. Kalıcı çözüm, faaliyetsiz şirketlerin hukuken ve fiilen sistemden çıkarılmasını sağlayacak; suistimale kapalı, adil, denetimli ve kapsayıcı bir düzenlemeden geçmektedir.

Ne mükellef yıllarca süren belirsizlik içinde bırakılmalı ne de kamu idaresi sonuç üretmeyen bürokratik yüklerle meşgul edilmelidir.

AYŞE ÇELİKBAŞ - Serbest Muhasebeci Mali Müşavir

Program kapsamında Risk Analiz Merkezi bünyesinde geliştirilen KURGAN sisteminin geçmiş dönem verileri incelendi. Yapılan analizlerde şüpheli işlemlerde “alıcı” olarak yer aldığı değerlendirilen 34 bin 315 mükellefe bilgi isteme yazısı gönderildi.

Milyarlarca liralık düzeltme geldi

VDK’nin gözetimine giren mükelleflerin önemli bir bölümü, alış faturalarına ilişkin düzeltme beyannamesi verdi. Böylece sahte belge kullanımı konusunda ayrıca vergi incelemesine gerek kalmadan gönüllü uyum sağlandı.

Düzeltme beyannameleri sonucunda 25 milyar 984,5 milyon liralık KDV matrahı ile 2 milyar 746 milyon liralık gelir ve kurumlar vergisi matrahı düzeltildi. Toplam tutar 28,73 milyar liraya ulaştı.

Geçen yılın 3,6 katını aştı

Program kapsamında gönüllü olarak düzeltilen tutarın büyüklüğü, geçen yıl yapılan sahte belge incelemelerindeki rakamı da geride bıraktı.

VDK'nin 2025'te sahte belge incelemeleri sonucunda tespit ettiği matrah farkı 7,9 milyar lira olmuştu. SBİMP-III kapsamında yapılan 28,7 milyar liralık düzeltme, bu tutarın yaklaşık 3,6 katına çıktı.

Finansingundemi.com

Geçtiğimiz hafta New York’ta ta­mamlanan beşinci müzakere turu, BM Uluslararası Vergi İşbirliği Çer­çeve Sözleşmesi sürecinde yeni bir aşamayı başlattı. Önceki oturumlar­da ilkeler ve niyet metinleri üzerin­den yapılan tartışmalar bu kez dele­gelerce fiili antlaşma metni üzerin­den madde madde tartışmaya açıldı. Bir önceki yazımda ele aldığım üzere, masadaki üç belgeden biri, sınır ötesi hizmet gelirlerinin vergilendirilme­sine ilişkin protokol taslağı.

Fiziki varlık şartı esniyor

Taslağın çıkış noktası, bugünkü düzenin fiziki varlık üzerine kurulu olması. Bir şirket başka ülkede işye­ri açmadıkça o ülke onu vergilendi­remiyor. Metin bu bağı gevşetiyor ve hizmet bedelinin hangi ülkede doğ­duğunu basamaklı bir teste bağlıyor: önce hizmetin fiilen yapıldığı yere bakılıyor, bu belirlenemiyorsa hiz­meti kullanan müşterinin ülkesine, o da olmuyorsa ödemeyi yapanın ül­kesine iniliyor.

Otomatik dijital hiz­metlerde fiziki ifa ölçütü hiç kulla­nılmıyor. Sıra müşterinin ülkesiyle başlıyor, sonra ödemenin hangi ülke­deki son kullanıcılara bağlı olduğuna geçiyor. İlk iki basamak uygulanama­dığında ise hizmetin dayandığı kul­lanıcı verisinin hangi ülkeden üre­tildiğine bakılıyor. Bir vergilendir­me yetkisinin, ülkede ne şirketin ne müşterinin bulunmasına gerek kal­madan, yalnızca oradan üretilen ve­riye dayanarak kurulması bugünkü anlaşma pratiğinde karşılığı olmayan bir yaklaşım.

Brüt stopaj tartışması

Metin yalnızca gelir vergilerini de­ğil, dijital hizmet vergilerini ve ben­zer ekonomik etki doğuran vergileri de kapsıyor, buna karşılık katma de­ğer vergisini dışarıda bırakıyor. Tür­kiye’nin 7194 sayılı Kanun’la getir­diği dijital hizmet vergisi bu tanımın içinde kalıyor.

Verginin hangi tutar üzerinden alı­nacağı iki hafta boyunca çözüleme­yen konulardan biri oldu. Afrika ül­keleri, net kazancı denetleme kapa­sitesi sınırlı ülkeler için brüt stopajın işleyen tek yöntem olduğunu savu­nurken İngiltere, Fransa, Almanya ve İtalya aşırı vergilendirme riskini gündeme getirdiler. Bu itiraz teknik olarak yerinde görünüyor. Taslak yal­nızca sınırlı mahsup öngördüğü için, kaynak ülkede brüt üzerinden öde­nen vergi mukim ülkede net kazanç üzerinden hesaplanan vergiyi aştı­ğında aradaki fark mahsup edilemi­yor ve kâr marjının dar olduğu taşe­ronluk, bilgi işlem ve mühendislik iş­lerinde bu fark hızla büyüyor.

İhracatçı mı, ithalatçı mı

Türkiye ithal ettiği dijital ve pro­fesyonel hizmetlerde kaynak ülke ko­numunda; kural değişikliği bu taraf­ta gelir getirme potansiyeline sahip. Buna karşılık müteahhitlik, mühen­dislik ve müşavirlik ihracatımız ba­kımından karşı ülkelerin stopaj yet­kisi genişlemektedir.

Denizcilik tartışması

Uluslararası deniz ve hava taşı­macılığının kapsam dışında tutu­lup tutulmayacağı da henüz netleş­miş değil. Sivil toplum kuruluşları söz konusu istisnanın kaldırılması gerektiğini savunuyorlar. İstisnanın metinden çıkarılması hâlinde taşı­macılık geliri de protokol anlamın­da hizmet sayılacağından, bugün mu­kimlik esasına göre vergilenen nav­lun gelirleri kaynak ülke stopajıyla karşılaşma riski taşıyacak.

Teşvikler yeniden gündemde

Taslak, düşük vergilemeye tabi ge­lirleri yalnızca vergi oranı üzerinden değil, fiilen ödenen vergi üzerinden de değerlendiriyor. Yani şirketin ya­rarlandığı bir istisna, muafiyet veya indirim nedeniyle gerçekte ödediği vergi azalıyor ise, bu durum da koru­ma kapsamı dışında kalmak için ye­terli olabiliyor.

Bu yaklaşım, örneğin Teknokent istisnasından veya Ar-Ge indirimin­den yararlanan bir hizmet ihracatçı­sının, karşı ülkede protokolün sağ­ladığı korumadan yararlanamaması gibi sonuçlara yol açabilir. Dolayısıy­la burada karşımıza çıkan mesele, as­lında küresel asgari vergide teşvikle­rin nasıl değerlendirileceğine ilişkin tartışmadan çok da farklı değil.

Belirsizliği rakamlar belirleyecek

Müzakerelerin kasım sonunda Nairobi’de devam etmesi bekleni­yor. Metinde stopaj oranlarının ve düşük vergileme eşiğinin belirlene­ceği alanlar şimdilik boş bırakılmış durumda. Bu rakamlar netleştiğin­de, Türkiye’nin 85’i aşan çifte vergi­lendirmeyi önleme anlaşması ağının bundan ne ölçüde etkileneceği de da­ha açık görülecek. Şirketler açısın­dan ise bugünden alınabilecek en so­mut önlem, sınır ötesi hizmet sözleş­melerindeki stopaj yükünün hangi tarafa ait olduğunu düzenleyen hü­kümleri gözden geçirmek.

Dünya | Prof. Dr. Ayhan Selçuk ÖZGENÇ

7 Aralık 2019 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7194 sayılı Kanun’un 9’uncu maddesiyle Gider Vergileri Kanunu’nun 34’üncü maddesi Konaklama Vergisi başlığıyla yeniden düzenlenmiştir. Konaklama vergisi 1 Ocak 2023’te yürürlüğe girmiş ve bu tarihten itibaren otel, motel gibi konaklama tesislerinde sunulan geceleme hizmetleri üzerinden, KDV hariç bedel esas alınarak yüzde 2 oranında uygulanmaya başlanmıştır. Ancak 11263 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile bu oran, 1 Mayıs 2026’dan 31 Aralık 2026’ya kadar uygulanmak üzere yüzde 1’e indirilmiştir.

Şu ana kadar yapılan tahsilat ne kadar?

1 Ocak 2023’ten beri konaklama vergisi tahsil edilmektedir. Turizm faaliyetlerinin mevsimsel niteliği nedeniyle konaklama vergisi tahsilatının yıl içine eşit dağılması beklenmemektedir.

Aşağıda 2023’ten Temmuz 2026’ya kadar konaklama vergisi tahsilatı ile bu tahsilatın yıllık bütçe hedeflerine göre gerçekleşme oranı gösterilmektedir.

Tablodan görüldüğü üzere konaklama vergisinin uygulanmaya başladığı 2023 yılında 6 milyar 834 milyon TL tahsil edilmiş ve 8 milyar TL’lik bütçe hedefinin yüzde 85,43’ü gerçekleşmiştir. 2024 yılında tahsilat 11 milyar 735 milyon TL’ye yükselmiş ve bir önceki yıla göre yüzde 71,7 artmıştır. Aynı yıl bütçe hedefinin yüzde 90,82’sine ulaşılmıştır.

2025 yılında da artış devam etmiş; tahsilat 16 milyar 131 milyon TL’ye yükselerek bir önceki yıla göre yüzde 37,5 artmıştır. Buna rağmen 19 milyar 135 milyon TL’lik bütçe hedefinin yüzde 84,30’u gerçekleştirilebilmiştir.

2026 yılında ise farklı bir görünüm ortaya çıkmaktadır. 18 milyar 130 milyon TL’lik yıllık bütçe hedefine karşılık Ocak–Temmuz döneminde 4 milyar 872 milyon TL tahsil edilmiş ve hedefin yalnızca yüzde 26,87’sine ulaşılmıştır. Ancak 2026 rakamı ilk yedi aya, önceki yıllardaki rakamlar ise yılın tamamına ait olduğundan bunları doğrudan karşılaştırmak doğru değildir.

Bu nedenle geçen yılın aynı dönemine bakmak gerekir. 2025 yılının Ocak–Temmuz döneminde 5 milyar 367 milyon TL olan konaklama vergisi tahsilatı, 2026 yılının aynı döneminde 4 milyar 872 milyon TL’ye gerilemiş; böylece tahsilat yüzde 9,2 azalmıştır.

Bu sonuç dikkat çekicidir. Konaklama vergisi tahsilatı 2024 yılında yüzde 71,7, 2025 yılında yüzde 37,5 artmışken 2026’nın ilk yedi ayında geçen yılın aynı dönemine göre nominal olarak dahi gerilemiştir. Üstelik aynı dönemde toplam vergi gelirleri yüzde 37,3 artmıştır.

Peki, konaklama vergisi tahsilatındaki bu düşüşün nedeni nedir?

İlk akla gelen, turizm sektöründe veya konaklama faaliyetlerinde bir daralma yaşanmış olmasıdır. Ancak 2026 yılında yapılan önemli bir vergi değişikliği rakamları farklı okumayı gerektiriyor.

Konaklama vergisinin kanuni oranı yüzde 2 olmakla birlikte, 1 Mayıs 2026 tarihli ve 11263 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla bu oran 1 Mayıs–31 Aralık 2026 dönemi için yüzde 1’e indirildi. Dolayısıyla yılın ilk dört ayında yüzde 2 olan oran, Mayıs ayından itibaren yarıya düşürüldü.

İşin dikkat çekici, hatta sorgulanması gereken tarafı tam da burada başlıyor.

Konaklama vergisinin matrahı, kapsama giren hizmetler karşılığında KDV hariç alınan bedeldir. Matrah aynı kaldığında oranı yüzde 2’den yüzde 1’e indirmek, aynı konaklama harcaması üzerinden alınacak vergiyi de yarıya indirmek demektir.

Vergi oranı yarıya indirildi ama tahsilat geçen yılın aynı dönemine göre yalnızca yüzde 9,2 azaldı.

Bu tabloyu yalnızca “turizm kötü gitti” diye açıklamak mümkün görünmüyor. Oran indiriminin etkisi dikkate alındığında konaklama vergisi matrahının büyümüş olması beklenebilir. Ancak başka bir ihtimali de sormak gerekiyor: Konaklama sektöründe kayıt dışılık mı arttı? Tahsilattaki zayıflığın bir bölümü beyan dışı bırakılan işlemlerden mi kaynaklanıyor?

Elimizdeki veriler kayıt dışılığın arttığını söylemeye yetmez. Ancak oran indirimi, sektörün seyri ve olası kayıt dışılık etkisi birbirinden ayrıştırılmadan tahsilattaki gerilemeyi yalnızca turizmdeki gelişmelerle açıklamak da mümkün değildir.

Dolayısıyla asıl soru şu: Bu düşüşün ne kadarı oran indiriminden, ne kadarı sektörün seyrinden, varsa ne kadarı kayıt dışılıktan kaynaklanıyor?

18,1 milyar TL’lik bütçe hedefi ne olacak?

Bir diğer sorun ise bütçe hedefidir. 2026 yılı bütçesinde konaklama vergisinden 18 milyar 130 milyon TL gelir beklenirken ilk yedi ay sonunda yalnızca 4 milyar 872 milyon TL tahsil edilmiştir. Hedefin tutturulabilmesi için kalan beş ayda yaklaşık 13 milyar 258 milyon TL daha tahsil edilmesi gerekiyor. Bu, ilk yedi ayda toplanan tutarın yaklaşık 2,7 katının yalnızca beş ayda tahsil edilmesi demek. Üstelik yılın kalan bölümünde vergi yüzde 2 değil, yüzde 1 oranında uygulanacak.

Bu noktada şu soruyu sormak gerekiyor: 18,1 milyar TL’lik bütçe hedefi belirlenirken hangi vergi oranı esas alındı? Daha açık soralım; bütçe hazırlanırken birkaç ay sonra konaklama vergisi oranının yarıya indirileceği öngörülmüyor muydu?

2026 bütçesi hazırlanırken konaklama vergisinin oranı yüzde 2 idi. Oranı yüzde 1’e indiren Cumhurbaşkanı Kararı ise 1 Mayıs 2026 tarihinde yayımlandı. Eğer 18,1 milyar TL’lik hedef yüzde 2 oranına göre hesaplandıysa, birkaç ay sonra oranı yüzde 50 indirip aynı bütçe hedefini korumak ciddi bir bütçe öngörüsü ve tutarlılığı sorununu gündeme getiriyor.

Çünkü bütçe yalnızca gelirlerin yazıldığı bir tahmin cetveli değildir; aynı zamanda izlenecek maliye politikasının da sayısal ifadesidir. Yıl başında 18,1 milyar TL gelir öngörüp birkaç ay sonra bu geliri sağlayan verginin oranını yarıya indirdiğinizde şu soruya da cevap vermeniz gerekir:

Ya 18,1 milyar TL’lik gelir hedefi gerçekçi değildi ya da birkaç ay sonra yapılacak yüzde 50’lik vergi indirimi bütçe hazırlanırken öngörülmemişti. Hangisi?

Sonuç ve genel değerlendirme

Bütün bu rakamları birlikte değerlendirdiğimizde konaklama vergisindeki tabloyu yalnızca “tahsilat düştü” diyerek geçiştirmek mümkün görünmüyor.

Birincisi, vergi oranı turizm sezonunun hemen başında yüzde 2’den yüzde 1’e, yani yarıya indirildi. İkincisi, buna rağmen Ocak–Temmuz tahsilatındaki gerileme geçen yılın aynı dönemine göre yalnızca yüzde 9,2 oldu. Bu durum konaklama vergisi matrahının gelişiminin ayrıca incelenmesini gerekli kılıyor. Bunun yanında kayıt dışılık ihtimalinin de araştırılması gerekiyor. Tahsilattaki gerilemenin ne kadarının oran indiriminden ne kadarının sektörün seyrinden, varsa ne kadarının beyan dışı işlemlerden kaynaklandığını kamuoyuna açıklamak vergi idaresinin görevidir.

Üstelik burada üzerinde durulması gereken hassas bir durum daha var. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, turizm sektörünün dışından gelen bir isim değil.

Dolayısıyla sektörün içinden gelen ve sektörün işleyişini çok yakından bilen bir Bakanın görev yaptığı dönemde, konaklama sektörünü doğrudan ilgilendiren bir verginin oranının turizm sezonunun başında yarıya indirilmesi, bu kararın gerekçesinin ve sonuçlarının çok daha şeffaf biçimde açıklanmasını gerekli kılıyor.

Burada söylediğim şey elbette bakanın ya da bakanla bağlantılı herhangi bir işletmenin kayıt dışı işlem yaptığı değildir. Buna ilişkin elimizde herhangi bir veri yok. Mesele çok daha temel: Sektörde kayıt dışılık varsa bunu ortaya çıkarması gereken kamu otoritesinin başındaki siyasi irade, aynı zamanda sektörün içinden gelen bir isimdir. Bu nedenle konaklama vergisindeki sıra dışı tahsilat görünümünün açıklığa kavuşturulması daha da önemlidir.

Bir de bütçe meselesi var…

Yıl başında konaklama vergisinden 18,1 milyar TL gelir bekliyorsunuz. Daha yılın dört ayı dolarken verginin oranını yüzde 50 indiriyorsunuz. Temmuz sonunda ise hedefin yalnızca yüzde 26,87’sine ulaşmışsınız. Hedefi yakalayabilmek için kalan beş ayda ilk yedi ayda topladığınız verginin yaklaşık 2,7 katını daha toplamanız gerekiyor; hem de artık yarıya indirilmiş bir oranla.

O zaman ister istemez insanın aklına şu soru geliyor: 2026 bütçesi hazırlanırken aklınız neredeydi?

Eğer birkaç ay sonra konaklama vergisinin yarıya indirileceği biliniyorsa, 18,1 milyar TL’lik gelir hedefi neden bütçeye yazıldı? Bilinmiyorsa, böylesine önemli bir maliye politikası değişikliği birkaç ay önceden dahi öngörülmeden nasıl bir bütçe hazırlandı?

Bütçe yapmak, yıl sonuna ilişkin birtakım rakamları bir tabloya yerleştirmek değildir. Bütçe; öngörü, planlama ve maliye politikası demektir. Bir vergiden 18,1 milyar TL gelir bekleyip birkaç ay sonra o verginin oranını yarıya indirmek ve buna rağmen başlangıçtaki hedefi değiştirmemek, en hafif ifadeyle ciddi bir öngörü ve tutarlılık sorunudur.

Bu nedenle konaklama vergisindeki tablo için üç sorunun cevabını beklemek gerekiyor:

Vergi oranı neden yarıya indirildi? Tahsilattaki gerilemede kayıt dışılığın payı var mı? Ve 18,1 milyar TL’lik bütçe hedefi hazırlanırken birkaç ay sonra yapılacak bu vergi indirimi neden hesaba katılmadı?

Bu üç soruya tatmin edici bir cevap verilmedikçe mesele yalnızca konaklama vergisinin neden düştüğü değil, vergi ve bütçe politikasının ne kadar öngörülü ve tutarlı yürütüldüğü meselesidir.

T24 | Murat BATI

Çalışma hayatında en çok karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri, işverenlerin çalışanlarına sehven, yani yanlışlıkla yaptığı fazla ödemelerdir. Bir çalışanın hesabına hak ettiğinden fazla para yatarsa ne olur? İşçi bu parayı, “Benim hakkımdı, iyi niyetle harcadım” diyerek tutabilir mi? Yargıtay, bu hususta ihtilaflara son verecek emsal kararla, “Yanlış hesap Bağdat’tan dönmelidir, hak etmediğin para zenginleşme değil, sebepsiz borçtur” dedi.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, mahkeme kararlarının birbirleriyle çelişen kararlarını süzgeçten geçirerek, iş hukuku ve borçlar hukuku dengesini sarsılmaz bir esasa bağladı.

UYUŞMAZLIĞA KONU OLAY
İşyerinin tahakkuk ve muhasebe sorumlusu sehven hatalı işlem yaptı. Bu işlem neticesinde işçiye yanlışlıkla fazla ödeme yapıldı. İşveren durumu fark edip bilirkişi raporuyla belirlenen fazla paranın iadesini istedi. İşçi parayı geri ödemeyince, bu defa işveren ödenen fazla paranın tahsili için işçiye karşı sebepsiz zenginleşmeye dayalı dava açtı.

YEREL MAHKEME REDDETTİ
İlk Derece Mahkemesi (İş Mahkemesi), bozma kararı sonrasında aldığı bilirkişi raporuna dayandı. Mahkeme, 1 Ocak 2005-19 Aralık 2008 tarihleri arasındaki dönemde aynı ücretle çalışan diğer işçilere de davalı ile benzer oranlarda zam uygulandığını tespit etti.

Dava açmayan diğer işçilerin de aynı ücreti aldığını belirten yerel mahkeme, davacı kurumun fazla ödenen tutarı talep etme hakkının bulunmadığı gerekçesiyle davanın reddine karar verdi.

İSTİNAF NE DEDİ?
Davacı işverenin kararı istinafa taşıması üzerine Bölge Adliye Mahkemesi dosyayı inceledi. İstinaf mahkemesi, işçiyi koruyan ve zayıf tarafı öne çıkaran bir yaklaşımla davacı işverenin başvurusunu esastan reddetti. Kararda şu gerekçelere yer verildi:
* Fakirleşme ve zenginleşme: İşveren fazla ödeme yaparak mal varlığında eksilme yaşamış, işçi ise zenginleşmiştir. Lakin bu hukuki işlemi gerçekleştiren, kendi iradesiyle ödemeyi yapan işverenin kendisidir.

* İşçinin iyi niyeti ve güven ilkesi: İşçi yapılan fazla ödemenin kendi hakkı olduğuna inandığı için hüsnüniyet sahibidir. İşveren hatalı hesaplama yapsa da kendi davranışı ile karşı tarafa güven vermiştir.

* Zayıf ve güçlü dengesi: Hatalı ödemeyi yapan işveren ekonomik ve sosyal açıdan güçlü, işçi ise zayıf konumdadır. Güvenin korunması ve hakkaniyet ilkeleri gereğince yapılan ödemenin geri istenmesi doğru değildir.

YARGITAY: HUKUKA AYKIRI
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, Bölge Adliye Mahkemesi’nin ve Yerel Mahkeme’nin gerekçelerini kabul etmedi; Bölge Adliye Mahkemesi kararını ortadan kaldırdı ve İlk Derece Mahkemesi kararını bozdu.

Yargıtay’ın kararına dayanak oluşturan temel hukuki gerekçeler şunlar:
* Sebepsiz zenginleşme ve edada yanılma: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 78. maddesi (Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu m. 62) uyarınca, borç olmayanı rızası ile ödeyen kimse, yanlışlığa düşerek bu ödemeyi yaptığını ispat ederse ödediğini geri isteyebilir.

* Bağışlama iradesinin bulunmaması: Karardaki yanlışlık ‘eda’ (ödeme) ile ilgilidir. Bu durum, ödemeyi yapanda bir ‘bağışlama irade ve arzusunun’ bulunmadığını gösteren bir yanılmadır. Yani tahakkuk memuru hataya düşmeseydi bu ödeme yapılmayacaktı.

* Yargıtay Hukuk Genel Kurulu içtihadı: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 05.12.1984 tarihli ve E. 1982/13-387, K. 1984/997 sayılı kararında açıklandığı üzere; herhangi bir şart tasarrufa dayanmayan, sırf hatalı ödemeler idare tarafından Borçlar Kanunu'nun sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre her zaman geri istenebilir.

* Nihai sonuç: İşçinin açtığı esas davada verilen red kararı kesinleştiğine göre, o dosyada hesaplanan fazla ödeme tutarının işçiden tahsiline karar verilmesi gerekirken davanın reddedilmesi hukuka aykırıdır.

HAKSIZ ZENGİNLEŞME MEŞRULAŞTIRILAMAZ

Yargıtay bu kararı ile çalışma hayatında ‘sebepsiz zenginleşme’ ile ‘işçinin hüsnüniyeti (iyiniyeti) / güvenin korunması’ arasındaki hassas sınırı net bir şekilde çizdi. İşverenin sehven yaptığı hesaplama hatası, işçiye müstesna bir kazanılmış hak veya haksız kazanç sağlama imkânı sunmaz.

İşverenin mülkiyetinde bulunan para ve diğer kaynakların hatalı ödenmesinde, hüsnüniyet kalkanı arkasına sığınılarak haksız zenginleşme meşrulaştırılamaz.

Hak edilmeden, işverenin rızası dışında sehven hesaba yatan para helal kazanç sayılmadığı gibi hukuk sisteminde de çalışanın hakkı olarak kabul edilmiyor. Hukuk düzeni, bir tarafın dalgınlığından ya da sehven yaptığı hatadan diğer tarafın haksız kazanç sağlamasına izin vermez.

Unutulmamalıdır ki, hak edilmeden elde edilen ödeme meşru ve yasal değildir. Sebepsiz zenginleşmedir. İradesi dışında yanlışlıkla ödeme yapan taraf her daim hakkını talep etme yetkisine sahiptir. Karşı tarafın iyi niyetli olması da bu durumu değiştirmeyecektir.

İstanbul Ticaret Odası Gazetesi | İsa KARAKAŞ

SÜPER KULLANICI KİMDİR?

Süper kullanıcı, bir teknolojiyi yalnızca sık kullanan kişi değil. Kendi iş bağlamında daha etkili kullanım yöntemleri geliştiren, aracın sınırlarını bilen, çıktıları sorgulayan ve başkalarına yol gösterebilen kişi. Tekrarlayan işleri tespit eder, uygun kullanım senaryosu geliştirir, istemleri ve iş akışlarını iyileştirir, çıktıyı doğrular, hata ve riskleri tanır, deneyimini başkalarıyla paylaşır.
Kurumun en değerli yapay zeka kullanıcısı, en fazla sorgu yapan değil, yapay zekayı iş sonucuna en güvenli biçimde bağlayabilen kişi. Bu ayrım küçük görünse de kurumun neyi ölçmesi ve neyi ödüllendirmesi gerektiğini baştan belirliyor.

Geleneksel dönüşüm projelerinde bilgi çoğunlukla yukarıdan aşağıya aktarılır. Önce üst yönetim karar verir, teknoloji birimi sistemi seçer, çalışanlara eğitim verilir. Yapay zeka dönüşümünde ise önemli yeniliklerin bir bölümü aşağıdan yukarıya ortaya çıkıyor. Bunun nedeni basit: Aracı en yoğun biçimde kullanan, günlük işin ayrıntılarını en iyi bilen kişi çoğu zaman en tepedeki değil.

Bir asistan toplantı hazırlığını kısaltabilir. Bir saha çalışanı müşteri şikâyetlerini sınıflandırabilir. Bir satın alma uzmanı teklifleri karşılaştırabilir, bir öğretim elemanı ders materyalini farklı düzeylere uyarlayabilir, bir çağrı merkezi çalışanı konuşma özetlerini iyileştirebilir. Organizasyonun en değerli yapay zeka uygulaması, hiyerarşinin en alt kademesindeki bir çalışanın geliştirdiği basit bir yöntem olabilir.

POLİTİKA, ENGEL DEĞİL GÜVENLİ ZEMİN OLMALI

İyi bir politika birkaç soruyu net biçimde cevaplamalı: Hangi araçlar kullanılabilir, hangi bilgiler sisteme girilebilir, hangi görevlerde insan onayı zorunlu, çalışan tereddüt ettiğinde kime danışacak, yeni bir kullanım örneği ortaya çıktığında bunu nereye bildirecek.

Basit bir renk sistemi işe yarayabilir. Yeşil alan kamuya açık içerik, fikir üretimi, dil düzeltme, genel araştırma. Sarı alan kurum içi fakat hassas olmayan bilgiler, insan kontrolü zorunlu. Kırmızı alan kişisel veriler, ticari sırlar, müşteri verileri, hukuki ve yüksek etkili kararlar.

Politikanın amacı çalışanı durdurmak değil, nerede hızlanabileceğini ve nerede durması gerektiğini göstermek.

Her birimden gönüllü ya da seçilmiş yetkin kullanıcılardan bir öncüler ağı kurulabilir. Aylık kullanım örneği buluşmalarında çalışanlar tek bir iş sürecinde neyi değiştirdiklerini kısa sunumlarla paylaşabilir.

Onaylanmış istemler, iş akışları ve örnek çıktılar ortak bir kütüphanede tutulabilir. Her örnek için sorun neydi, hangi veri kullanıldı, ne kadar zaman kazandırdı, hangi hatalar görüldü gibi bilgileri içeren kısa deney kartları tutulabilir.

Ama kurumlar yalnızca başarılı örnekleri görünür kılarsa sahte bir başarı algısı oluşur. Yanlış sonuç veren istemler, uydurulmuş bilgiler, eksik ya da taraflı analizler de aynı şeffaflıkla paylaşılmalı. Yapay zeka okuryazarlığı yalnızca neyin işe yaradığını değil, neyin işe yaramadığını ve neden işe yaramadığını bilmeyi de içeriyor.

BİREYSEL VERİMLİLİKTEN KURUMSAL ÜRETKENLİĞE

Bir çalışanın yapay zekayla haftada birkaç saat kazanması değerli. Ama aynı yöntem kurumun yüz çalışanı tarafından güvenli biçimde kullanılabiliyorsa, bireysel verimlilik kurumsal üretkenliğe dönüşür. Bireysel keşiften teste, doğrulamadan standartlaştırmaya, paylaşmadan kurum geneline yaymaya uzanan bir zincir bu.

Kurumsal yapay zeka dönüşümü, teknoloji kullanımının yaygınlaşmasından çok, işe yarayan uygulamaların tekrarlanabilir hale gelmesi.

Yapay zeka dönüşümünün merkezinde yalnızca teknoloji yatırımı değil, insan, güven ve öğrenme kültürü bulunuyor. Kurumların görevi, en yetkin kullanıcıları hiyerarşik konumlarına bakmadan tespit etmek, güvenli sınırlar içinde desteklemek ve geliştirdikleri yöntemleri ortak kurumsal bilgiye dönüştürmek.

Özetle, yapay zekayı birkaç çalışanın kişisel avantajı olarak bırakmak yerine kurumun ortak kabiliyetine dönüştüren işletmeler, teknolojiden gerçek anlamda verim elde edecek.

İstanbul Ticaret Odası Gazetesi | ADNAN VEYSEL ERTEMEL

22 Ağustos 2026 CUMARTESİ

Resmî Gazete

Sayı : 33348

TEBLİĞ

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasından:

ALTIN CİNSİNDEN FİZİKİ VARLIKLARIN FİNANSAL SİSTEME
KAZANDIRILMASI HAKKINDA TEBLİĞ (SAYI: 2022/11)’İN
YÜRÜRLÜKTEN KALDIRILMASINA DAİR TEBLİĞ
(SAYI: 2026/12)

MADDE 1- 14/3/2022 tarihli ve 31778 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Altın Cinsinden Fiziki Varlıkların Finansal Sisteme Kazandırılması Hakkında Tebliğ (Sayı: 2022/11) yürürlükten kaldırılmıştır.

MADDE 2- Bu Tebliğ yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

MADDE 3- Bu Tebliğ hükümlerini Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Başkanı yürütür.

22 Ağustos 2026 CUMARTESİ

Resmî Gazete

Sayı : 33348

YÖNETMELİK

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından:

İŞKOLLARI YÖNETMELİĞİNDE DEĞİŞİKLİK
YAPILMASINA DAİR YÖNETMELİK

MADDE 1- 19/12/2012 tarihli ve 28502 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İşkolları Yönetmeliğinin EK-1’inde yer alan 15 numaralı Taşımacılık işkolu tablosuna 49.11 satırından önce gelmek üzere aşağıdaki satır eklenmiştir.

MADDE 2- Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

MADDE 3- Bu Yönetmelik hükümlerini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı yürütür.

JPMorgan, günlük yatırımcı notunda Türk lirasında (TRY) uzun pozisyonunu koruduğunu ve yetkililerin dezenflasyon programının bir parçası olarak liranın reel değer kazanımını sürdürmesini beklediğini belirtti.

Eylül için merkez bankasına alan açıldı

JPMorgan'a göre Temmuz ayı enflasyon verisinin beklentilerin altında gelmesi, enflasyondaki ivme kaybı ve cari işlemler dengesindeki iyileşme, merkez bankasına döviz kuru politikasında köklü bir değişikliğe gitmeden eylül ayından itibaren faiz indirimlerine başlamak için alan yaratıyor.

Bankanın işaret ettiği başlıca risk ise piyasa pozisyonlanması. Yurt dışı kaynaklı carry trade pozisyonlarının, İran çatışması öncesindeki seviyelerin üzerine çıkarak yaklaşık 47 milyar dolara ulaştığı tahmin ediliyor. Bu durumun, iç siyasetten, enflasyondan veya enerji fiyatlarından kaynaklanabilecek olumsuz sürprizleri piyasaların karşılama kapasitesini azalttığı ifade edildi.

Türk Lirasında asıl sınav faiz indirimleriyle başlayacak

Ayrıca ABD Hazine Bakanı Scott Bessent'in Pazartesi günü İran'a yönelik açıklayacağı mali önlemlerin de yakından izlendiği, bu beklentinin son günlerdeki liradan çıkışlarda etkili olduğu ifade edildi.

JPMorgan'ın öngörüsüne göre mevcut değer kaybı eğilimi şimdilik devam edebilir; asıl testin ise faiz indirimlerinin başlamasıyla ve cari işlemlerdeki mevsimsel etkinin Kasım ayı civarında tersine dönmesiyle birlikte yaşanması bekleniyor. JPMorgan, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın yerli yatırımcı davranışlarını yakından izleyeceğini ve lira mevduatlarının cazibesini koruyacak ölçüde sıkı para politikası uygulaması gerekebileceğini belirtti.

Türk Lirasında hata payı daralıyor

Hanehalklarının lira mevduatından dolara yönelik belirgin bir kayışının şu ana kadar gözlenmemiş olmasının, kur çerçevesini bozmadan kademeli gevşemeye imkân tanıyabileceği de notta yer aldı.

Genel değerlendirmesinde JPMorgan, Türk lirasında uzun pozisyon taşımaktan hâlâ rahat olduğunu belirtirken, yurt dışındaki yüksek pozisyonlanmanın hata payını oldukça daralttığı uyarısında bulundu.

Ekonomim

Anket sonuçlarından hesaplanan tüketici güven endeksi, temmuz ayında 89,8 iken ağustosta yüzde 1 artışla 90,8 seviyesine çıktı.

Böylece tüketici güveninde ağustos ayında bir önceki aya göre artış kaydedildi.

Tüketici güven endeksinin 100'den büyük olması tüketici güveninde iyimser durumu, 100'den küçük olması ise kötümser durumu gösteriyor.

Ekonomim

Haftalık kazanç yüzde 20'yi aşarken, rallide kurumsal talebin güçlenmesi, ABD tahvil faizlerinde gerileme beklentileri ve short pozisyonların zorunlu kapatılması etkili oldu.

Kurumsal taraftaki talep ETF akımlarında da belirginleşti. 20 Ağustos'ta ABD'de işlem gören spot Bitcoin ETF'lerine toplam 606 milyon dolar net giriş gerçekleşti. Böylece spot Bitcoin ETF'lerinde net giriş serisi dört güne ulaştı. Spot Ethereum ETF'leri de aynı gün 221 milyon dolar net giriş kaydederek dört günlük pozitif akım serisini sürdürdü.

Zaye Capital Markets verilerine göre spot Bitcoin ürünlerine çarşamba günü de yaklaşık 520 milyon dolarlık net giriş gerçekleşmiş ve bu rakam yaklaşık üç buçuk ayın en yüksek günlük girişi olmuştu. Kurumsal fon akışındaki hızlanma, Bitcoin fiyatındaki yükselişin yalnızca kaldıraçlı işlemlerdeki tasfiyelerden değil, spot piyasadaki gerçek talep artışından da destek aldığına işaret etti.

Short pozisyonlarda iki günde 4 milyar doları aşan tasfiye

Bitcoin'deki hızlı yükseliş, fiyat düşüşüne yönelik kaldıraçlı pozisyonlarda büyük kayıplara yol açtı. CoinGlass verilerine göre son 24 saatte yaklaşık 1,4 milyar dolarlık kripto pozisyonu tasfiye edilirken bunun yaklaşık 1,2 milyar dolarını short işlemler oluşturdu. Tasfiyeler 156 bin 211 yatırımcıyı etkiledi.

Bir önceki gün yaklaşık 3 milyar dolarlık short pozisyonun kapanmasının ardından iki günlük toplam short tasfiyesi 4 milyar doların üzerine çıktı. Son seansta tek işlemde gerçekleşen en büyük tasfiye Hyperliquid üzerinde 25,13 milyon dolarlık Bitcoin pozisyonu oldu.

Short pozisyonların zorunlu kapatılması sırasında yapılan alımlar, yükselişin hızlanmasına katkı sağladı.

Tahvil geri alımları ve dolar beklentileri destek verdi

Ralliyi destekleyen bir diğer gelişme ABD Hazinesinin uzun vadeli tahvil geri alımlarının büyüklüğünü operasyon başına 2 milyar dolardan 4 milyar dolara çıkarması oldu. Tahvil piyasasında finansal koşulların gevşeyebileceğine yönelik beklentiler risk iştahını güçlendirdi.

VanEck Dijital Varlıklar Araştırma Başkanı Matthew Sigel, ABD kamu borcunun 40 trilyon dolara ulaşmasının da Bitcoin talebine katkıda bulunduğunu belirtti. Artan borç servis maliyetlerinin dolar üzerinde baskı oluşturabileceği ve daha gevşek para politikası beklentilerini güçlendirebileceği düşüncesi, Bitcoin'in dolar karşısında korunma aracı olarak görülmesini destekledi.

Düzenleme beklentileri de ralliyi destekledi

ABD Başkanı Donald Trump'ın Kongre'ye Dijital Varlık Piyasası Netlik Yasası'nın "adil bir versiyonunu" kabul etme çağrısı da düzenleyici beklentilere katkı sağladı. Zaye Capital Markets'tan Naeem Aslam, daha net düzenlemelerin bankalar, varlık yöneticileri ve şirketlerin kripto varlıklara sermaye ayırmasını kolaylaştırabileceğini ifade etti.

Yükseliş diğer kripto paralara da yayıldı

Bitcoin'deki yükselişe diğer büyük kripto paralar da eşlik etti. Ether yaklaşık yüzde 5 yükselerek 2 bin 350 dolar civarına çıkarken haftalık kazancı yüzde 24,5'e ulaştı. Solana yüzde 5'in üzerinde, Dogecoin yaklaşık yüzde 9 ve BNB yüzde 6 değer kazandı.

Ekonomim

Otomotiv editörü Emre Özpeynirci, bütçe hedeflerindeki sapma riskinden yeni ÖTV artışı ihtimaline, kapasite kullanımındaki gerilemeden Avrupa pazarındaki elektrikli dönüşüme kadar sektörün karşı karşıya olduğu tabloyu tüm ayrıntılarıyla anlattı.

Otomotiv sektöründe uzun yıllar sonra ilk kez ÖTV tahsilatında düşüş yaşanması, sektördeki daralmanın en önemli göstergelerinden biri oldu.

Emre Özpeynirci’nin değerlendirmesine göre, temmuz ayında otomotivden yapılan ÖTV tahsilatı geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 2,55 azalarak 60 milyar 18 milyon TL’ye geriledi.

Yılın ilk 7 ayında otomotiv sektöründen toplam 419 milyar 87 milyon TL ÖTV tahsil edildi. Yılın ilk yarısında daha yüksek seyreden tahsilat artış hızı, temmuz itibarıyla yüzde 11,37’ye kadar geriledi.

Devletin yıl sonu için otomotivden beklediği ÖTV geliri ise yaklaşık 900 milyar TL seviyesinde bulunuyor. İlk 7 ayda toplanan tutar, bu hedefin yaklaşık yüzde 44’üne karşılık geliyor.

Geçen yıl aynı dönemde ise hedefin yüzde 47-48’ine ulaşılmış ve yıl sonunda bütçe hedefi aşılmıştı.

Özpeynirci’ye göre, iç pazardaki daralmanın devam etmesi halinde bu yıl otomotivden beklenen ÖTV gelirinin hedefin altında kalma riski oldukça yüksek.

Bütçe açığı yeni ÖTV artışını gündeme getirebilir

ÖTV tahsilatının devletin toplam vergi gelirleri içinde önemli bir paya sahip olduğuna dikkat çeken Özpeynirci, bütçe açığının yüksek olduğu bir dönemde otomotivden elde edilen vergi gelirlerinde yaşanabilecek sapmanın yeni düzenlemeleri gündeme getirebileceğini belirtiyor.

Yakın zamanda yapılan düzenlemeyle maktu ÖTV alt limiti 100 bin TL olarak belirlendi. Mevcut durumda piyasada bu tutarın altında ÖTV ödenen bir otomobil bulunmadığı için düzenleme fiyatları doğrudan etkilemedi.

Ancak Cumhurbaşkanı’na bu maktu tutarı 10 katına kadar artırma yetkisi verilmiş durumda. Buna göre 100 bin TL olan alt limit, 1 milyon TL’ye kadar çıkarılabilecek. Özpeynirci, örneğin bu tutarın 6 kat artırılması halinde en düşük ÖTV tutarının 600 bin TL’ye çıkabileceğine dikkat çekiyor.

Öte yandan çift çeker ve dört çeker araçlara yönelik yeni düzenlemelerin de gündeme gelebileceği belirtiliyor.

Araç başına alınan ÖTV 718 bin TL'yi aştı

ÖTV tahsilatındaki düşüşe rağmen araç başına alınan vergi miktarında önemli bir artış yaşandı.

Geçen yıl temmuz ayında araç başına ortalama 516 bin 480 TL ÖTV tahsil edilirken, bu yılın aynı ayında ortalama tutar 718 bin 300 TL’ye yükseldi.

Yılın ilk 7 ayı dikkate alındığında ise 2025’te araç başına ortalama 509 bin 600 TL ÖTV tahsil edilirken, bu yıl bu rakam 635 bin TL seviyesine ulaştı.

İç pazarda daralma hızlandı

Otomotiv pazarındaki daralma şubat ayından bu yana devam ederken, temmuz ayında düşüş daha da belirgin hale geldi. Özpeynirci’nin aktardığı verilere göre, temmuz ayında otomotiv pazarı yüzde 25 oranında daraldı.

Ağustos ayında da benzer bir tablonun yaşanması ve pazarın yaklaşık 75 bin adet seviyesinde kalması bekleniyor. Bu tahminin gerçekleşmesi halinde son 4-5 yılın en kötü ağustos aylarından biri yaşanmış olacak.

Geçen yıl rekor kıran pazarda ağustos ayında 102 bin adedin üzerinde araç satılmıştı. Temmuz sonu itibarıyla ise toplam iç pazardaki daralma yüzde 11’in üzerine çıktı.

Üretimde kayıp 25 bin araca ulaştı

İç pazardaki daralma ve fabrikalardaki model geçişleri üretim rakamlarına da yansıdı.

Temmuz ayında toplam otomotiv üretimi yüzde 19,16 düşerek 103 bin 817 adede geriledi. Bu, yaklaşık 25 bin adetlik üretim kaybı anlamına geliyor.

Yılın ilk 7 ayı sonunda otomobil üretimindeki daralma yüzde 32’ye ulaştı.

Toplam üretimdeki kaybın büyük bölümü otomobil üretiminden kaynaklanırken, hafif ticari araç tarafında daralma yerine büyüme yaşandı.

Ağır ticari araçlar da dahil edildiğinde toplam pazardaki daralma yüzde 24,50 olurken, otomobildeki daralma yüzde 26 seviyesinde gerçekleşti.

Otomobil ihracatında sert düşüş

Temmuz ayında ihracat tarafında da dikkat çekici bir gerileme yaşandı.

Toplam otomotiv ihracatı yüzde 20,41 azalırken, otomobil ihracatındaki düşüş yüzde 39’u buldu. Sadece temmuz ayında otomobil ihracatında yaklaşık 30 bin adetlik kayıp yaşandı.

Yılın ilk 7 ayında otomobil ihracatı geçen yılki 360 bin adetlik seviyeden 255 bin adede geriledi. Böylece 7 aylık dönemde otomobil ihracatındaki kayıp 105 bin adedin üzerine çıktı.

Aynı dönemde otomobil üretimi de 521 bin adetten 424 bin adede inerek yaklaşık 100 bin adet azaldı.

Adet bazındaki kayıplara rağmen ticari araçların desteği ve döviz bazlı fiyatlamanın etkisiyle toplam otomotiv ihracatının tutarı yüzde 1,79 artarak 23 milyar 441 milyon dolar civarında gerçekleşti. Otomotiv sektörü bu rakamla Türkiye’nin açık ara en büyük ihracatçı sektörü olmayı sürdürdü.

Ancak sadece otomobil ihracatı tutar bazında da yaklaşık yüzde 10 daralarak 6,8 milyar dolara geriledi.

Model geçişleri üretimi etkiliyor

Özpeynirci’nin Oksijen TV’de yaptığı değerlendirmede, Otomotiv Sanayii Derneği yönetimi üretimde yaşanan kayıpların önemli bölümünü fabrikalardaki model geçişleri, bant yenileme çalışmaları ve üretim duruşlarıyla açıklıyor.

Renault tarafında Clio yenilenirken, Boreel modelinin devreye girdiği ve yıl sonunda Striker modelinin üretime başlamasının beklendiği belirtiliyor.

Hyundai ise 250 milyon euroluk yatırımla Inster modelini Türkiye’de üretmeye başladı. Eylül ayında satışa sunulması planlanan modelin yıllık üretiminin 30 bin adet olması ve üretimin yaklaşık yüzde 80’inin ihraç edilmesi hedefleniyor.

Bu yılın son 5 ayında 10 bin ila 15 bin adet üretim yapılması, bunun 3 bin ila 4 bin adetlik bölümünün ise iç pazarda satılması öngörülüyor.

Tofaş tarafında ise Fiat, Citroen, Opel ve Peugeot markaları için Doblo sınıfında hafif ticari araç üretimini kapsayan K9 projesi kademeli olarak devreye giriyor.

Ancak tüm bu model geçişleri ve pazardaki daralma, kapasite kullanım oranlarına da yansımış durumda. Otomotiv sanayisinde kapasite kullanım oranı yüzde 62 seviyesine kadar geriledi.

Avrupa elektrikliye giderken Türkiye için yeni risk

Özpeynirci’nin dikkat çektiği en önemli başlıklardan biri de Avrupa otomotiv pazarındaki elektrikli dönüşüm.

Avrupa pazarı hızla elektrikli otomobillere yönelirken, Türkiye’deki üretim yapısının hâlâ büyük ölçüde içten yanmalı motorlu araçlara dayanması, ihracat açısından önemli bir risk oluşturuyor.

Türkiye’de üretilen elektrikli araç seçeneklerinin sınırlı olması, Avrupa pazarındaki dönüşüme uyum konusunda sektörün elini zayıflatıyor.

Bunun yanı sıra Avrupa Birliği’nin sanayi stratejisinde öne çıkan “Made in Europe” yaklaşımında Türkiye’nin nasıl bir konumda yer alacağına ilişkin belirsizlik de sürüyor.

Türkiye’nin bu sisteme dahil edilip edilmeyeceğinin henüz netleşmemesi, sektör açısından özellikle 2027 ve sonrası için önemli bir risk olarak görülüyor.

Özpeynirci’ye göre bu belirsizlik, yalnızca mevcut yatırımların korunmasını değil, yeni yatırımların Türkiye’ye çekilmesini de zorlaştırabilecek unsurlar arasında yer alıyor.

Genel tabloya bakıldığında ise otomotiv sektöründe aynı anda birden fazla baskı unsuru bulunuyor: İç pazarda daralma, ÖTV gelirlerinde gerileme, üretim ve otomobil ihracatındaki sert kayıplar, kapasite kullanımındaki düşüş ve Avrupa’nın hızla değişen otomotiv stratejisi.

Emre Özpeynirci’nin ortaya koyduğu veriler, otomotiv sektöründe yaşanan daralmanın yalnızca satış rakamlarıyla sınırlı olmadığını; kamu gelirlerinden üretime, ihracattan yeni yatırımlara kadar geniş bir alanda etkisini göstermeye başladığını ortaya koyuyor.

Ekonomim

Merkez Bankası'na (TCMB) göre konut fiyatları aylık yüzde 1,5, yıllık yüzde 25 arttı. Enflasyondan arındırıldığında ise konut fiyatları yıllık yüzde 5,1 geriledi.

Reel düşüş evlerin etiket fiyatlarının gerilediği anlamına gelmiyor.

Peki bu seyir 2020 sonrasında hızla pahalanan konut piyasasında bir düzeltme anlamına mı geliyor? Reel gerileme sürecek mi ve konut fiyatlarının TL olarak da düşmesi mümkün mü?

Talebi ne baskılıyor?

DW Türkçe'den Pelin Ünker'e konuşan ekonomist Prof. Dr. Burak Arzova, konut fiyatlarındaki reel düşüşün yalnızca TL üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini söylüyor. Dolar cinsinden bakıldığında fiyatlarda düşüş görülmediğine dikkat çeken Arzova, bunu Türkiye'nin dolar bazında pahalılaşmasıyla ilişkilendiriyor.

Konut talebinde ılımlı bir gerileme yaşandığını belirten Arzova, bunda birden fazla unsurun etkili olduğunu ifade ediyor. Bunlardan biri altın fiyatlarının yarattığı servet etkisi.

Türkiye'nin ekonomik yapısında kayıt dışı gelirlerin geleneksel olarak önce altına, ardından konuta yöneldiğini söyleyen Arzova, geçen yıl altındaki güçlü artışla oluşan servet etkisinin bir bölümünün yatırım amacıyla veya kayıt dışı gelirin kayıt içine girmesinin bir yolu olarak konuta aktarıldığını belirtiyor. Bu yıl ise aynı ölçüde bir servet etkisi oluşmadığını ifade ediyor.

Bir diğer etken yüksek faizler. Arzova, yaklaşık 5 milyon liralık tasarrufun mevduatta aylık 140-150 bin lira civarında getiri sağlayabildiğini, para piyasası fonlarında ise daha yüksek getirilerin mümkün olduğunu söylüyor. Büyük kentlerde aynı tutarla alınabilecek konutun kira getirisinin bunun oldukça altında kalabildiğini belirtiyor. Arzova, finansal yatırımların daha likit olmasının da yatırımcı açısından konutun cazibesini azalttığını ifade ediyor.

"Şu anda TL'nin cazip halde olması, verilen yüksek faizler nedeniyle konut satışlarının önündeki en büyük etken" diyen Arzova, yüksek kredi faizleri ve gereken peşinatın özellikle orta ve düşük gelir grubunun konuta erişimini zorlaştırdığını söylüyor. Son yıllardaki ekonomi politikaları ve enflasyonla mücadele programının bu kesimlerde ciddi alım gücü kaybına yol açtığını, 2026'da birçok işyerinde ara zam yapılmamasının da kaybı artırdığını belirtiyor.

Konut satışları yüzde 17 geriledi

Türkiye İstatistik Kurumu'na (TÜİK) göre Temmuz'da 123 bin 603 konut satıldı.

Satışlar yıllık yüzde 17 azalırken ilk el satışlar yüzde 8,6, ikinci el satışlar yüzde 20,8 geriledi. Ocak-Temmuz döneminde toplam satışlar yüzde 5,5 düşerek 823 bin 119 oldu. Buna karşılık ipotekli satışlar Temmuz'da yüzde 23,7, yılın ilk yedi ayında yüzde 30,9 arttı.

Arzova, konut satışları ile faizler arasında doğrudan ilişki bulunduğunu belirtiyor. Konut kredisi faizlerinin aylık yüzde 1 civarına yaklaştığı dönemlerde hem yatırımcılar hem ilk kez ev alacaklar açısından kredinin cazip hale geldiğini ve satışların arttığını söylüyor.

Ancak enflasyonla mücadele programının uzun bir sürece yayıldığını belirten Arzova, kısa vadede bu seviyelere dönülmesini beklemiyor.

Satışlardaki gerilemede kayıt dışı ekonomideki azalmanın da etkili olduğunu düşünen Arzova, 200 TL'nin en yüksek banknot olarak kalmasının yüksek tutarlı nakit işlemleri zorlaştırdığını, harcamaların giderek daha fazla banka ve kredi kartları üzerinden yapılmasının ise ekonomik faaliyetleri kayıt içine taşıdığını belirtiyor.

Hazine ve Maliye Bakanlığının emsal değerler ve vergi kaybının önlenmesine yönelik denetimlerini teknolojik araçlarla güçlendirmesinin de kayıt dışı işlemleri zorlaştırdığını söylüyor.

Bir diğer unsur yabancı talebi. Yabancılara satış Ocak-Temmuz döneminde yüzde 7,3 azalarak 11 bin 203'e geriledi. Temmuz ayında yabancıların toplam satışlardaki payı yüzde 1,7 oldu.

Arzova, Türkiye'nin yabancılar açısından pahalılaşmasının talebi etkilediğini, konut yoluyla vatandaşlık imkanının daha sıkı takip edilmesinin de geçmiş dönemdeki cazibeyi azalttığını belirtiyor.

Konut gerçekten ucuzladı mı?

DW Türkçe'ye konuşan ekonomist Doç. Dr. Oğuz Demir, mevcut tabloyu bir düzeltme süreci olarak değerlendiriyor ancak bunun konuta erişimde normalleşme anlamına gelmediğini belirtiyor.

Yüksek faizler, krediye erişimin zorlaşması, reel gelir kaybı ve 2020-2023 dönemindeki olağanüstü fiyat artışlarının ardından hanelerin ödeme kapasitesinin sınırına gelmesinin bu düzeltmede etkili olduğunu söylüyor.

Kullanılan başlangıç ayı ve endeks revizyonlarına göre hesap değişmekle birlikte reel fiyatların zirveden bugüne yaklaşık yüzde 15-20 gerilediğini belirten Demir, pandemi sonrasında biriken reel artışın bunun çok üzerinde olduğuna dikkat çekiyor:

"Konut çok yüksek bir seviyeden reel olarak geriliyor. Yüksek bir dağın zirvesinden birkaç basamak aşağı inmek, başlangıç noktasına dönmek anlamına gelmiyor."

Demir, konutun pahalı olup olmadığının yalnızca TÜFE'ye göre değil, vatandaşın geliriyle kaç yılda satın alınabildiğine ve aylık kredi taksitinin hane gelirinin ne kadarını götürdüğüne bakarak değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor. Bu ölçütlere göre konut fiyatlarının hâlâ çok yüksek olduğunu söylüyor.

Konutu kim satın alabiliyor?

Türkiye'de konut satın alanların gelir ve servet gruplarına göre dağılımını güncel ve doğrudan gösteren yeterli bir idari veri bulunmadığını belirten Demir, satışların finansman biçiminin alıcıların profiline ilişkin önemli bir ipucu verdiğini söylüyor.

Temmuzda 23 bin 888 ipotekli satış gerçekleşirken son aylarda ipotekli satışların toplam satışlardaki payının yaklaşık yüzde 20 olduğuna dikkat çekiyor. Başka bir ifadeyle satışların yaklaşık beşte dördü ipotekli konut kredisi kullanılmadan gerçekleşiyor.

Demir, her ipoteksiz satışın tamamen nakit yapıldığının söylenemeyeceğini, mevcut konutun satılması, aile desteği, miras veya başka finansman kaynaklarının da kullanılabileceğini belirtiyor.

Buna karşın ücret geliriyle yaşayan ve yeterli birikimi bulunmayan ilk kez konut alıcısının piyasadaki konumunun son derece zayıfladığını söylüyor.

Mevcut konutunu satarak üzerine para koyabilenler, aile veya miras desteği bulunanlar, yüksek birikim sahipleri ile yatırım amacıyla ikinci ya da üçüncü konutunu alabilenlerin daha avantajlı olduğunu belirten Demir, "Piyasa çalışıyor olabilir; fakat giderek daha dar, daha varlıklı ve mülk sahibi bir kesim üzerinden çalışıyor olabilir" diyor.

Demir, bu tablonun yalnızca gelir değil servet dağılımı açısından da sonuçları olduğunu vurguluyor. Evi olanların geçmiş yıllardaki fiyat artışlarıyla servet kazancı elde ederken ücretlerin aynı hızda artmadığına dikkat çeken Demir, mevcut mülk sahipleri ile ilk evini almaya çalışanlar arasındaki farkın büyüdüğüne işaret ediyor:

"Bu nedenle konut krizi sadece bugünkü gelir eşitsizliğini değil, gelecekteki servet eşitsizliğini de derinleştiriyor."

Konut fiyatlarında şehirler ayrışıyor

Temmuz'da yıllık fiyat artışı İstanbul'da yüzde 27,7, Ankara'da yüzde 26,6, İzmir'de yüzde 23,1 oldu. TCMB'nin bölgesel verilerinde ise yıllık artış yüzde 16,4 ile yüzde 35,5 arasında değişti.

Arzova da konut piyasasının bölgesel değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor. İstanbul'da Fenerbahçe, Feneryolu, Göztepe, Şaşkınbakkal ve Bağdat Caddesi gibi kentsel dönüşümün yoğun ve talebin güçlü olduğu bölgelerde fiyatların çok yüksek seviyelere ulaştığını ve TL bazında belirgin bir düşüş beklemediğini söylüyor.

Doğuda fiyatların daha hızlı, batıda daha yavaş arttığına dikkat çeken Arzova, "Konut fiyatları aslında düşmüyor ama artış hızı yavaşlıyor" diyor.

Kiralar fiyatlardan daha hızlı artıyor

TCMB'nin Yeni Kiracı Kira Endeksi Temmuz'da yıllık yüzde 28,4 yükseldi. Böylece yeni kiracı kiralarındaki artış konut fiyatlarındaki yüzde 25'lik artışın üzerinde kaldı. İstanbul'da yeni kiracı kiraları yüzde 32,4, Ankara'da yüzde 28,6, İzmir'de yüzde 26,3 arttı.

Arzova, konut ve kira sorununun özellikle orta ve orta düşük gelir grupları açısından ciddi boyutta olduğunu belirtiyor. Çözüm için büyükşehirlerde kamu eliyle, özellikle TOKİ üzerinden satılmak yerine kiralanmak üzere konut üretilmesini öneriyor.

Geçmişteki yüzde 25'lik kira artış sınırının kiraları daha da yukarı taşıdığını düşünen Arzova, dengenin idari sınırlamalar yerine kiralanabilir konut arzının artırılmasıyla kurulabileceğini ifade ediyor.

Arzova ayrıca kent merkezlerinde çalışan sağlık çalışanı, asker, polis ve öğretmenler için işyerlerine yakın lojman üretimini öneriyor.

Üniversite yerleştirmelerinin ardından başka kentlere giden öğrencilerin kiralık konut talebini artırdığına dikkat çeken Arzova, üniversitelerin kendi bünyelerinde ücretli yurtlar oluşturmasının da kira piyasasındaki baskıyı azaltabileceğini söylüyor.

Ekonomik faaliyet ve nüfusun belirli kentlerde yoğunlaşmasının ve deprem sonrasındaki hareketliliğin barınma baskısını artırdığını belirtiyor.

Konut arzında tablo ne?

Talebin yanı sıra arz da fiyatların geleceği açısından önem taşıyor. TÜİK'e göre bina inşaatı üretimi haziranda yıllık yüzde 7,5 geriledi. Ancak bu veri doğrudan konut arzının aynı oranda azaldığı anlamına gelmiyor.

Gelecekteki arz açısından yapı ruhsatları farklı bir tablo gösteriyor. 2026'nın ilk çeyreğinde yapı ruhsatı verilen binalardaki daire sayısı yıllık yüzde 37, yapı kullanma izin belgesi verilen daire sayısı yüzde 10,1 arttı.

Balon mu, erişim krizi mi?

Demir, konut fiyatlarının hane gelirleri, ücretler ve krediyle ödeme kapasitesine oranı açısından ciddi bir aşırı değerlenmeden söz edilebileceğini belirtiyor.

Sorunun yalnızca konutun pahalı olması değil, konut fiyatları ile çalışan kesimlerin gelirleri arasındaki bağın büyük ölçüde kopması olduğunu belirten Demir, ücret geliriyle çalışan bir kişinin düzenli birikim ve makul bir krediyle ev sahibi olabildiği ekonomik düzenin büyük ölçüde ortadan kalktığını ifade ediyor.

"Bu nedenle ülke genelinde patlamaya hazır tek ve homojen bir balondan ziyade, bölgeye ve konut türüne göre değişen aşırı fiyatlamalar ile ülke çapında yaşanan bir erişilebilirlik ve bölüşüm sorunu görüyoruz" diyor.

Fiyatlar TL olarak düşer mi?

Arzova, Türkiye genelindeki mevcut eğilimin TL bazında fiyat düşüşünden çok artış hızının yavaşlaması olduğunu belirtiyor. Özellikle talebin güçlü olduğu bazı büyükşehir bölgelerinde nominal fiyatların gerilemesini beklemiyor.

Faizlerin gerilemesi ve kamu tarafından, özellikle TOKİ üzerinden yeni arsa projeleri üretilmesi halinde yeni konutlara yeniden talep oluşabileceğini belirten Arzova, arsa üretim maliyetlerinin mevcut durumda oldukça yükseldiğine dikkat çekiyor.

Demir de Türkiye genelinde kalıcı ve güçlü bir nominal fiyat düşüşünü ana senaryo olarak görmüyor.

Satıcıların nominal fiyat indirimine direnci, yüksek enflasyon beklentileri, arsa ve inşaat maliyetleri ile konut arzındaki yapısal sorunların TL cinsinden düşüşü zorlaştırdığını belirten Demir, daha olası senaryonun fiyatların enflasyonun altında artmaya devam ederek reel düzeltmenin zamana yayılması olduğunu söylüyor.

Demir, konutun yeniden erişilebilir hale gelmesi için yalnızca reel fiyatların veya faizlerin gerilemesinin yeterli olmadığını, gelir, finansman, arz, kira ve vergi politikalarının birlikte ele alınması gerektiğini belirtiyor. Kalıcı fiyat istikrarının yanı sıra ücret ve hane gelirlerinin de kalıcı biçimde artırılması gerektiğini söylüyor.

Demir, büyükşehirlerde kamu arazilerinin yalnızca yüksek gelirli projeler yoluyla gelir üretme aracı olarak görülmemesi, sosyal, uygun fiyatlı ve sosyal kiralık konut üretiminde de kullanılması gerektiğini belirtiyor.

Uzun vadeli, güvenceli ve gelirle orantılı sosyal kiralık konut modeli geliştirilmesini, kamu desteklerinin ilk kez konut alacak ve gerçek barınma ihtiyacı bulunan hanelere yöneltilmesini öneriyor.

İlk konut ile ikinci ve sonraki konutlara yönelik kredi, vergi ve kamu desteği koşullarının ayrıştırılmasının önemine dikkat çeken Demir, çoklu konut sahipliği, uzun süre boş tutulan konutlar, kısa dönemli kiralamalar ve yüksek değerli gayrimenkuller için kademeli vergilendirmenin de tartışılabileceğini söylüyor.

Buradan sağlanacak kaynağın sosyal konut programlarında kullanılabileceğini belirtiyor.

Konut alıcılarının gelir grupları, boş konutlar, ikinci konut sahipliği, bölgesel kira yükü ve hanelerin barınma harcamaları konusunda daha ayrıntılı ve şeffaf veri üretilmesi gerektiğini de belirten Demir, "Ölçemediğimiz bir konut krizine doğru ve adil politika tasarlayamayız" diyor.

Ekonomim

Süper Lig’de özellikle yaban­cı oyuncu kalitesindeki artış ve bunların transferine ve maaşla­rına harcanan paralar son dere­ce çarpıcı bir hale geldi. Ağırlık elbette dört büyüklerde ama lige yeni çıkan Çorumspor ve Ame­dspor’un da iyi takviyeler yaptı­ğını görüyoruz. Transfermarkt verilerine göre 16 Ağustos tari­hine kadar Süper Lig kulüple­ri bu yaz transfere toplam 275 milyon euro harcadı. Bu rakama geçen sezondan kalan kesinleş­miş transfer bedelleri de dahil. En büyük harcamayı 87 milyon euro ile Fenerbahçe yaptı. Sade­ce Marsilya’dan gelen İngiliz for­vet Greenwood için ödedikleri rakam 39 milyon euro oldu.

Asıl maliyet yıldızların maaşı

Buna karşılık Süper Lig kulüp­leri yalnızca 83 milyon euroluk transfer geliri elde etti. Ki bu­nun 52 milyon euroluk kısmını da tek başına Trabzonspor te­min etti. Sonuç olarak transfer döneminin bitimine iki hafta ka­la 191 milyon euroluk net trans­fer harcaması söz konusu. Geçen yaz Süper Lig kulüpleri transfere yaklaşık 307 milyon euro harca­mış, bunun yanında 167 milyon euro da gelir elde etmişti. Gö­rünen o ki bu yılki net harcama rakam daha yüksek olacak.

Ancak, Süper Lig kulüpleri­nin harcamasının görece kü­çük bir kısmını transfer harca­maları, ya da muhasebe diliyle söylersek amortisman giderleri oluşturuyor. Asıl bü­yük harcama ka­lemi oyunculara ödenen ücret­ler. Geçen se­zonlarda da çok yüksek maaşlı futbolcular oy­nuyordu Süper Lig’de. Mesela Galatasaray’dan yılda 35 milyon euro brüt maaş alan Osimhen veya Fenerbahçe’den brüt 28 mil­yon euro kazanan Kanté gibi… Bu sezon Sa­lah, Greenwood, Trossard gibi yıl­dızların eklenmesiyle çok yüksek maaş alan oyuncuların sayısı arttı. Ve bu oyuncular Avrupa’da sayılı birkaç kulübün ve belki Suudi Ara­bistan’daki devlet destekli takım­ların ödeyebileceği maaşları ala­cak. Zaten bu da Süper Lig’i tercih etme sebeplerinden biri.

Rakamlar gözlerini korkutmuyor

Geçen hafta dört büyük kulü­bün halka açık şirketlerinin se­zonluk bilançoları açıklanınca aşırı yüksek maaşların durumu daha iyi ortaya çıktı. Buna gö­re geçen sezon Fenerbahçe fut­bolculara ve teknik kadroya 182 milyon euro maaş ödemesi yap­tı. Galatasaray’ın ücret gideriy­se 177 milyon euroyu buldu. Be­şiktaş’ın ücret giderleri toplamı da 120 milyon euro civarınday­dı. Dikkat çekiyorum: Bunlar ge­çen sezonun rakamları. Özellik­le Fenerbahçe ve Beşiktaş’ta ye­ni oyuncularla beraber rakam yükselecektir bu sezon. Mesela Trabzonspor’un ücret giderleri rakiplerine nazaran daha düşük­tü. Toplam 71 milyon euro ödedi­ler. Bu sezon sadece Mo Salah’ın primler hariç yıllık kulübe mali­yeti 30 milyon euroya yaklaşacak.

Tüm bu maliyetler özellikle dört büyüklerin gözünü korkut­muşa benzemiyor şimdilik. Lig­de şampiyonluk için girecekleri çekişme ve Avrupa kupalarındaki iddiaları için güçlü ve bir o kadar da maliyetli kadro kurmaktan çe­kinmiyorlar.

Ancak iki faktör bu harcamala­rı tehdit edebilir. Birinci başarı­sız bir sezonda taraftarın harca­ma yapmaktan çekinmesi ve bu­na bağlı olarak gelirlerin düşmesi. Zaten kronik olarak faaliyet zara­rı açıklayan büyük kulüpler için mali sorunu daha da büyütür.

İkincisi de maliye bakanlığının strateji değiştirip değerli TL’den vazgeçmesi. Eğer döviz kurları iktisatçıların beklediği seviyele­re çıkarsa kulüplerin sırtındaki mali yükün büyük bir hızla arta­cağından emin olabiliriz…

Süper Lig’e niye geliyorlar?

1 Değerli TL: Yıldızların Süper Lig’e gelmelerini sağlayan tamamen futbol dışı bir sebep var: Kur avantajı. 2023’ten bu yana euro ve dolar gibi yabancı para birimleri TL karşısında değer artışı enflasyon oranının altında kaldı. Futbol da bunun kaymağını yiyor. TL cinsinden futbol gelirlerinin euro ve dolar karşılıkları artınca yabancı futbolculara daha yüksek maaşlar verebiliyorlar.

2 Net maaş: Aslında yeni bir uygulama değil. 30 yıl önce neyse bugün de aynı: Türkiye’ye gelen yabancı oyuncular sözleşmelerini net maaş üzerinden yapıyor. Kap bildirimleri de böyle yapılıyor. Ama kazın ayağı öyle değil. Brüt maaş üzerinden stopaj ve gelir vergisi olmak üzere yaklaşık yüzde 40’lık bir vergi yükü söz konusu. İşte tüm bu yük kulüplerin sırtında.

3 Dev kitle: Yine 4 büyüklerin ne denli büyük taraftar kitlelerin olduğunu biliyoruz. Ülkenin her bir köşesine dağıldıkları gibi Türk diasporası üzerinden Avrupa’da da ses getiriyorlar. Bu dev kitle maçlarda ateşli bir ortam yarattığı gibi sosyal medyada da çok etkili. Transfer döneminde yüz binlerce hatta milyonlarca kişinin yaptığı etkileşimin futbolcular üzerinde bir etkisi olduğu muhakkak.

4 Avrupa’ya yakınlık: Siyaseti, coğrafyayı ve kültürü tartışabiliriz ama Türkiye sportif olarak Avrupa’nın bir parçası. Bu sayede her zaman Şampiyonlar Ligi veya Avrupa Ligi gibi turnuvalarda kendini gösterme fırsatı var futbolcuların. Ayrıca, transfer piyasasında büyük liglerin bir gözü hep Süper Lig’de ve hatta alt liglerde. Türkiye’den bir diğer lige sıçrama yapmak imkânı her zaman var.

4 büyüklerin futbol gelirleri ve giderleri
(2025-26 sezonu)

GALATASARAY

Gelir: 388 milyon €

Gider: 375 milyon €

FENERBAHÇE

Gelir: 255 milyon €

Gider: 359 milyon €

BEŞİKTAŞ

Gelir: 132 milyon €

Gider: 238 milyon €

TRABZONSPOR

Gelir: 74 milyon €

Gider: 126 milyon €

Alp Ulagay-Dünya

Fakat yaşanan ekonomik sorunlar genç nüfusu tüketerek büyüme­ye doğru itti.

Bununla birlik­te son yıllara yaşanan nüfus sorunu kendini gittikçe his­settirmeye başladı. Doğum hızında yaşanan gerileme, ya­şam süresinin uzaması deyim yerindeyse nüfus yaş kom­pozisyonunu değiştirdi. Tür­kiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) veri­leri de bu görünümü destekle­di.

Hatta rakamlar bunun ge­çici bir eğilim olmadığını da ortaya koydu. Nüfus pirami­dinin tabanı daralırken üst bölümleri genişlemeye baş­ladı. Çocukların toplam nü­fus içerisindeki ağırlığı aza­lırken, yaşlıların payı da yük­seldi. TÜİK’in dün paylaştığı 2026 ikinci çeyrek verileri­ne göre, 0-14 yaş grubundaki çocuk nüfusunun toplam nü­fus içindeki payı yüzde 20,4 seviyesine geriledi. Bu oran 2000’li yılların başında yüz­de 30’a yakın bir seviyedeydi. Doğurganlık hızı da nüfusun kendini yenilemesi için ka­bul edilen 2,1 seviyesinin al­tına indi. Bu düşüş uzun süre­de ekonomik anlamda birçok alanda kendini göstermesi bekleniyor.

Yaşlı nüfus yüzde 11’i aştı

Verilerdeki en dikkat çeken göstergelerden biri de 65 yaş ve üzerindeki nüfusun toplam nüfus içerisindeki payı. Yaş­lı nüfusun oranı yüzde 11,1’e yükselerek neredeyse tari­hi zirveye ulaştı. Bu tabloda Türkiye, yaşlı nüfuslu ülkeler grubuna geçti. Yaşlı nüfusun toplam nüfus sistemi içindeki ağırlığının artması sağlıktan, emeklilik politikasına kadar ilerleyen dönemde ekonomik baskıyı artıracağını da orta­ya koydu. Çalışma çağındaki nüfusun hâlâ yüksek olması önemli bir avantaj fakat bu ve­rilere göre, kalıcı değil.

Ortanca yaş 26 yılda 10,1 yaş arttı

Türkiye’de ortanca yaş 34,9’a oldu. Kadınlarda or­tanca yaş 35,7 erkeklerde de 34,2 olarak kaydedildi. Or­tanca yaştaki yükseliş, Türki­ye’nin demografik yapısının geçmişe kıyasla önemli ölçü­de değiştiğini de gösterdi. Yi­ne TÜİK verilerine göre, 2000 yılında Türkiye’de ortanca yaş 24,8 olarak kayıt­lara geçmişti. Er­keklerde bu 24,4 yaş iken 26 yıl ön­ce kadınların or­tanca yaşı 25,3 olarak hesaplan­mıştı. Öte yandan verilere göre, er­kek ve kadın nüfu­su hemen hemen 59 yaşına kadar aynı sevi­yede gerçekleşiyor. Asıl ayrışma 60 yaş itibarıy­la başlıyor.

Buradan itibaren kadın nüfusu erkek nüfusu­nu geçmeye başlıyor. 65- 69 yaş aralığında erkek nüfusu 2026’nın ikinci çeyreğinde 1,6 milyon seviyesinde olurken kadınlarda bu ortala­ma 1,7 milyon kişinin üzerine çıkıyor. 75-79 yaş seviyesinde erkek nüfusu 1 milyonun altı­na düşerek 755 bin kişi se­viyesinde kalıyor. Fakat ka­dınlar 1 milyon kişinin üze­rinde seyrediyor. 90 üstünde ise erkek nüfusu 77 bin kişi iken kadın nüfusu 180 bine yakın bir seviyeyi görüyor.

Çalışma çağında 59,1 milyon kişi var

Çalışma nüfusunun toplam nüfus arasındaki payı da dikkat çeken verilerden. 15- 64 yaş grubunun toplam nüfus içerisindeki payı yüzde 68,5 ile hemen hemen 59,1 milyon kişi. 2000 yılında bu 67,8 milyon olan ülke nüfusu içinde 43,7 milyon kişi idi. Burada yaşlı bağımlılık oranı gittikçe yükseliyor. Çalışma çağındaki her 100 kişiye düşen 65 yaş üzerindeki kişi sayısı yüzde 16,2’ye ulaştı. Genç nüfusun azalması, özellikle genç iş gücünün yoğun olarak kullanıldığı sektörlerde uzun vadede arz sorunlarını gündeme getirebileceği de tartışmalar arasında.

Ali Yıldırım-Dünya

Erzurum’u her yaz mutlaka ziyaret ederim. İnsanın anayurdu çocukluğudur ve çocukluğum Çaykara Trabzon kadar, Bayburt, Erzincan, Erzurum’da geçti. Şimdi Erzurum’un yükselişini izliyorum

Erzurum’u dolaşıyorum. Bu kadim kent büyük bir onarım içinde… Tarihini yeniden inşa ediyor. Bozmadan, deforme etmeden, modernleşme adına silüeti kirletmeden. Misal gökdeleni yok. Yeni binalar tarihi dokuya uyum gayretinde. Cumhuriyet Caddesi’ni gezerseniz bunu çok net görürsünüz.

Yakutiye Medresesi, Çifte Minareli Medrese, Erzurum Kalesi, Üç Kümbetler, Eski Erzurum Evleri, Aziziye Tabyaları, Saltuklu döneminden kalma Ulu Cami, Mimar Sinan’ın eseri Lala Mustafa Paşa Camii ve soğuktan korumaya yönelik nice eser. Mimari bir bakıma donmuş musiki hâlinde bu kentte.

“HANİ YAYLAM HANİ SENİN EZELİN”

Dünya üzerinde 100 yıldan yaşlı 1000 kent bulunurken, 1000 yıldan yaşlı sadece 100 kadim kent vardır. Bir kenti tarih sahnesinde var kılmak için 1- tarihi kültürel miras, 2- doğal kaynaklar ve 3- yerel kabiliyetler gerekir. Bugün Erzurum, kendini yeniden görünür kılacak hummalı bir gayret sergiliyor.

Yerel kabiliyet derken, Erzurum’un kadim kent olmasının yetmediğini, ona sahip çıkma zaruretini anlatıyorum. Bu aynı zamanda Erzurumlu kimliğinin kendine sahip çıkması anlamını taşır; “Yaylalar içinde Erzurum Yayla, Erzurum Çarşı Pazar” gibi yüzlerce türkü yeniden üretilsin, gelecekte yüreklerden taşabilsin.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Erzurum’a dair…

Önemi nereden geliyor?

Köklü tarihi, stratejik coğrafi konumu, askerî rolü ve kış turizmi potansiyeli parıltılı bir kent… Erzurum Kongresi ile Cumhuriyet adımlarımızın önemlisi, tarihî İpek Yolu kavşağı, kadim medeniyet bakiyesi.

Turizme katkısı nedir?

Kış turizminde Palandöken Dağı, belirgin üstünlüklere sahiptir. Ancak sorun şu ki Erzurumlunun kentine sahip çıkması daim olmalı. Eğer bu bilinç yeşermezse kendine de sahip çıkamaz Erzurumlu.

NOT

İNSAN ARADIĞIDIR VE BULDUĞUNDA ONA DÖNÜŞÜR

Defalarca “kendini çekme, kentini çek” diye fotoğraf kampanyaları başlattım ama hiçbiri tutmadı. Şu cep telefonlarının selfie (özcekim) özelliğini o kadar “narsistçe” kullandık ki vizörü kentimize çeviremedik. Oysa kentlerimize dair en güzel fotoğrafları yabancıların objektifinden görebiliyoruz.

KENTLİ BİLİNCİ LÜGATI

Kentsoylu: Şehir kültürünü benimsemiş, kentin sosyal ve kültürel imkânlarıyla yaşayan kimse

Taşralı: Büyük şehir dışında, yani kırsalda, köy veya kasabada yaşayan; dışarlıklı anlamına gelen kelime

Uygarlık talebi: Bir toplumun veya kişinin geleceğe dair bir vizyon ortaya koyması, uygarlaşması

Kentine sahip çıkmak: Kişinin yaşadığı şehri koruması, tarihine, doğasına, kültürüne değer vermesi

Şeref OĞUZ-Ekonomim

Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu’nun (TESK) Ticaret Sicil Gazetesi verilerinden yapılan derlemelere göre bu yılın Temmuz ayında açılan esnaf işyeri sayısı geçen yılın aynı ayına göre yüzde 15.1 azalarak 23 bin 396’ya geriledi. Ocak-Temmuz döneminde aylık bazda sadece Haziran ayında geçen yılın aynı ayına göre işyeri sayısı (yüzde 10) artış göstermişti. Ocak-Temmuz döneminde ise açılan esnaf işyeri sayısı geçen yıla göre yüzde 8.05 azalarak 184 bin 698’den 169 bin 835’e geriledi.

Çift haneli artışlar dikkat çekti

Bu yıl açılan işyerlerindeki azalma eğiliminin tam tersi, kapanan işyerlerinin sayısında da birçok ay çift haneli artış dikkat çekti. Ocak’ta yüzde 1.47 artan kapanan işyeri sayısı, Şubat’ta yüzde 26.8, Mart’ta yüzde 11.54, Nisan’da yüzde 24.3 arttı.

Sadece Mayıs’ta yüzde 20.6 gerileyen kapanan işyeri sayısı Haziran’da yüzde 11.7, Temmuz’da ise yüzde 4.4 arttı. Böylece yılbaşından bu yana toplam 71 bin 169 esnaf kapanırken, geçen yılın aynı dönemine göre artış ise yüzde 8 olarak gerçekleşti. Bu verilere göre 2026 yılı Ocak ayı başından bu yana günlük ortalama 707 esnaf işyeri açılırken, kapanan işyeri sayısı ise 300 oldu.

Hüseyin Gökçe-Ekonomim

Spot altın yüzde 0,5 yükselerek 4.540,18 dolar/ons seviyesine çıktı. Altın, önceki seansta haziran başından bu yana en yüksek seviyesini görmüştü. Bu hafta şu ana kadar yüzde 3,6 değer kazanan altının yükseliş serisini üçüncü haftaya taşıması bekleniyor.

ABD altın vadeli kontratları da yüzde 0,6 artışla 4.596,60 dolara yükseldi.

Zayıflayan dolar altını destekliyor

Bloomberg HT'de yer alan habere göre GoldSilver Central Genel Müdürü Brian Lan, doların değer kaybetmesinin altının yanı sıra diğer değerli metallere de destek verdiğini söyledi.

Doların haftayı kayıpla tamamlamaya hazırlanması, dolar üzerinden fiyatlanan altını diğer para birimlerini kullanan yatırımcılar açısından daha cazip hale getiriyor.

ABD Hazinesi tahvil geri alımlarını artırıyor

ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, hükümetin Hazine tahvili geri alımlarını daha da artırabileceğini açıkladı.

Hazine Bakanlığı çarşamba günü yaptığı duyuruda, gelecek çeyrekte uzun vadeli tahviller için gerçekleştirilecek geri alım operasyonlarının büyüklüğünü en az 4 milyar dolara çıkaracağını bildirmişti.

İki Fed yetkilisi ise Hazine Bakanlığı’nın borç yönetimindeki değişikliklerin para politikası üzerindeki olası etkileri konusunda temkinli açıklamalarda bulundu.

Gözler Fed'in faiz kararlarında

Brian Lan, altındaki yükseliş trendinin devam edip etmeyeceğinin büyük ölçüde Fed’in gelecek dönemde alacağı faiz kararlarına ve bu kararların piyasalardaki faiz beklentilerini nasıl şekillendireceğine bağlı olduğunu belirtti.

Perşembe günü açıklanan veriler, ABD’de işsizlik maaşı başvurularının geçen hafta hafif gerilediğini ortaya koydu. Veriler, temmuz ayında istihdamda yaşanan sürpriz düşüşe rağmen iş gücü piyasasının genel olarak istikrarlı seyrini koruduğuna işaret etti.

Bu gelişmelerin ardından Fed’in enflasyonla mücadeleye odaklanmayı sürdürmesi bekleniyor.

Piyasanın faiz beklentisi değişti

CME FedWatch verilerine göre yatırımcılar, Fed’in gelecek ay faiz oranlarını sabit tutma ihtimalini yüzde 64, faiz artırma ihtimalini ise yüzde 36 olarak fiyatlıyor.

İran yaptırımları da gündemde

Jeopolitik gelişmeler de piyasaların radarında kalmaya devam ediyor. ABD Hazine Bakanı Bessent, Washington yönetiminin İran’a yönelik “tarihin en sert yaptırımlarını” uygulayacağını söyledi.

Diğer değerli metaller de yükseliyor

Altındaki yükselişe diğer değerli metaller de eşlik etti. Spot gümüş yüzde 1,3 artışla 68,92 dolar/ons seviyesine çıkarken, platin yüzde 2,4 yükselişle 1.872,64 dolar/ons oldu.

Paladyum da yüzde 1,3 değer kazanarak 1.351,28 dolar/ons seviyesine ulaştı. Üç metalin de haftayı yükselişle tamamlamaya hazırlandığı görülüyor.

Ekonomim

Yılmaz Sezer ÜSTAT, bizzat BAĞIMSIZ DENETİMDE YERLİ VE MİLLİ HUSUSUNDA ADIMIZLA (SELAHATTİN İPEK) AÇIKLAMADA BULUNMUŞTUR. TEŞEKKÜR EDİYORUM. TRT 1 Radyoda Bağımsız Denetimde Yerli ve Milli konusundaki görüşlerini açıklamıştır.