Yedi ayda tek yeni yatırım yok

Dealogic ve PitchBook verileri üzerinden incelenen 10 büyük global özel sermaye şirketi, 2026’nın ocak-temmuz döneminde Çin ana karasında kamuya açıklanmış yeni bir hisse yatırımı gerçekleştirmedi.

Aralarında KKR, Warburg Pincus ve Blackstone’ın da bulunduğu şirketlerin Çin özel sermaye yatırımları 2021’de yaklaşık 12 işleme ulaşmıştı. Erken aşama yatırımları da kapsayan işlem sayısı 2024’te ikiye, 2025’te ise üçe kadar geriledi.

Özel sermaye fonları, halka açık olmayan şirketlere ortak olarak veya şirketleri bütünüyle satın alarak uzun vadeli değer artışı sağlamaya çalışıyor. Bu modelin sürdürülebilmesi için fonların yalnızca uygun şirketleri satın alması değil, birkaç yıl sonra hisselerini satabilmesi veya şirketi borsaya taşıyabilmesi gerekiyor.

Çin özel sermaye yatırımları açısından ortaya çıkan sıfır işlem tablosu, ülkedeki şirketlerin yatırım yapılabilir olmadığı anlamına gelmiyor. Asıl sorun, yabancı fonların üstlendikleri siyasi ve düzenleyici risk karşılığında yeterli getiri elde edip edemeyeceklerinden emin olamaması.

Çin’de çıkış kapısı da daraldı

Büyük fonların Çin’deki sorunu yalnızca yeni şirketlere yatırım yapmakla sınırlı değil. Aynı 10 özel sermaye şirketi, 2025 yılında Çin ana karasındaki portföylerinden kamuya açıklanan tam bir çıkış işlemi de gerçekleştiremedi.

Halka arz piyasasındaki sınırlamalar, yabancı yatırımcıların satış yapabileceği alıcı sayısının azalması ve şirket değerlemelerindeki baskı, fonların daha önce yaptıkları yatırımları nakde çevirmesini zorlaştırdı. Böylece yeni yatırım için kullanılabilecek sermayenin bir bölümü mevcut şirketlerde bağlı kaldı.

Pekin yönetiminin yapay zekâ gibi stratejik sektörlerde yabancı sermayeye yönelik incelemeleri sıkılaştırması da belirsizliği artırdı. Çin bağlantılı şirketleri ilgilendiren uluslararası satın almalara yapılan müdahaleler, yatırımların yalnızca finansal değil siyasi onaylara da bağlı olabileceğini gösterdi.

Çin yönetimi ise yabancı yatırımların teşvik edileceğini, yatırımcılara ulusal şirketlerle eşit koşullar sağlanacağını ve yeniden yatırımların destekleneceğini açıklıyor. Buna karşın Çin özel sermaye yatırımları için açıklanan politika hedefleri ile fonların gerçekleştirdiği işlemler arasındaki fark büyüyor.

Para Asya'dan çıkmadı, rota değiştirdi

Çin’deki durgunluk, küresel fonların Asya’dan tamamen çekildiği anlamına gelmiyor. Büyük yatırım şirketlerinin 2026 yılında oluşturduğu yeni fonlar, bölgeye yönelik sermaye talebinin güçlü kaldığını ancak paranın Japonya, Hindistan ve Avustralya gibi pazarlara yöneldiğini gösteriyor.

Blackstone, haziran ayında üçüncü Asya özel sermaye fonu için 13,1 milyar dolar topladı. Başlangıçta 10 milyar dolar hedefleyen şirket, önceki fonunun iki katından daha büyük bir kaynağa ulaştı. Blackstone son iki yılda özellikle Japonya ve Hindistan’ın öne çıktığı 12 Asya yatırımına 7 milyar dolardan fazla sermaye aktardı.

Bain Capital’ın mayıs ayında kapattığı altıncı Asya fonunun büyüklüğü 10,5 milyar dolara ulaştı. Şirketin ilk hedefi 7 milyar dolar seviyesindeydi. EQT ise 15,6 milyar dolarlık BPEA IX fonuyla bugüne kadar Asya-Pasifik’e odaklanan en büyük özel sermaye fonunu oluşturdu.

Bu üç fonun toplam büyüklüğü 39,2 milyar dolara ulaşıyor. Japonya’daki şirket dönüşümleri ve aile şirketlerinde hızlanan satışlar, Hindistan’ın büyüyen tüketici pazarı ve Avustralya’nın daha öngörülebilir düzenleyici yapısı, yeni sermaye için Çin’e alternatif oluşturuyor.

Çin özel sermaye yatırımları yeniden hız kazanacaksa yabancı fonların yalnızca cazip şirketlere değil, yatırımlarından çıkabilecekleri daha açık bir piyasa yapısına da ihtiyaç duyacağı belirtiliyor. Yedi aylık işlem sessizliği, küresel sermayenin Asya’dan vazgeçmediğini; ancak risk gördüğü ülkeleri daha kolay geçebildiğini ortaya koyuyor.

Murat Ali Oral-Dünya

"Çünkü enflasyon sadece toplam talebin bir sonucu değildir.

Beklentiler, döviz kuru, üretim maliyetleri, finansman koşulları ve yatırım kararları da enflasyonun seyrini doğrudan etkiler.

Bu nedenle kalıcı bir dezenflasyon süreci, yalnızca para politikasıyla değil, para ve maliye politikalarının birbirini tamamladığı bir politika bileşimiyle mümkün olabilir.

Mevduat stopajı kademeli düşürülmeli

Bu çerçevede önerim nettir: Faiz indirim döngüsünde mevduat stopajı da kademeli ve vadeye duyarlı biçimde düşürülmelidir.

Öncelikle bir konunun doğru anlaşılması gerekiyor.

Mevduat stopajı, bankaların ödediği bir vergi değildir. Mevduat sahibinin faiz gelirinden kesilir ve Hazine’ye aktarılır. Bu nedenle stopaj indirildiğinde bankaların maliyeti kendiliğinden azalmaz.

Ancak burada gözden kaçırılan önemli bir nokta var.

Daha düşük stopaj, tasarruf sahibinin net getirisini artırır. Net getirinin yükselmesi ise TL mevduatın hacmini ve vadesini artırabilir. Bankaların mevduata erişiminin kolaylaşması, fonlama koşullarını iyileştirebilir.

Bunun reel sektör açısından anlamı oldukça açıktır.

Fonlama baskısının azalması, ticari kredi faizleri üzerinde aşağı yönlü bir etki oluşturabilir.

İşletme sermayesi maliyetinin azalması, yatırımların daha uygun koşullarda finanse edilmesi ve üretim maliyetlerinin düşmesi, ihracatçının rekabet gücünü de olumlu yönde etkileyebilir.

Kredi maliyetleri düşürülmeli

Burada özellikle altını çizmek istediğim bir konu var: Reel sektörün finansman maliyetini, enflasyonla mücadeleden ayrı düşünemeyiz.

Üretim yapan, yatırım yapan ve ihracat gerçekleştiren işletmelerin finansman maliyetleri arttığında, bu maliyetlerin önemli bir bölümü fiyatlara yansımaktadır.

Dolayısıyla kredi maliyetlerini düşürmek, yalnızca büyümeyi destekleyen bir politika değildir. Aynı zamanda dezenflasyon stratejisinin de önemli bir parçasıdır.

Konunun bir de tasarruf ve kur boyutu var.

Faizler düşerken enflasyon beklentileri aynı hızda gerilemiyorsa, tasarruf sahiplerinin döviz ve altın gibi alternatif yatırım araçlarına yönelmesi kaçınılmaz hale gelebilir.

Bu da kur üzerinde yeni bir baskı oluşturabilir.

Kur hareketlerinin fiyatlara güçlü biçimde yansıdığı bir ekonomide, TL tasarruflarını korumak sadece finansal istikrar meselesi değil, aynı zamanda enflasyonla mücadele meselesidir.

Bu nedenle mevduat stopajı indirimi, sadece bir vergi düzenlemesi olarak değerlendirilmemelidir.

Bunu, faiz indirim sürecinde TL tasarruflarını koruyan, bankaların fonlama yapısını güçlendiren ve reel sektörün finansman maliyetlerini aşağı çekebilecek tamamlayıcı bir politika aracı olarak görmek gerekir.

Elbette böyle bir düzenlemenin bütçe üzerindeki etkileri de dikkate alınmalıdır. Bu nedenle uygulanacak politika ani ve genel değil; kademeli, ölçülebilir ve özellikle uzun vadeli TL tasarrufları teşvik eden bir yapıda tasarlanmalıdır.

Sonuç olarak; Enflasyonla mücadeleyi sadece faiz politikasıyla sınırlandırmak yerine, tasarruf, finansman, üretim ve ihracat arasındaki ilişkiyi birlikte değerlendirmek zorundayız.

Çünkü üretimin sürdürülebilirliği, yatırımın devamlılığı ve ihracatın rekabet gücü, makul finansman koşullarına bağlıdır.

Faiz indirimi ile mevduat stopajının eş zamanlı ve uyumlu biçimde değerlendirilmesi, hem TL tasarrufların cazibesini koruyabilir hem de reel sektörün finansman yükünü azaltarak dezenflasyon sürecine önemli bir katkı sağlayabilir.”

Ekonomim

Devlet üniversitelerinin örgün programlarında toplam 481 bin 684 kontenjanın 479 bin 392'sine yerleştirme yapıldı. Yalnızca 2 bin 292 kontenjan boş kaldı. Geçen yıl 5 bin 503 olan boş kontenjan sayısı yüzde 58,3 azaldı. Devlette lisans programlarının doluluk oranı yüzde 99,15, ön lisans programlarının doluluk oranı yüzde 99,98, toplam doluluk oranı ise yüzde 99,52 olarak gerçekleşti. Ön lisans programlarında yalnızca 37 kontenjan boş kaldı.

Ön lisans programlarındaki rekor doluluk, gençlerin mesleki ve teknik yükseköğretime güçlü ilgisini ortaya koydu. Başarı sırası barajı bulunan tıp, diş hekimliği, eczacılık ve hukuk programlarının devlet üniversitelerinin yurt içi kampüslerindeki genel kontenjanlarının tamamı doldu. Mühendislik programlarında doluluk yüzde 98'i aşarken matematik, fizik, kimya, biyoloji, tarih, coğrafya, işletme ve ekonomi programlarının devlet üniversitelerindeki genel kontenjanlarında da boşluk kalmadı. Vakıf yükseköğretim kurumlarındaki genel kontenjanların doluluk oranı ise yüzde 79,7 olarak gerçekleşti.

Yapay zeka, veri bilimi, siber güvenlik gibi bölümler yoğun ilgi gördü

YÖK'ün yapay zeka, veri bilimi, siber güvenlik ve dijital dönüşüm başta olmak üzere geleceğin mesleklerine yönelik açtığı programlar öğrencilerden yoğun ilgi gördü. Bu yıl ilk kez açılan İşletme ve Yapay Zeka, Paramedik, Hayvancılık Teknolojileri ve İşletmeciliği, İlaç Üretim Teknolojisi, Laboratuvar Hayvanları, Mobil Güvenlik Teknolojileri, Patlayıcı ve Enerjetik Malzemeler Teknikerliği ve Balıkçılık Teknolojisi programlarının kontenjanlarının tamamı doldu.

Yapay zeka tabanlı lisans ve ön lisans programları da yüzde 100 doluluğa ulaştı. Yapay Zeka Mühendisliği, Yapay Zeka ve Makine Öğrenmesi, Yapay Zeka ve Veri Mühendisliği, Robotik ve Yapay Zeka, Yapay Zeka Destekli Kodlama ile Yapay Zeka Operatörlüğü programlarında kontenjan boş kalmadı. Devlet üniversitelerindeki öğretmenlik programlarının önemli bölümünde de kontenjanların tamamı doldu. Almanca, Coğrafya, Fransızca, Japonca, Matematik, Okul Öncesi, Özel Eğitim, Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık, Sınıf, Sosyal Bilgiler, Tarih, Türk Dili ve Edebiyatı ile Türkçe öğretmenliği programları yüzde 100 doluluğa ulaştı.

Açıköğretim ve uzaktan öğretimde de kontenjanlar doldu

Devlet üniversitelerindeki açıköğretim programları için ayrılan 89 bin 396 kontenjanın tamamına yerleştirme yapıldı. Uzaktan öğretim programlarındaki 8 bin 298 kişilik kontenjan da tamamen doldu. Vakıf üniversitelerinin uzaktan öğretim programlarına ayrılan bin 210 kişilik kontenjanın doluluk oranı yüzde 97,2 oldu. Başarı sırası barajı olan ve olmayan programlarındaki doluluk oranı ise yüzde 79 olarak gerçekleşti.

1 milyon 279 bin aday tercih yaptı

YKS'ye giren 2 milyon 255 bin 76 adaydan 2 milyon 187 bin 747'sinin yerleştirme puanı hesaplandı. Bu adaylardan 1 milyon 279 bin 439'u tercihte bulundu. Bu yıl Özel Yetenek Sınavı (ÖZYES) ve KKTC uyruklulara ayrılan kontenjanlar dahil yaklaşık 807 bin kontenjan bulunurken, ÖZYES'e ve KKTC uyruklu adaylara ayrılanlar hariç 766 bin kontenjan için tercih yapıldı. Örgün, açık ve uzaktan öğretim programlarının tamamı dikkate alındığında tercihte bulunan adaylardan 730 bin 854'ü bir yükseköğretim kurumuna yerleşme hakkı kazandı. Yurt içindeki devlet ve vakıf üniversitelerinin örgün ön lisans ve lisans programlarına yerleşen aday sayısı ise 619 bin 766 oldu.

Her 10 adaydan 4'ü ilk üç tercihinden birine yerleşti

Yerleştirme sonuçlarına göre, adayların yüzde 19'u ilk, yüzde 12'si ikinci, yüzde 9'u üçüncü tercihine yerleşti. Böylece adayların yüzde 40'ı ilk üç tercihinden birini kazandı. Dördüncü tercihine yerleşenlerin oranı yüzde 8, beşinci tercihine yerleşenlerin oranı yüzde 7 oldu. Böylece adayların yüzde 55'i ilk beş tercihinden birine yerleşti. Tercih yapma hakkına sahip olmasına rağmen herhangi bir tercih yapmayanların oranı tüm adaylarda yüzde 41,5, son sınıf öğrencilerinde yüzde 45,7 olarak gerçekleşti. Daha önce ortaöğretimden mezun olan ancak herhangi bir yükseköğretim programına yerleşmemiş adayların ise yüzde 70'i tercihte bulundu.

"Kontenjan politikamız yerleştirme sonuçlarına olumlu yansıdı"

YKS yerleştirme sonuçlarını değerlendiren YÖK Başkanı Erol Özvar, uyguladıkları kontenjan politikalarının olumlu etkilerini gördüklerini belirterek, "Sayın Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan'ın liderliğinde yükseköğretime erişimi artırmanın yanı sıra niteliği yükselten ve gençlerimizi Türkiye'nin geleceğine hazırlayan büyük bir dönüşüm gerçekleştirdik. Uyguladığımız kontenjan politikasının yerleştirme sonuçlarına olumlu yansımasından büyük memnuniyet duyuyoruz. Devlet üniversitelerimizde doluluk tarihi bir seviyeye ulaştı, neredeyse boş kontenjan kalmadı. Başarı sırası barajı bulunan tıp, diş hekimliği, eczacılık ve hukuk programlarında yüzde 100 doluluk sağlanması da bu politikanın isabetini açık biçimde gösteriyor" dedi.

İHA

Betterment'ın araştırmasına göre 18-29 yaş grubundaki gençlerin yarıdan fazlası, geçen yıl emeklilik için yatırım yapmayı planladığı parayı spor bahislerinde kullandı. Katılımcıların yüzde 14'ü ise bunu ayda birkaç kez yaptığını söyledi.

Bahisler finansal stratejinin bir parçası

Daha dikkat çekici olan ise spor bahislerinin bazı gençler tarafından artık eğlence olarak görülmemesi. Z kuşağı yatırımcılarının yüzde 26'sı bahisleri uzun vadeli finansal stratejisinin bilinçli bir parçası olarak değerlendiriyor. Bu oran Y kuşağında yüzde 14'e, X kuşağında yüzde 6'ya, Baby Boomer kuşağında ise yüzde 1'e kadar düşüyor.

Ancak Betterment CEO'su Sarah Levy, spor bahisleri ve tahmin piyasalarının emeklilik stratejisi gibi görülmeye başlanmasının ciddi bir sorun olduğuna dikkat çekiyor. Levy'ye göre bu araçlar uzun vadeli servet oluşturmak için tasarlanmadı.

Gençler neden daha fazla risk alıyor?

Northwestern Mutual'ın çalışmasına göre de genç kuşaklar kripto para, spor bahisleri, tahmin piyasaları, opsiyonlar ve meme hisseleri gibi yüksek riskli alanlara diğer yaş gruplarından daha fazla ilgi gösteriyor. Riskli araçlara yönelen yetişkinlerin dörtte üçü kendilerini finansal açıdan geride hissettiklerini söylüyor.

Z kuşağında da genç yatırımcıların yüzde 80'i, yüksek riskli araçların kendilerini finansal hedeflerine geleneksel yatırım yöntemlerinden daha hızlı ulaştırabileceğine inanıyor.

Zayıf iş piyasası, yükselen konut maliyetleri ve öğrenci borçları da gençlerin üzerindeki finansal baskıyı artırıyor. Bu koşullar, uzun yıllara yayılan birikim yerine kısa sürede yüksek kazanç sağlayabilecek seçenekleri daha cazip hale getirebiliyor.

Ancak bu yaklaşımın gençlerin en büyük avantajlarından birini ortadan kaldırabileceği uyarısı yapılıyor. Uzun yatırım süresi sayesinde küçük birikimlerin yıllar içinde büyüme imkanı bulunurken, yüksek riskli bahislerde yaşanabilecek kayıplar bu avantajı azaltabiliyor.

Dünya

Konut Fiyat Endeksi, temmuzda bir önceki aya göre yüzde 1,5 artarak 234,8'e yükseldi. Endeks, bir önceki yılın aynı ayına göre nominal olarak yüzde 25 oranında artarken, reel olarak yüzde 5,1 oranında azaldı.

Yeni kararla birlikte Ümraniye, Kavacık ve Beykoz güzergahında planlanan raylı sistem projesinin yapım sürecini Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı üstlenecek.

Metro projesi Bakanlığın listesine eklendi

Düzenleme kapsamında "Şehir İçi Raylı Ulaşım Sistemleri, Metrolar ve Bunlarla İlgili Tesislerin Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca Üstlenilmesi, Devralınması ve Tamamlanmasını Müteakip Devri ile İlgili Şartların Belirlenmesine İlişkin Karar"ın ek 1’inci maddesine yeni bir alt bent ilave edildi.

Buna göre Ümraniye-Kavacık-Beykoz güzergahındaki raylı sistem projesi, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının üstlendiği metro projeleri arasına alındı.

Projenin planlama, ihale ve yapım süreçleri Bakanlık tarafından yürütülecek. Hattın tamamlanmasının ardından ise işletilmek üzere ilgili kuruma devredilecek.

Üç bölgeyi birbirine bağlayacak

Yeni hattın, karayolu trafiğinin yoğun olduğu Ümraniye’deki iş merkezleri ile Kavacık ve Beykoz aksı arasında yeni bir toplu taşıma bağlantısı oluşturması öngörülüyor.

Bölge sakinleri için alternatif bir ulaşım imkanı sunacak raylı sistem projesinin istasyonları, yapım takvimi ve ihale sürecine ilişkin ayrıntıların ilerleyen dönemde netleşmesi bekleniyor.

Dünya

Başvuru süreci başladı

SPK açıklamasında, Euro Finans Menkul Değerler müşterilerine yönelik önemli bilgilere de yer verildi. Buna göre yatırım hizmetleri kapsamında hak veya alacak iddiası bulunanlar başvuruda bulunabilecek. Aynı uygulama şirketin sunduğu yan hizmetlerden kaynaklanan talepler için de geçerli olacak. Ancak müşterilerin durumlarına göre farklı belgeler sunması gerekiyor.

Şirket hakkında dava açan müşteriler, mahkemeden alınacak dava derkenarını iletecek. İcra veya başka takip başlatan müşteriler ise ilgili takip belgelerini sunacak.

Hesap bakiyesi konusunda şirketle uyuşmazlık yaşayan müşteriler de başvuru yapabilecek. Bu kişilerin ihtilaflı tutara ilişkin beyanlarını iletmeleri gerekecek.

SPK’dan Euro Finans müşterilerine uyarı

Başvurular için ilan tarihinden itibaren 3 aylık süre uygulanacak. İlgili müşterilerin belgelerini 3 ay içinde hem şirkete hem de SPK’ya göndermesi gerekiyor.

Dolayısıyla belgelerin yalnızca taraflardan birine iletilmesi yeterli olmayacak. Başvurular Euro Finans Menkul Değerler ile SPK’ya ayrı ayrı ulaştırılacak. Kurul, sürecin müşterilerin hak kaybı yaşamaması açısından önem taşıdığını bildirdi.

Euro Finans Menkul Değerler aracı kurum statüsünü kaybetti

Faaliyet izinlerinin tamamının iptal edilmesi şirketin statüsünü de değiştirecek. Buna göre Euro Finans Menkul Değerler sermaye piyasası faaliyetlerine devam edemeyecek. Şirket ayrıca aracı kurum niteliğini kaybedecek. Böylece SPK’nın açıkladığı karar doğrultusunda faaliyetlerin sonlandırılmasına ilişkin süreç yürütülecek.

Ekonomim

Taraflar henüz anlaşmaya varmış değil. Görüşmelerde en önemli anlaşmazlığı ise otomobilin hangi bölümünün tarifeden düşüleceği oluşturuyor.

Yüzde 25 yerine yüzde 15 masada

ABD, Kanada’dan ithal edilen otomobil ve hafif ticari araçlara ulusal güvenlik gerekçesiyle yüzde 25 tarife uyguluyor. Bu oran, Kanada’daki otomobil fabrikalarında üretimin durabileceğine yönelik endişeleri artırmıştı.

Yeni görüşmelerde tarifenin yüzde 15 seviyesine indirilmesi değerlendiriliyor. Ancak Washington, vergi hesabından yalnızca araçlardaki ABD üretimi parçaların değerinin çıkarılmasını istiyor.

Kanada ise kapsamın çok daha geniş tutulmasını ve Kanada ile Meksika’da üretilen parçaların da tarifeye esas araç değerinden düşülmesini talep ediyor.

Etkin tarife tek haneye inebilir

Kanada’nın önerisinin kabul edilmesi Kuzey Amerika otomotiv sektörü açısından çok daha büyük bir rahatlama yaratabilir. Bölgesel parça değerlerinin tarifeden çıkarılması halinde Kuzey Amerika’da üretilen bazı araçların ABD’ye girişinde fiili vergi oranının tek haneli seviyelere kadar düşebileceği hesaplanıyor.

Bu durum küresel otomobil pazarındaki rekabeti de değiştirebilir. Japonya, Güney Kore ve Avrupa Birliği’nden ABD’ye gönderilen otomobiller halihazırda yüzde 15 tarife ile karşılaşıyor.

Kanada ve Meksika’da üretilen araçların fiili tarifesinin yüzde 15’in altına düşmesi, Kuzey Amerika üretim zincirine yeniden önemli bir maliyet avantajı sağlayabilir.

Otomobil üreticileri maliyet baskısı altında

Trump yönetiminin tarifeleri, Kanada ve Meksika’daki fabrikalarla ABD’deki üretim tesislerinin birbirine sıkı biçimde bağlı olduğu otomotiv sektöründe önemli maliyet artışlarına yol açtı.

Bir otomobilin parçaları nihai montaja ulaşmadan önce ABD, Kanada ve Meksika sınırlarını birden fazla kez geçebiliyor. Bu nedenle sınır geçişlerindeki yüksek tarifeler yalnız ithal araçları değil, ABD’de üretilen otomobillerin maliyetlerini de etkiliyor.

Detroit merkezli otomobil üreticileri de son dönemde tarife politikasının milyarlarca dolarlık ek maliyet oluşturabileceği uyarısında bulunuyor. Ford, General Motors ve Stellantis gibi şirketlerin Kuzey Amerika’daki üretim ağları Kanada ve Meksika’daki tesislerle doğrudan bağlantılı durumda.

Kritik tarih 19 Ağustos

Otomobil tarifesi görüşmeleri, ABD-Kanada ticaretinde daha geniş bir gerilimin yaşandığı dönemde yürütülüyor. Trump yönetiminin yaklaşık 20 milyar dolarlık Kanada ürününe getirdiği yüzde 50’ye varan yeni tarifelerin 19 Ağustos Çarşamba günü devreye girmesi planlanıyor.

Yeni vergilerin şarap, mobilya, süt ürünleri, çimento, tekstil ürünleri ve bazı tüketim mallarını kapsaması bekleniyor. Kanada Başbakanı Mark Carney’nin son tarih öncesinde Trump ile görüşmesi beklenirken iki ülkenin ticaret heyetleri son günlerde temaslarını yoğunlaştırdı.

Tarafların otomobil tarifesinde anlaşmaya varması, ABD ile Kanada arasındaki daha geniş ticaret görüşmelerinde de önemli bir yumuşama işareti olabilir. Ancak araçlardaki bölgesel içeriğin nasıl hesaplanacağı konusunda anlaşmazlık devam ettiği için yüzde 15’lik oran henüz kesinleşmiş değil.

Murat Ali Oral-Dünya

En azından, “Yönetemiyor” denmiyor…

***

Buna ABD, Fransa, İtalya gibi ülkeler de da­hil…

Örneğin ABD:

Temmuz ayında 432 milyar dolarlık açık, 10 ayda 2 trilyon dolarlık borçlanma ve 1.2 tril­yon dolarlık faiz yükü…

***

Borcu çevirebilmek için “üretmek”;

Kapatabilmek ve/veya borçlanmamak için ise (-ki özvarlıkların/alacakların yoksa yük­sek faizli borçlanma, çıkışı zor bir girdap) “ta­lep edileni/edileceği, verimli üretmek” gere­kiyor…

***

Yani mal/fikir/teknoloji/fikir üreten, da­hası geliştiren (reel sektör çalışanı…) sayısını artırmamız gerekiyor…

Ama…

Örneğin:

Sanayi sektöründe çalışan ücretli çalışanla­rın oranı yüzde 30’un altına geriledi…

***

2023 yılı haziran ayı…

Türkiye, para politikasında sıkılaşma, şef­faflık ve kural bazlı yeni bir (rasyonel) ekono­mik döneme geçti…

Tüketim ve ithalatla değil, üretim ve ihra­catla büyümek, rasyonel ekonomilerin teme­li/özeti…

(…Tabi ki ithalat yapılacak (çeşitli neden­lerle teknoloji geliştiremediğimiz ve/veya ve­rimli olamadığımız ve/veya ekosisteme uy­mayan ürünler/hizmetler)…

Tüketim de olacak (-ki bu parametreler re­fahın da göstergesi)…

(Ama, kalkınma/refah seviyesi, eğitim/kül­türün yanında dış ticaret fazlasına da endeks­li…)

***

Geçtiğimiz ay;

3 yıllık sıkılaşmaya rağmen, 43.7 milyar do­ları aşan “6 aylık” dış ticaret açığına dikkat çekmiş;

(6 aylık ihracat 133.1 milyar dolar; 6 aylık it­halat 176.8 milyar dolar…)

İthalat kalemlerine, fiyatlarına ve bizdeki maliyetlerine (işçilik, enerji, navlun…) bakıl­dığında, bu yapının yerli üreticiyi zor durum­da bırakacağının, borçlanmayı daha da artıra­cağının altını çizmiştik…

VELHASIL

Temmuz ayı ihracatımız (geçtiğimiz yılın ay­nı ayına göre) yüzde 2.9 artışla 25.6 milyar do­lar…

İthalatımız mı?

Yüzde 5.2 artışla 33 milyar dolar…

7 aylık dış ticaret açığı 61 milyar dolar…

Dolayısıyla yüksek faizli borçlanma da ar­tıyor…

(İthalat da, borçlanma da zaten yüksek­ti; ihracatımız ithalatımızı karşılayamıyor ve açık artıyordu; önlem almamız gerekiyordu Vb…)

***

Ürettiğimiz tükettiğimizi, sattığımız aldığı­mızı kapatamayınca, kapanmayan borç, “daha fazla” açığa;

Açıklar ise, “daha yüksek faizli” daha fazla borçlanmaya neden oluyor…

Eğitimden hukuka, ticaretten vergiye yapıl­mayan reformlar, ekonominin törpüsü olma­ya devam ediyor…

Ferit Barış Parlak-Dünya

Altının ons fiyatı Asya işlemlerinin erken bölümünde 4.424 dolar civarına kadar yükselerek önceki iki gündeki toparlanmayı sürdürdü. Ancak hareket kalıcı olmadı ve haberin hazırlandığı sabah saatlerinde fiyat yeniden yaklaşık 4.395 dolar bölgesine çekildi.

Böylece altında günün ilk saatlerinde yaklaşık 30 dolarlık bir geri dönüş yaşandı. Hareket, piyasanın 4.400 dolar çevresinde güçlü bir yön arayışına girdiğini gösterirken, ABD faizleri ile Fed beklentileri arasındaki mücadele yeniden ön plana çıktı.

4.400 dolar artık tek başına yeterli değil

Altın son haftalarda birkaç kez 4.400 dolar sınırının üzerine taşınmasına rağmen bu bölgede kalıcı olmakta zorlandı. Son fiyat hareketi de bu seviyenin yalnızca teknik bir eşik olmadığını, yatırımcıların Fed ve tahvil piyasasına ilişkin beklentilerinin kesiştiği bir bölgeye dönüştüğünü gösteriyor.

Gün içinde 4.400 doların yeniden aşılması kadar, yükselişin bu seviyenin üzerinde korunup korunamayacağı da önem taşıyor. Sabah işlemlerindeki hızlı dönüş, altın alımlarının güçlü olduğunu ancak satış baskısının henüz tamamen ortadan kalkmadığını ortaya koydu.

Gram altın 6.800 liranın hemen altında

Ons altındaki geri çekilme Türkiye’de gram altına da yansıdı. Sabah saatlerinde gram altın yaklaşık 6.781 lira seviyesinde işlem görürken dolar/TL yaklaşık 47,92 seviyesinde bulunuyor.

Aynı saatlerde çeyrek altının satış fiyatı yaklaşık 11.086 lira, yarım altının satış fiyatı 22.173 lira, tam altının satış fiyatı ise 43.934 lira civarında seyrediyor. Cumhuriyet altınının satış fiyatı da yaklaşık 44.210 lira düzeyinde bulunuyor.

Fed cephesinde denge değişti

Altının son toparlanmasında en önemli desteklerden biri, ABD Merkez Bankası’nın eylül ayında yeniden faiz artıracağı beklentisinin zayıflaması oldu. Piyasa fiyatlamasında faizlerin eylül toplantısında değişmeden bırakılması olasılığı yaklaşık üçte iki düzeyine yükseldi.

Fed, 29 Temmuz’daki toplantısında politika faizini yüzde 3,50-3,75 aralığında sabit bırakmıştı. Ancak karar 9’a karşı 3 oyla alınmış, üç üye çeyrek puanlık faiz artırımından yana oy kullanmıştı. Bu nedenle 19 Ağustos’ta açıklanacak toplantı tutanakları altın açısından çok daha kritik hale geldi.

İstihdam verisi ilk taşı çekti

Fed beklentilerindeki değişimin başlangıç noktalarından biri ABD iş gücü piyasası oldu. Temmuz ayında tarım dışı istihdam 23 bin kişi azalırken işsizlik oranı yüzde 4,1 seviyesinde gerçekleşti.

Son 12 aylık ortalama istihdam artışının da oldukça düşük kalması, Amerikan ekonomisinin yüksek faiz ortamından daha belirgin biçimde etkilenmeye başladığı görüşünü güçlendirdi. Ekonomideki soğuma sinyalleri, Fed’in yeniden faiz artırmak için acele etmeyeceği beklentisini destekliyor.

Enflasyon korkusu biraz hafifledi

İstihdamın ardından gelen enflasyon verileri de altının lehine çalışan ikinci unsur oldu. ABD’de tüketici fiyatları temmuz ayında aylık yüzde 0,1 yükselirken yıllık enflasyon yüzde 3,4 olarak gerçekleşti ve hazirandaki yüzde 3,5 seviyesinin altına indi.

Enerji ve gıda hariç çekirdek enflasyonun yıllık yüzde 2,5’e gerilemesi de fiyat baskılarının güçlenmediğine işaret etti. Veriler Fed’in yüzde 2’lik hedefinin hâlâ üzerinde bir enflasyona işaret etse de yeni bir faiz artırımına ilişkin baskının azalmasına yardımcı oldu.

Tüketici de frene bastı

Fed açısından üçüncü önemli sinyal perakende satışlardan geldi. ABD’de temmuz ayı perakende ve gıda hizmetleri satışları aylık yüzde 0,6 düşerek 763,6 milyar dolara geriledi.

İstihdamdaki zayıflama ile tüketici harcamalarındaki düşüş aynı döneme denk gelince ekonominin yüksek faizlere karşı dayanıklılığı yeniden sorgulanmaya başladı. Bu tablo Fed’in faiz artırımına gitmesi halinde ekonomideki soğumanın daha da derinleşebileceği endişesini artırıyor.

Doların zayıflığı altına alan açıyor

Altına destek veren bir diğer unsur doların son aylardaki en düşük bölgelerinden birine gerilemesi. Dolar endeksi sabah saatlerinde 99,6 civarında seyrederken ABD para birimindeki zayıflık, dolar üzerinden fiyatlanan altını diğer para birimlerini kullanan yatırımcılar açısından görece ucuzlatıyor.

Fed’in yeniden faiz artırmayacağı beklentisinin güçlenmesi durumunda dolar üzerindeki baskının sürmesi altına destek sağlayabilir. Ancak bu ilişkinin karşı tarafında hızla yükselen uzun vadeli tahvil faizleri bulunuyor.

Asıl fren uzun vadeli tahviller

Altın açısından sabahın en dikkat çekici gelişmesi ABD tahvil piyasasında yaşandı. ABD’nin 10 yıllık tahvil faizi yaklaşık yüzde 4,73 seviyesine yükselirken 30 yıllık tahvil faizi yüzde 5,31’i aşarak 2007’den bu yana görülen en yüksek düzeylere çıktı.

Faiz getirmeyen altın açısından tahvil faizlerinin yükselmesi önemli bir rakip oluşturuyor. Üstelik uzun vadeli faizlerdeki artışın Fed’den bağımsız biçimde devam etmesi, politika faizleri sabit kalsa bile altının önündeki finansman maliyeti baskısının tamamen ortadan kalkmayabileceğini gösteriyor.

Murat Ali Oral-Dünya

Evlilik kredisi 2026 ne kadar? 250 bin TL'ye kadar faizsiz destek

Aile ve Gençlik Fonu kapsamında evlenecek gençlere sağlanan faizsiz kredi desteğinde tutar, çiftlerin yaşlarına göre belirleniyor.

Ocak 2026 itibarıyla her iki eşin de 18-25 yaş aralığında olması durumunda kredi tutarı 250 bin TL'ye çıkıyor. Eşlerden en az birinin 26-29 yaş aralığında olduğu başvurularda ise kredi tutarı 200 bin TL olarak uygulanıyor.

Kredi 48 ay vadeli olarak kullandırılıyor. Bunun ilk 24 ayında ödeme yapılmıyor, sonraki 24 aylık dönemde ise geri ödeme gerçekleştiriliyor.

250 bin TL evlilik kredisi başvuru şartları neler?

Faizsiz evlilik kredisinden yararlanmak isteyen çiftlerin belirlenen şartları karşılaması gerekiyor.

Başvuru tarihi itibarıyla çiftlerin 18-29 yaş arasında, yani 18 yaşını doldurmuş ancak 30 yaşını doldurmamış olması gerekiyor.

Başvuru için aranan diğer önemli koşullar şöyle:

- Çiftlerin Türkiye'de ikamet etmesi gerekiyor.
- Başvuru sahibinin veya eşinin proje kapsamında belirtilen sınırların üzerinde taşınmaz sahibi ya da hissedarı olmaması gerekiyor.
- Resmi nikâh tarihine başvuru tarihi itibarıyla en az 2, en fazla 6 ay kalmış olması gerekiyor.
- Çiftlerin Bakanlığın evlilik öncesi ve sonrasında sunacağı eğitim ve danışmanlık hizmetlerine katılmayı taahhüt etmesi gerekiyor.
- Faizsiz evlilik kredisinde gelir şartı değişti

2026 yılında yapılan en dikkat çekici değişikliklerden biri gelir sınırında oldu.

250 bin TL'ye kadar çıkan faizsiz evlilik kredisinden yararlanmak isteyen çiftlerin gelir durumuna ilişkin üst sınır yükseltildi.

2026'dan önce brüt asgari ücretin 2,3 katını aşmama şartı uygulanırken bu oran 2,5 kata çıkarıldı.

Buna göre bugün itibarıyla 82 bin 575 liranın altında gelir sahibi çiftlerin başvuru yapabildiği belirtiliyor.

Gelir hesaplamasında SGK hizmet dökümünde veya Kamu Bordro Sistemi'nde yer alan gelirlerin yanı sıra ticaret, tarım, hayvancılık ve serbest çalışma gibi faaliyetlerden elde edilen kazançların da dikkate alındığı ifade ediliyor.

Evlilik kredisine başvuruyu kim yapmalı?

Başvuru, evlenecek çiftlerden herhangi biri tarafından başlatılabiliyor. Ancak diğer eş adayının da başvuruyu onaylaması gerekiyor.

Bakanlık tarafından tahsis edilen kredi tutarı ise başvuruyu gerçekleştiren kişinin hesabına yatırılıyor.

Çiftler bu destekten bir kez yararlanabiliyor.

2 yıl geri ödemesiz faizsiz evlilik kredisi nasıl ödenecek?

Aile ve Gençlik Fonu kapsamında sağlanan evlilik kredisinde gençlere önemli bir ödeme kolaylığı sunuluyor.

Kredinin toplam vadesi 48 ay. İlk 24 ay geri ödeme yapılmıyor. Ödemeler daha sonra kalan 24 aylık dönemde gerçekleştiriliyor.

Böylece yeni evlenen çiftlerin evliliklerinin ilk iki yılında kredi taksiti ödemeden bütçelerini düzenlemelerine imkân sağlanıyor.

Çocuk sahibi olan çiftlere 12 ay erteleme

Evlilik kredisi kullanan çiftlere çocuk sahibi olmaları durumunda ek kolaylık da sağlanıyor.

Projeden yararlanarak kredi kullanan çiftlerin 48 aylık geri ödeme süresi içinde çocuk sahibi olması halinde, kredi ödemeleri her çocuk için 12 ay ertelenebiliyor.

Birinci çocukta 12 aylık erteleme uygulanırken, ikinci çocuk sahibi olunması durumunda ise kalan kredi taksitlerinin hibe edilerek kredi borcunun tamamen kapatılması öngörülüyor.

Faizsiz evlilik kredisi başvurusu nasıl yapılır?

Başvuru koşullarını taşıyan çiftlerin öncelikle dijital ortamda başvuru yapması gerekiyor.

Başvuru sonrasında şartların karşılanması halinde nikâhtan önce Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından çiftlerle iletişime geçiliyor ve evlilik öncesi eğitimlere katılmaları isteniyor.

Eğitimlerin tamamlanmasının ardından resmi nikâhın gerçekleştirilmesi gerekiyor. Sonraki aşamada evliliğin beyan edilmesi ve belirtilen tarihin takip eden ayında kredi desteğinin hesaba yatırılması planlanıyor.

Aile ve Gençlik Fonu'nun kaynağı 21,9 milyar liraya ulaştı

Aile ve Gençlik Fonu'na Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından aktarılan kaynağın büyüklüğü de dikkat çekiyor.

2024'te başlayan uygulama kapsamında fona aktarılan toplam kaynak 21,9 milyar liraya ulaştı.

Bu tutarın 12,1 milyar liralık kısmı madenlerden, 9,8 milyar liralık bölümü ise petrol ve doğal gaz gelirlerinden sağlandı.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar'ın verdiği bilgilere göre uygulama kapsamında bugüne kadar 185 binden fazla genç destekten yararlandı.

250 bin TL faizsiz evlilik kredisi kimlere veriliyor?

Yeni dönemde özellikle 18-25 yaş grubundaki genç çiftler için destek miktarının 250 bin liraya yükselmesi, evlilik hazırlığı yapanların krediye yönelik ilgisini artırabilir.

Eşlerden en az birinin 26-29 yaş grubunda olması durumunda destek 200 bin TL olarak uygulanırken, çiftlerin yaş, gelir, ikamet ve diğer başvuru kriterlerini birlikte karşılaması gerekiyor.

Böylece Aile ve Gençlik Fonu faizsiz evlilik kredisi, 2026 yılında yükseltilen kredi miktarı ve gelir sınırıyla evlenmeyi planlayan gençler için önemli desteklerden biri olmayı sürdürüyor.

Dünya

Türkiye Gazetesi'nin aktardığı habere göre, teslimat ve iade aşamasında yaşanan kayıp, hasar ve benzeri mağduriyetlerin sorumlulukları artık sözleşmelerde açıkça yer alacak. E-ticaret pazar yerleri, satıcı ile kargo işletmesi arasında aracılık yaptığı durumlarda tazminat mekanizmasını net bir şekilde tanımlamak zorunda kalacak. Belirlenen bu sözleşme şartlarına uymayan platformların faaliyetleri haksız ticari uygulama kapsamında değerlendirilecek.

Arama motorlarında marka kullanımına kısıtlama geliyor

Arama motorlarında haksız rekabeti önlemek amacıyla yeni kısıtlamalar devreye giriyor. Ekonomik bütünlüğü bulunmayan başka bir işletmenin Bakanlık sistemine kayıtlı tescilli markası, önceden izin alınmaksızın pazarlama ve tanıtım faaliyetlerinde kullanılamayacak. Yapılan şikayetler üzerine ihlalin sürdüğü tespit edilirse, Ticaret Bakanlığı ilgili arama motoruna reklamın durdurulması veya erişime kapatılması yönünde resmi bildirimde bulunabilecek.

Satıcı verileri platformlar arasında ücretsiz taşınabilecek

Orta, büyük ve çok büyük ölçekli e-ticaret pazar yerleri, satıcıların talebi halinde ürün açıklamaları, görseller, satış ve iade verileri ile müşteri değerlendirmelerini başka bir platforma bedelsiz aktarmakla yükümlü olacak. Bu teknik altyapı sayesinde küçük işletmelerin tek bir platforma bağımlılığı azalırken, tüketiciler de satıcıların geçmiş performanslarını ve müşteri soru-cevaplarını yeni platformlarda kesintisiz olarak görebilecek.

E-ticarette sosyal projelere reklam bütçesi esnekliği geliyor

Yeni taslakta kamu yararına yürütülen faaliyetler ve sosyal dayanışma projeleri için de özel bir esneklik sağlanıyor. Deprem, yangın ve sel gibi olağanüstü durumlarda ya da dezavantajlı kesimlere yönelik yapılan indirim ve tanıtım harcamalarının yüzde 5'e kadar olan kısmı, Bakanlığın uygun görüşüyle reklam bütçesi kısıtlamalarından muaf tutulabilecek.

Ekonomim

Beceriler çağında diplomaya saplanıp kalan, geleceğe eksik donanımla yol alır. YZ düzeninde işe yaramayan diploma, bir dijital etiketten fazlası değildir. CV’yi şişirir ama itibarı yok gibidir

1-SORUN: Biliyorum, bu satırlar bazılarını rahatsız edecek ama sormam gerekiyor: Yapay zekâ çağında biz hâlâ neyi ölçüyoruz? Diplomayı mı yoksa beceriyi mi? Eczacılıktan mezun binlerce genç, diplomasıyla rafa. Ziraat ilaç diziyor mühendis diplomalı, toprağa ayağı değmeden emekli olabiliyor.

2-ETKİSİ: Yeni mezun bir yazılımcı, kod yerine KPSS çalışıyor. YZ sistemleri üretkenliği, veriyle destekli karar verme becerisini öne çıkarırken, biz diploma ekonomisinin rehavetine tutunuyoruz. Bugün “ara eleman” arayan sanayi, aslında “çekirdek yetenek” istiyor. Diploma ise beceri kazandırmıyor.

DİPLOMA EKONOMİSİNDEN BECERİ ÇAĞINA

3- ÇÖZÜM: Ne çırak ne mühendis; adaptif zekâya sahip birey aranıyor. Bu ihtiyacı karşılayacak olan ise YZ destekli beceri haritaları, sertifikalar ve işbirlikçi öğrenme modelleridir. İK değil, yetenek kaynaklı kalkınma için şart. “Yetenek arıyorum” diyenler de diploma algoritmalarında boğuluyor.

4- YÖNTEM: Bir sanayici; “Diplomalı alıyoruz, işe yarar hâle getirmek için 2 yıl daha eğitiyoruz.” Bu da gösteriyor ki eğitim sistemimiz algoritmik uyumsuzluk yaşıyor. İnsan kaynağını değil, beceri haritalarını yönetmeliyiz. YZ'nin öne çıktığı bu çağda ihtiyaç; kod yazan değil problemi anlayandır.

2 SORU 2 CEVAP / YZ destekli yeteneğe dair…

Diploma neden yetersiz?

Çünkü iş dünyası artık sabit bilgi değil, yenilenebilir beceri istiyor. Diploma geçmişin kanıtı ise beceri geleceğin teminatı... Sabit bilgi çağında diploma işe yarıyordu; şimdi adaptasyon zekâsı öne çıkıyor.

Sistem neden güncellenmeli?

Çünkü 208 üniversite, yılda 950 bin diploma üretirken, bunların %80’i mezuniyet sonrası işsiz algoritmasına giriyor. Sebep? Müfredatın YZ çağında karşılığı yok. Yani potansiyel işe eş değil.

NOT

“NE İŞ OLSA YAPARIM” DÖNEMİNDEN, “HER ŞEYE SAHİBİM AMA İŞİM YOK” DÖNEMİNE…

Eğitim sistemini sıfırdan modelleme gerek. Üniversiteler, işsizler antreposu hâline geldiyse, orada sistem değil, zihniyet sorunludur. Eğitimin algoritması yanlış yazılmış. Gençlerin hayalleri üniversite tabelasında başlıyor, becerisiz mezuniyetle son buluyor. Beceri kazandırmayan bilgi, insana yüktür.

YETENEK KAYNAKLARI LÜGATI

Diploma ekonomisi: Hala işlevsel sanılan ancak üretkenlik karşılığı zayıflamış istihdam düzeni

Adaptasyon zekâsı: Yeni bilgi öğrenme, eskiyi terk etme, karmaşaya adaptasyon yeteneği

Beceri haritalaması: Birey yeteneğinin işe yarar karışlığını tanımlayan dijital profil yönetimi

İşsizlik algoritması: Diplomalı ama niteliksiz bireyleri sistematik dışarda bırakan kodlama

Şeref OĞUZ-Ekonomim

Vergi Denetim Kurulu’nun (VDK) ağustos başında duyurduğu İncelemeye Hazırlık Dosyası, kısa adıyla VDK-İHD, vergi incelemelerinde yeni bir dönem başlatıyor. Amaç, bilgi ve belgeleri önceden toplamak, kayıtları gözden geçirmek ve riskleri erken aşamada gidermek.

İHD iki ayrı model üzerinden işliyor. İnceleme Öncesi Model’de henüz vergi inceleme görevi oluşturulmadan mükelleften bilgi, belge ve açıklamalar isteniyor. Yapılan açıklama ve düzeltmeler yeterli görülürse dosya incelemeye dönüşmeden kapanabiliyor. İnceleme Sırasındaki Model’de ise vergi inceleme görevi zaten oluşturulmuş durumda. Bu ayrım pişmanlık bakımından önemli; çünkü iki model aynı hukuki aşamada değil.

Ancak rehberin 26’ncı sorusuna verilen cevap bu ayrımı yapmıyor. Cevapta, “İncelemeye Hazırlık Dosyası’nın konusuna ilişkin olarak yani inceleme konusuna ilişkin olarak pişmanlıkla hükümlerinden yararlanılması mümkün değildir” deniliyor. Devamında düzeltme beyannamesi verilmesinin önünde engel bulunmadığı belirtiliyor.

Bu cevap, ilgili vergi türünde incelemenin hukuken başladığı İnceleme Sırasındaki Model bakımından doğru olabilir. Ancak aynı sonucun İnceleme Öncesi Model için de peşinen kabul edilmesi tartışmalı.

Kanun neyi şart koşuyor?

Vergi Usul Kanunu’nun 371’inci maddesindeki pişmanlık düzenlemesinin özü basit: Mükellef vergi kaybına yol açan hatasını belirli şartlarla kendiliğinden bildirirse vergi ziyaı cezası kesilmiyor.

Kanun, bildirimin ilgili vergi türünde vergi incelemesine başlanmadan veya konu takdir komisyonuna gönderilmeden önce yapılmasını arıyor. Nitekim 2021 yılında yapılan değişiklikle de “herhangi bir vergi incelemesi” yerine özellikle haber verilen olayın ilgili olduğu vergi türü esas alındı. Vergi incelemesinin başlangıcı da VUK’un 140’ıncı maddesinde ayrıca düzenlenmiş; incelemenin konusu ve incelemeye başlanıldığı mükellefe yazıyla bildiriliyor.

Buna karşılık Kanunda, “vergi idaresinin olaydan haberdar olması” ya da eski ifadeyle olayın “idarenin ıttılaına girmesi” başlı başına ve açık bir pişmanlık engeli olarak sayılmış değil.

Yargı “kendiliğindenlik” unsurunu da arıyor

Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu’nun 11 Mart 2020 tarihli E.2019/1545, K.2020/283 sayılı kararı burada önemli.

Kurul, pişmanlığın temel şartlarından birinin kanuna aykırı davranışın kendiliğinden bildirilmesi olduğunu vurguluyor. “Kendiliğinden” olmayı da mükellefin dıştan gelen bir korku, baskı veya tehdit olmaksızın kendi iradesiyle hareket etmesi olarak açıklıyor. Kararın konusu, idarenin müeyyideli yazısından sonra pişmanlıkla ve ihtirazi kayıtla verilen düzeltme beyannameleriydi. Kurul, pişmanlığın koşula bağlanamayacağı sonucuna ulaştı.

Bu karar idare açısından önemli. Çünkü mükellefin bir uyarı veya baskı sonrasında harekete geçmesi halinde “kendiliğindenlik” tartışması doğabilir.

Ancak buradan, idarenin olayı öğrenmesinin tek başına ve her durumda pişmanlığı otomatik olarak sona erdirdiği sonucu çıkmıyor. Kararın esas tartışması “ıttıla” değil, pişmanlığın kendiliğinden ve koşulsuz olması.

Nitekim Danıştay 7. Dairesi’nin 7 Mart 2022 tarihli E.2019/2221, K.2022/846 sayılı kararı sınırın dikkatli çizilmesi gerektiğini gösteriyor. Daire, vergi incelemesi başlamış olsa bile inceleme tamamlandıktan sonra incelemede tespit edilen hususlar dışında kalan konular yönünden pişmanlıktan yararlanılmasına kanunen engel bulunmadığını kabul ediyor.

Yani yargı bir taraftan “kendiliğindenlik” arıyor, diğer taraftan incelemenin varlığını bile bütün vergi ve işlemler bakımından sınırsız bir pişmanlık engeli saymıyor. İncelemenin konusu ve kapsamı önem taşıyor.

GİB’de de aynı tartışma var

Bu konu VDK-İHD ile başlamadı. Gelir İdaresi Başkanlığı’nın bazı KDV uygulamalarında yıllardır benzer bir yaklaşım görülüyor.

Sahte veya muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge kullanıldığı yönünde olumsuz tespit bulunan mükelleflere gönderilen “Olumsuzluğun Giderilmesine Davet” yazılarında, mükelleften işlemin gerçekliğini ispat etmesi veya KDV beyannamesini düzeltmesi isteniyor.

Bu yazıların eklerinde, 2015/1 KDV Uygulama İç Genelgesine dayanılarak yapılan tespitlerin “vergi dairesi ıttıla’sına girdiği” gerekçesiyle düzeltme beyannamelerinin pişmanlık hükümlerine göre verilemeyeceği belirtiliyor. Gelir İdaresi’nin Pişmanlıkla Beyan Rehberi’nde de olumsuzluğun giderilmesi daveti üzerine yapılan bu tür düzeltmelerde pişmanlıktan yararlanılamayacağı açıklanıyor.

Sorun şu: “Kendiliğindenlik” şartı ile “idarenin ıttıla’sına girme” aynı şey mi?

Bence aynı şey olarak kabul edilmemeli. Kendiliğindenlik somut olayın şartlarına göre değerlendirilecek bir unsur. “Ittıla” ise idarenin olayı öğrenmesiyle pişmanlık hakkını otomatik sona erdiren ayrı bir eşik gibi kullanılıyor. Böyle bir eşik getirilecekse açık hukuki dayanağı bulunmalı.

26’ncı cevap iki model için aynı olamaz

Bu nedenle VDK-İHD Rehberi’nin 26’ncı sorusuna verilen cevabın iki model bakımından ayrıştırılması gerekiyor.

İnceleme Sırasındaki Model’de ilgili vergi türünde inceleme hukuken başlamışsa VUK 371’deki engel zaten gündeme gelir.

İnceleme Öncesi Model ise farklı. VDK’nın kendi açıklamasına göre henüz inceleme görevi oluşturulmamış, incelemeye başlanmamış ve dosyanın incelemeye dönüşmeden kapanması mümkün.

Elbette mükellef hazırlık yazısını aldıktan sonra hatasını düzeltmek isterse, yargı kararlarındaki “kendiliğindenlik” ölçüsü ayrıca tartışılabilir. Fakat bu değerlendirme ile “İHD konusu hakkında hiçbir şekilde pişmanlıktan yararlanılamaz” şeklindeki genel kural aynı şey değil.

Ya uygulama değişmeli ya kanun

Kanaatimce iki yoldan biri seçilmeli.

Mevcut VUK 371 uygulanacaksa, İnceleme Öncesi Model’de ilgili vergi türünde henüz incelemeye başlanmamış mükellefin pişmanlık talebi, kanundaki şartlar ve Danıştay’ın ortaya koyduğu “kendiliğindenlik” ölçüsü çerçevesinde somut olay bazında değerlendirilmelidir. Rehberle kategorik bir yasak getirilmemelidir.

Eğer GİB ve VDK, olayın idarenin bilgisine girmesini pişmanlığı sona erdiren kesin bir aşama olarak görmek istiyorsa, bunun yeri iç genelge veya rehber değil kanundur. VUK 371 yeniden düzenlenir; hangi tespit veya bildirimin pişmanlık hakkını sona erdireceği açıkça yazılır.

Bugün kanun “incelemeye başlanması” ve “kendiliğinden bildirim” üzerinden bir sistem kuruyor. İdari uygulamada ise “ıttıla” kavramı ayrı bir sınır gibi kullanılıyor.

Bu fark giderilmeli. Aksi halde VDK-İHD, daha inceleme başlamadan yeni bir vergi uyuşmazlığı alanı yaratabilir.

Cevap: Askerliğinizi sigorta başlangıç tarihinden önce yaptığınızdan, askerlik borçlanması sigorta başlangıç tarihinizi borçlanma gün sayınız kadar geri çeker ve prim ödeme gün sayınızı borçlanma gün sayısı kadar artırır. Doğum tarihinizi ve prim ödeme gün sayınızı bildirmemişsiniz. Askerlik sürenizin tamamını borçlanmanız halinde, sigorta başlangıç tarihiniz 18 ay geri gider ve 14 Aralık1997 olur. Bu tarihe göre emekli olmak için; 25 yıl sigortalılık süresi, 5900 gün prim ödeme ve 57 yaş şartlarına tabi olursunuz. EYT kapsamında olduğunuzdan emekli olurken yaş aranmayacağından, askerlik borçlanmasıyla toplam 5900 gün priminiz varsa hemen, yoksa priminizi 5900 güne tamamlayacağınız tarihte emekli olabilirsiniz. Ayrıca 3600 gün prim ödemiş olmanız şartıyla, 60 yaşınızı dolduracağınız tarihte emekli olmanız da mümkün (15 yıl sigortalılık süresi, 3600 gün prim ödeme ve 60 yaş şartlarına tabi olarak).

EK MD. 5 PRİMİNİ 1260 GÜNE TAMAMLAMALISINIZ

Soru: 1 Ocak 1971 doğumluyum. SSK giriş tarihim 1 Şubat 1998 olup 5 gün prim ödemem var. Daha sonra 2011’den 2021’e kadar Bağ-Kura 3550 gün prim ödedim. 1 Haziran 2023’ten beri de ek madde 5 kapsamında prim yaptırıyorum. Ne zaman ve nasıl emekli olabilirim? MAKBULE

Cevap: Ek madde 5 kapsamın da ödenen primler SSK’ya sayılıyor. SSK şartlarıyla emekli olmak için; Bağ-Kurdan sonra SSK’ya en az 1260 gün prim ödemeniz lazım. Bu açıdan 1 Haziran 2023’de başlayan Ek madde 5 kapsamında ödediğiniz primi, 1 Aralık 2026’ya kadar devam ettirerek, Bağ-Kurdan sonra SSK’ya 1260 gün prim ödemiş olmanız halinde, SSK’da yaş haddinden emekli olmak için; 15 yıl sigortalılık süresi, 3600 gün prim ödeme ve 58 yaş şartlarına tabi olursunuz. Ve Ek Md. 5 priminizi 1260 güne tamamladıktan sonra prim ödemeseniz de 58 yaşınızı dolduracağınız 1 Ocak 2029’da emekli olabilirsiniz.

15 GÜN SSK PRİMİ EYT’Lİ OLMANIZI SAĞLIYOR

Soru: 1979 doğumluyum. 14 Temmuz 1999’da SSK’lı oldum ve 15 gün prim ödedim. 30 Eylül 2002’de öğretmen olarak atandım. Toplamda 7825 gün prim ödemem var. Bu durumda ben de EYT kapsamına girer miyim ve ne zaman emekli olabilirim? HASAN

Cevap:15 günlük SSK prim ödemeniz EYT kapsamına girmenizi sağlıyor. Emekli olurken yaş aranmayacağından, 1175 gün daha görev yaparak toplam hizmet sürenizi 9000 güne tamamlayacağınız tarihte emekli olabilirsiniz.

DOĞUMLARINIZI BORÇLANIP 1290 GÜN DE PRİM ÖDEMELİSİNİZ

Soru: Staj sigortası başlangıç tarihim 10 Kasım 1992, uzun vadeli sigorta başlangıç tarihim 1 Ocak 1995 olup toplamda 2300 gün prim ödemem var. 2002, 2008 ve 2010 doğumlu üç çocuğum bulunuyor emekli olmak için nasıl bir yol izlemeliyim? Ayrıca geçmişte ve yakın zamanda çalıştığım şirketler bazı sebeplerle veya benden habersiz sigortamı yatırmamışlar. Bu konuda ne yapabilirim? Derya EROĞLU

Cevap: Doğum tarihinizi bildirmemişsiniz. Emekli olmak için; 20 yıl sigortalılık süresi, 5750 gün prim ödeme ve 51 yaş şartlarına tabisiniz. EYT kapsamında olduğunuzdan emekli olurken yaş aranmayacak. Çocuklarınızın doğum tarihlerinden sonraki iki yıl içinde prim ödenmeyen günleri borçlanma hakkınız var. Bu sürelerde hiç prim ödemediğinizi varsayarsak, üç doğumunuz borçlanarak toplam 2160 gün kazanabilirsiniz. Üç doğumunuzu borçlanarak 2160 gün kazanıp, ayrıca 1290 gün daha prim ödeyerek toplam priminizi 5750 güne tamamlayacağınız tarihte emekli olabilirsiniz. Ayrıca 1300 gün daha prim ödeyerek veya 1300 gün doğum borçlanması yaparak priminizi 3600 güne tamamlamanız şartıyla, 58 yaşınızı dolduracağınız tarihte emekli olmanız da mümkün (15 yıl sigortalılık süresi, 3600 gün prim ödeme ve 58 yaş şartlarına tabi olarak).

Çalışma izni transferi, bir işverene bağlı olarak çalışma izni bulunan yabancının işyerinde farklı bir görevde veya bu işverenin aynı iş kolundaki diğer şubelerinde çalışabilmesi için alınan izindir. Uygulamada genellikle yabancı işçinin şube değiştirmesinde veya aynı işyerinde farklı görevde çalışılması halinde çalışma izni transferi yapılır.

Çalışma İzni Transferi

Çalışma izni transferi, bir işverene bağlı olarak çalışma izni bulunan yabancının işyerinde farklı bir görevde veya bu işverenin aynı iş kolundaki diğer şubelerinde çalışabilmesi için alınan izindir. Uygulamada genellikle yabancı işçinin şube değiştirmesinde veya aynı işyerinde farklı görevde çalışılması halinde çalışma izni transferi yapılır.

Bir işverene bağlı olarak alınan çalışma izninin, bir başka işverene ait iş yerlerinde çalışmak için transfer edilmesi mümkün değildir. Başka bir ifadeyle; çalışma izni transferi ile işverenin değiştirilmesi mümkün değildir. Çalışma izni transferi (çalışma izni işyeri değişikliği) sayesinde yabancı çalışanın çalıştığı işyeri şubesi veya işyerindeki görevi değiştirilebilir.

Yabancı çalışan farklı bir işverenle çalışmak istiyorsa mevcut çalışma izninin iptali için başvurmalı ve ardından yeni bir çalışma izni almalıdır.

Çalışma izni işyeri değişikliğinin şartları Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği’nin

26. maddesinde düzenlenmiştir. Çalışma izni işyeri değişikliğinin şartlar şunlardır:

• Değişiklik başvurusu işveren tarafından yapılmalıdır.

• Değişiklik başvurusu, çalışma izninin süresi bitmeden yapılmalıdır.

• Değişiklik başvurusu, e-izin uygulamasından yapılmalı, belgeler de sisteme elektronik olarak yüklenmeli.

• Yabancının geçiş yapacağı görevin veya yeni şubesindeki işinin ön izin gerektirmemesi gerekir.

• Yabancının yeni görevinin mesleki yeterlilik gerektiren işlerden olmaması ve iş sözleşmesindeki mesleğiyle uyumlu olması gerekir.

• Geçiş yapılacak şubenin de işverenin ticaret siciline kayıtlı olması gerekir.

• Yapılan başvurunun, Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü tarafından uygun bulunması gerekir.

Yabancının transfer başvurusu reddedildiği halde farklı işyerinde ya da görevde çalıştığı tespit edilirse, çalışma izni geçersiz hale gelir ve yabancı uyruklu kişi 10 gün içinde ülkeyi terk etmek zorunda kalır. Aksi halde yabancı sınır dışı edilir.

Çalışma izni transferi, işveren tarafından, e-devlet sisteminde bulunan Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü e-izin uygulamasıyla üzerinden yapılır. Sisteme giriş yapıldığında, işverenin kendisi ve işçi hakkında doldurması gereken bilgi formları çıkacaktır. İşveren, sistem tarafından istenen bilgileri ve gerekli belgeleri sisteme yükleyerek başvuruyu tamamlar.

Peki işsizlik maaşının tutarı neye göre belirlenir? Bir günlük işsizlik ödeneği, işçinin son dört aylık prime esas kazançları dikkate alınarak hesaplanan günlük ortalama brüt kazancının yüzde 40’ı oranında bağlanır. Ancak, bu şekilde hesaplanan işsizlik maaşının miktarı, brüt asgari ücretin yüzde 80’ini aşamaz.

Buna göre, son dört ay asgari ücretle çalışan bir işçinin işsizlik maaşı aylık 13.111,72 TL olur. Son 4 ay ortalama 55.000 TL brüt ücretle çalışan işçiye 21.833,02 TL işsizlik ödeneği verilir. Son 4 aydaki aylık brüt kazancı 66.060 TL ve üzerinde olanlara ise 26.223,44 TL işsizlik ödeneği verilir.

İşsizlik maaşının kaç gün ödeneceği ise işçinin son üç yıldaki prim ödeme gün sayısına göre değişir. İş akdinin sona erdiği tarihten önceki üç yıl içinde 600 gün primi olanlara 6 ay, 900 gün primi olanlara 8 ay, 1080 gün primi olanlara da 10 ay işsizlik maaşı bağlanır.

30 GÜNLÜK BAŞVURU SÜRESİNİ KAÇIRMAYIN

İşsiz kalan işçilerin işsizlik maaşı için iş sözleşmesinin feshedildiği tarihi izleyen günden itibaren 30 gün içinde İŞKUR’a başvurması gerekir. Başvurular şahsen veya elektronik ortamda yapılabiliyor. Vekâletname ile avukat ya da bir başkası aracılığıyla yapılan başvurular kabul edilmez.

Otuz günlük başvuru süresinin son günü resmi tatile rastlarsa resmi tatili izleyen ilk iş günü süre sona erer.

GECİKENLER MÜCBİR SEBEP GÖSTEREBİLİR

Otuz günlük sürenin bitiminden sonra da başvuru yapılabilir. Ancak, mücbir sebep olmaksızın 30 günden daha sonra başvuru yapanların, başvuruda gecikilen süre kadar toplam hak sahipliği süresinde indirim yapılır. Örneğin, işçinin 300 günlük (10 ay) işsizlik ödeneği hakkı var diyelim. İşçi başvuruyu iş akdinin sona erdiği tarihten 45 gün sonra yaparsa, 300 gün yerine 285 gün işsizlik maaşı alır.

İŞKUR tarafından geçerli kabul edilen mücbir sebepler şöyle:

- Eş, çocuk, anne, baba veya kardeşlerinden birinin vefatı (olayın olduğu tarihten itibaren 7 gün) ya da doktor raporu ile kanıtlanmak kaydıyla kendisinin veya bu sayılanlardan birinin hastalık hali,

- Yangın, yer sarsıntısı, sel baskını gibi doğal afetler,

- Herhangi bir nedenle ulaşımın imkansız hale gelmesi,

- Kanuni bir ödevin yerine getirilmesi,

- Muvazzaf askerlik hizmetinin yerine getirilmesi,

- Gözaltına alınma hali,

- Tutukluluk ve hükümlülükte geçen süreler,

- Savaş, sıkıyönetim, olağanüstü hal gibi durumlar,

- Salgın hastalık nedeniyle karantina,

- İşe iade dava kararlarının kesinleştiği tarihe (bu kapsamda işe başlatılanlar için işe başlatıldığı tarihe) kadar geçen dönem.

İşçi, bu saydığım mücbir sebeplerle geç başvurmuşsa işsizlik maaşında kesinti yapılmaz.

Başvurular, izleyen ayın sonuna kadar sonuçlandırılır. Maaş her ayın 5’inde işçinin hesabına yatırılır.

İŞSİZİN GSS PRİMİ İŞSİZLİK FONUNDAN

İşsizlik ödeneği verilen süre boyunca işçinin genel sağlık sigortası primleri İşsizlik Sigortası Fonu tarafından ödenir. İşsizler bu sayede ödenek aldıkları süre boyunca bakmakla yükümlü olduğu kişiler ile birlikte sağlık hizmetinden yararlanırlar.

Dün 17 Ağustos 1999 depreminin 27’nci yıl dönümü. Aradan 27 yıl geçti; kaybettiğimiz insanların acısı geçmedi, Türkiye’nin deprem gerçeği de değişmedi. Hayatını kaybeden yurttaşlarımıza Allah’tan rahmet diliyorum.

Ama 27 yılda değişen bir şey var: Depremin ardından geçici olarak getirilen vergi, kalıcılaştı.

Türkiye’de bazı vergiler, kanundaki adıyla değil, toplumun hafızasında bıraktığı adla yaşar. Özel iletişim vergisi bunlardan biridir. Kanunda “deprem vergisi” diye bir vergi yok. Ama milyonlarca insan yaklaşık 27 yıldır bu vergiyi böyle biliyor. Çünkü doğmasına neden olan şey bir depremdi.

Bir yıllığına getirildi. Süresi uzatıldı. Sonra kalıcılaştırıldı. Yıllar geçti, depremler oldu, binalar yıkıldı, insanlar öldü; vergi ise hep kaldı ama depreme hiç pay ayrılmadı…

Üstelik 27 yılda bu vergiden nominal olarak yaklaşık 211 milyar TL, yıllık ortalama dolar kurları üzerinden yaptığım hesaplamaya göre ise 41,8 milyar dolar tahsil edildi.

Tam da burada esas mesele, verginin miktarını aşıyor.

Çünkü sorun, özel iletişim vergisinin alınması değil. Sorun, deprem gerekçesiyle hayatımıza giren bir verginin kalıcı hâle gelmesine rağmen deprem finansmanıyla arasında hiçbir bütçe bağının kurulmamasıdır.

Devlet vergiyi toplamaya devam etti; fakat yurttaşa bu verginin deprem karşısında neye dönüştüğünü gösterecek bir hesap sunmadı.

Deprem vergisinin tarihsel seyri

Kamuoyunda deprem vergisi denildiğinde esasen akla gelen, 17 Ağustos ve 12 Kasım 1999 depremlerinin ardından getirilen vergilerdir. Oysa hukuken deprem vergisi adında bir vergi yoktur. Bu adlandırma, verginin doğduğu koşullar nedeniyle toplumun hafızasına yerleşmiştir.

17 Ağustos ve 12 Kasım 1999 depremlerinin yol açtığı ekonomik kayıpları gidermek amacıyla, 26 Kasım 1999 tarihli mükerrer Resmî Gazete’de yayımlanan 4481 sayılı Kanun ile bir dizi yeni mali yükümlülük getirildi. Bunlardan biri de bugün kamuoyunda deprem vergisi olarak bilinen özel iletişim vergisiydi.

Vergi başlangıçta geçiciydi. Kanunda açıkça 31 Aralık 2000 tarihine kadar uygulanması öngörülmüştü. Ancak geçici olan kalıcıya dönüştü: uygulama süresi önce uzatıldı, ardından özel iletişim vergisi 2004 yılından itibaren Gider Vergileri Kanunu’nun 39’uncu maddesine taşınarak kalıcı hâle getirildi.

Böylece deprem sonrasında geçici bir mali önlem olarak hayatımıza giren özel iletişim vergisi, 27 yıla yakın bir süredir hayatımızda. Bugün cep ve sabit telefon hizmetlerinden internet hizmetlerine kadar geniş bir alanda yüzde 10 oranında alınmaya devam ediyor.

Aradan geçen yıllarda Türkiye başka büyük depremler de yaşadı. 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından bu kez ek Motorlu Taşıtlar Vergisi ve ek kurumlar vergisi gibi yeni mali yükümlülükler getirildi. Depremin finansmanı için yeni kaynaklar aranırken, 1999’dan kalan deprem vergisi tartışması da yeniden gündeme geldi: Ne kadar vergi toplandı ve bu paralar nereye gitti?

Devlet, depremin Türkiye için kaçınılmaz bir gerçek olduğunu nihayet hatırlamış olacak ki, 21 Mart 2023 tarihinde 7441 sayılı Kanun ile Afet Yeniden İmar Fonu’nu kurdu. Fon; afet bölgelerinde yeniden imar, altyapı ve üstyapı çalışmaları için gerekli kaynakların sağlanması, yönetilmesi ve ilgili kamu kurumlarına aktarılması amacıyla oluşturuldu.

Ancak dikkat çekici olan şu: Mart 2023’te kurulan Fonun kendi internet sitesi ancak 15 Ekim 2025 tarihinde, yani kuruluşundan yaklaşık iki buçuk yıl sonra hizmete girdi.

Bugün Fonun gelirleri, aktarımları ve projelere yaptığı ödemeler kamuoyuyla paylaşılmaya başlanmış durumda. Örneğin 2026 yılının ilk çeyreğine ilişkin raporda yaklaşık 8,7 milyar TL’lik proje aktarımı ve ödeme yer alıyor.

Ancak bütün bunlar, 1999’dan bu yana tahsil edilen özel iletişim vergisine ilişkin temel soruyu ortadan kaldırmıyor.

Peki 27 yıla yakın sürede deprem vergisi olarak bildiğimiz özel iletişim vergisinden ne kadar para toplandı?

Deprem vergisinden toplanan vergiler ne kadar oldu?

1999’dan 2026 yılının ilk altı ayı sonuna kadar özel iletişim vergisinden nominal olarak yaklaşık 211 milyar TL tahsil edildi. Bu dönemde yıllık bazda en yüksek tahsilat, 47 milyar 53 milyon TL ile 2025 yılında gerçekleşti.

Ancak burada önemli bir noktanın altını çizmek gerekiyor: Kamuoyunda “deprem vergisi” olarak bilinen bu gelir, deprem harcamaları için ayrı bir hesapta tutulmadı. Tahsil edilen tutarlar herhangi bir özel tahsis yapılmaksızın genel bütçeye gelir kaydedildi.

Dolayısıyla bugün “Deprem vergileri nereye gitti?” sorusuna belirli bir bina, konut, köprü ya da altyapı yatırımı göstererek cevap vermek mümkün değil. Çünkü bütçe sistemi içinde özel iletişim vergisinin hangi kamu harcamasının finansmanında kullanıldığını tek tek takip edebileceğimiz bir mekanizma bulunmuyor.

1999–2025 yılları ile 2026 yılının ilk altı ayında tahsil edilen nominal tutarlar aşağıdaki gibidir:

Bu yazıda yer verilen tutarlar, Hazine ve Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğü’nün Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri verilerinde yer alan yıllık özel iletişim vergisi nominal tahsilat tutarları esas alınarak hesaplanmıştır. Dolar karşılığı hesaplamasında, her yıl için Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından açıklanan yıllık ortalama ABD doları kuru kullanılmış; yıllık dolar tutarları kümülatif olarak toplanmıştır. Hesaplamalarda enflasyon düzeltmesi yapılmamış olup, tutarlar nominal değerlerdir.

Dolar bazında tahsilat tutarı ne kadar?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından açıklanan yıllık ortalama ABD doları kurları esas alınarak yapılan hesaplamaya göre, özel iletişim vergisinden 1999’dan 2026 yılının ilk altı ayı sonuna kadar tahsil edilen toplam tutarın dolar karşılığı yaklaşık 41,8 milyar ABD dolarıdır.

Yılın kalan altı ayında yapılacak tahsilatlarla birlikte bu tutarın 2026 yılı sonunda 42 milyar doları aşması kuvvetle muhtemeldir.

Dolar karşılığı hesaplamasında, her yıl için ilgili yılın Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından açıklanan yıllık ortalama ABD doları kuru kullanılmış; 2026 yılı için ise Ocak-Haziran döneminin ortalama kuru esas alınmıştır. Yıllık dolar tutarları kümülatif olarak toplanmıştır. Hesaplamalarda enflasyon düzeltmesi yapılmamış olup, tutarlar nominal değerlerdir.

Yaklaşık 42 milyar dolar, küçümsenebilecek bir mali büyüklük değildir. Türkiye gibi önemli bir bölümü deprem riski altında bulunan bir ülkede bu ölçekte bir kaynak; kentsel dönüşümden yapıların güçlendirilmesine, afet altyapısından haberleşme sistemlerine kadar çok geniş bir alanda önemli yatırımların finansmanına katkı sağlayabilecek büyüklüktedir.

Elbette bu, 41,8 milyar doların bir yerde tutulduğu ya da kaybolduğu anlamına gelmiyor. Özel iletişim vergisinden elde edilen gelirler genel bütçeye girdi ve kamu harcamalarının finansmanında kullanıldı.

Asıl mesele de tam burada: Deprem gerekçesiyle hayatımıza giren bir vergiden 41,8 milyar dolarlık gelir elde edilmiş olmasına rağmen, bugün bu kaynağın ne kadarının depreme hazırlık için kullanıldığını bilmiyoruz.

Neden deprem için harcanmadı?

Burada karşımıza kamu maliyesinin temel ilkelerinden biri çıkıyor: adem-i tahsis ilkesi.

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 13/g maddesine göre, “belirli gelirlerin belirli giderlere tahsis edilmemesi esastır.” Başka bir ifadeyle, devlet topladığı her vergiyi, o verginin alınmasına gerekçe oluşturan belirli bir harcama için ayrı bir kasada tutmak zorunda değildir.

Özel iletişim vergisi bakımından da böyle bir özel tahsis yapılmadı. Tahsil edilen gelirler genel bütçeye girdi ve diğer vergi gelirleriyle birlikte kamu harcamalarının finansmanında kullanıldı. Bu nedenle bugün “41,8 milyar doların şu kadarı konuta, şu kadarı güçlendirmeye, şu kadarı afet altyapısına harcandı” şeklinde bir hesap çıkaramıyoruz.

Ancak burada önemli bir ayrım var: Devlet isteseydi özel iletişim vergisini, gelirleri doğrudan deprem harcamalarında kullanılmak üzere tahsis edilmiş bir gelir olarak düzenleyebilir ya da bu gelirlerin aktarılacağı özel bir fon kurabilirdi. Böylece toplanan vergi ile deprem için yapılan harcamalar arasında doğrudan, izlenebilir ve kamuoyuna hesap verilebilir bir mali bağ kurulabilirdi.

Dolayısıyla mesele yalnızca hukuki değildir. Deprem gerekçesiyle getirilen bir verginin deprem harcamalarıyla ilişkisinin kurulup kurulmayacağı aynı zamanda siyasi bir tercihtir.

5018 sayılı Kanun, 41,8 milyar doların neden ayrı bir deprem kasasında tutulmadığını açıklayabilir; ama 27 yıla yakın sürede bu gelir ile depreme hazırlık arasında neden izlenebilir ve kamuoyuna hesap verilebilir bir bağ kurulmadığı sorusunu ortadan kaldırmaz.

Sonuç olarak

17 Ağustos’un üzerinden 27 yıl geçti. Deprem sonrasında bir yıllığına hayatımıza giren özel iletişim vergisi kaldı; onu doğuran gerekçe ise bütçede görünmez hâle geldi.

Bugün konuştuğumuz rakam yaklaşık 41,8 milyar dolar. Bu para kaybolmadı; genel bütçeye girdi ve kamu harcamalarının finansmanında kullanıldı. Ancak asıl sorun da burada: Deprem gerekçesiyle getirilen bu vergiden elde edilen gelirin ne kadarının depreme hazırlık için kullanıldığını bilmiyoruz.

5018 sayılı Kanun’daki adem-i tahsis ilkesi bunun bütçe tekniği açısından neden böyle olduğunu açıklayabilir. Ama hukuki açıklama, kamusal hesabın yerini tutmaz.

Çünkü yurttaş açısından mesele yalnızca verginin hukuka uygun biçimde tahsil edilmesi değildir. Devlet, deprem gibi büyük bir toplumsal felaketi gerekçe göstererek yeni bir mali yükümlülük getiriyorsa, yıllar sonra yurttaşın “Bu yükün karşılığında depreme karşı ne yaptınız?” diye sorması da son derece meşrudur.

Aradan 27 yıl geçti. Vergi geçici olmaktan çıktı, kalıcı oldu. Türkiye ise 6 Şubat’ta bir kez daha aynı gerçekle yüzleşti: Deprem değil, depreme hazırlıksızlık öldürüyor.

Bu nedenle bugün “41,8 milyar dolar nerede?” diye sormak tek başına yeterli değil. 41,8 milyar doların bütçedeki hesabı verilebilir; verilmesi gereken asıl hesap, 27 yılda Türkiye’nin depreme karşı ne ölçüde hazırlandığının hesabıdır.

Çünkü vergi toplamak mali bir yetkidir; o verginin topluma ne sağladığının hesabını vermek ise kamusal bir sorumluluktur.

1- 17.8.1999 ve 12.11.1999 Tarihlerinde Marmara Bölgesi ve Civarında Meydana Gelen Depremin Yol Açtığı Ekonomik Kayıpları Gidermek Amacıyla Bazı Mükellefiyetler İhdası ve Bazı Vergi Kanunlarında Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun

İş hukukunun temel yaklaşımlarından biri, iş ilişkisinin mümkün olduğu ölçüde korunması ve feshin son çare olarak değerlendirilmesidir. Bir başka ifadeyle fesih, işverenin başvuracağı ilk yol değil; iş ilişkisinin devamını sağlayabilecek makul ve uygulanabilir seçeneklerin değerlendirilmesinden sonra başvurulabilecek son çare olmalıdır.

İşveren, fesih dışında iş ilişkisinin devamını sağlayabilecek makul ve uygulanabilir bir çözüm varsa önce onu değerlendirmeli; feshe ancak başka bir seçenek kalmadığında başvurmalıdır.

"Feshin Son Çare İlkesi", işverenin feshe başvurmadan önce iş ilişkisini sürdürmeye elverişli daha hafif ve uygulanabilir önlemleri değerlendirmesini ifade etmektedir. Bu husus, özellikle iş güvencesi ve işe iade davasının sonuçları bakımından önemlidir.

Feshin son çare olması, işverenin fesih yetkisini ortadan kaldırmamaktadır. Ancak feshin ölçülü, gerekli ve kaçınılmaz olup olmadığı bu aşamada denetlenebilmektedir. Diğer bir ifadeyle, iş sözleşmesinin işveren açısından sona erdirilmesi ilk tercih değil, iş ilişkisinin devamını sağlayacak makul bir alternatif kalmadığında başvurulabilecek son yöntem olmalıdır.

İş güvencesi kapsamında yapılan fesihlerde, işverenin ileri sürdüğü nedenin geçerli olması tek başına yeterli kabul edilmemektedir. İşverenin ayrıca fesih öncesinde iş ilişkisini sürdürmeye elverişli daha hafif önlemleri araştırması ve son çare ilkesine uygun davrandığını bilgi ve belgelere dayalı kanıtlayabilmesi gerekir.

Diğer yandan, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 25/II maddesi kapsamında ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan haller nedeniyle yapılan fesihlerde son çare ilkesinin, geçerli nedenle fesihlerde olduğu şekilde uygulanması beklenmemelidir. Nitekim ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan haller, işçi ve işveren arasındaki güven ilişkisini ağır şekilde zedeleyebilmekte ve iş ilişkisinin devamını işveren bakımından imkansız hale getirebilmektedir.

Bu nedenle haklı nedenin somut olarak ortaya çıktığı ve ispatlanabildiği durumlarda işverenden öncelikle başka bir görev teklif etmesi, eğitim vermesi, çalışma koşullarını değiştirmesi veya daha hafif önlemlerle iş ilişkisini sürdürmeye çalışması beklenmeyecektir.

4857 sayılı İş Kanunu'nda feshin son çare ilkesi açıkça düzenlenmemiştir. Ancak İş Kanunu'nun 18'inci maddesinde yer alan feshin geçerli bir sebebe dayandırılmasına ilişkin hüküm yer almaktadır. İş güvencesinde esas olan, iş ilişkisinin sürekliliğinin korunmasıdır. Bu nedenle fesih, ancak daha hafif önlemlerle sonuca ulaşılması mümkün değilse geçerli kabul edilebilir.

Son çare ilkesi, özellikle işletmenin, iş yerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan fesihlerde veya işçinin yetersizliği veya davranışlarından kaynaklanan fesih süreçlerinde gündeme gelmektedir.

İşveren, ekonomik, teknolojik veya organizasyonel nedenlerle feshe başvurduğunda, işçi ihtiyacının gerçekten ortadan kalktığını veya mevcut işçinin yeni iş düzeni içinde değerlendirilemediğini bilgi ve belgelere dayalı olarak kanıtlayabilmesi gereklidir.

Yargıtay kararlarında da fesih öncesinde son çare ilkesine uygun davranılıp davranılmadığı incelenmektedir. İşçinin çalışabileceği başka bir pozisyon bulunmasına rağmen bu imkan değerlendirilmeden fesih yapılması ya da fesihten kısa süre sonra aynı nitelikte yeni işçi alınması, feshin geçersizliği sonucunu doğurabilmektedir.

Bu kapsamda işverenin, işçinin başka bir işyerinde, bölümde veya uygun pozisyonda değerlendirilme imkanını araştırması gerekir. Ancak bu yükümlülük, aynı şirketler topluluğunda yer alan farklı bir tüzel kişiye ait işyerinde istihdam sağlama zorunluluğu olarak genişletilemez.

İşçinin performansından kaynaklanan fesihlerde, işçinin yetersizliği makul bir eğitim, görev değişikliği veya uygun başka bir pozisyonla giderilebilecek nitelikteyse, doğrudan feshe başvurulması ölçülülük ilkesine aykırı olacaktır.

Diğer yandan unutulmamalıdır ki feshin son çare ilkesi, işverene geçerli nedenle fesih sürecinde sınırsız bir yükümlülük getirmemektedir. İşverenden yeni bir iş yaratması, işletmeye zarar verecek veya aşırı maliyet doğuracak önlemler alması beklenemez. Aynı şekilde işçiye tamamen yeni bir meslek kazandıracak uzun ve kapsamlı bir eğitim verilmesi de işverenin yükümlülüğü kapsamında değildir.

İşveren tarafından yapılan feshin geçerli bir nedene dayanmadığı veya fesih öncesinde son çare ilkesine uygun hareket edilmediği durumlarda, işçi feshin geçersizliği iddiasıyla yargı yoluna başvurabilecektir. İşçinin kanuni süreler içinde arabuluculuk ve sonrasında dava yoluna gitmesi halinde uyuşmazlık işe iade davası kapsamında değerlendirilecektir.

Mahkeme tarafından fesih sebebinin geçerli olup olmadığı incelenirken, işverenin feshin son çare ilkesine uygun davranıp davranmadığı da incelenmektedir. Feshin geçersizliğine karar verilmesi halinde, işe iade davasının sonuçları gündeme gelecektir.

Sonuç olarak, son çare ilkesi işverenin fesih hakkını ortadan kaldırmamakla birlikte, özellikle geçerli nedenle fesihlerde bu hakkın ölçülü, gerekli ve kaçınılmaz şekilde kullanılmasını gerektirmektedir. Bu nedenle işverenin fesih öncesinde uygulanabilir alternatifleri değerlendirmesi, işçinin başka bir pozisyonda veya işyerinde çalıştırılma imkanını araştırması ve bu süreci somut bilgi ve belgelerle ortaya koyması önem taşımaktadır. Aksi durumda, feshin geçersizliğine karar verilebilecek ve işe iade davasının hukuki sonuçları gündeme gelebilecektir.

VDK Rehberi iki model ön­görmektedir: inceleme ön­cesi hazırlık modeli ve ince­leme süreci modeli. İkinci­si, zaten incelemeye alınmış mükellefler bakımından ge­çerli olup, VUK’un inceleme­ye ilişkin hükümleri içinde değerlendirilmelidir.

İnceleme öncesi modelde ise henüz vergi inceleme gö­revi oluşturulmamıştır. Su­nulan bilgi ve belgeler ile ya­pılan düzeltmeler sonucun­da vergisel risklerin ortadan kalktığı teyit edilir ve suç teş­kil eden bir unsur bulunmaz­sa, süreç vergi inceleme göre­vi oluşturulmadan sonuçlan­dırılabilmektedir. Bu yazının konusu bu modeldir.

İnceleme öncesi hazırlık dosyasının hukuki niteliği

VDK, İHD’yi “vergi ince­lemesinin hazırlık safhası­nı sistematik hale getiren bir model”, “denetim süreci­ni başlatan veri temini aşa­ması”, “SAF-T yaklaşımının Türkiye uygulaması”, “veri toplama sistemi” ve “dene­timin veri hazırlık katmanı” olarak nitelendirmekte ve İn­celemeye Hazırlık Yazısı’nın “bilgi isteme yazısı” olduğu­nu belirtmektedir. Bu yetki­nin temel hukuki dayanağı VUK md.148’dir.

SAF-T, muhasebe verile­rinin standart ve elektronik bir yapıda denetime hazır hale getirilmesini sağlayan bir veri standardıdır. Ancak onun hangi denetim prose­dürü içinde, hangi yetkiler­le ve hangi hukuki sonuçlar­la kullanılacağı ayrı bir usul hukuku meselesidir. Nitekim, VDK’nın atıfta bulunduğu ya­bancı uygulamalarda standart verinin sunulması ve bu veri­nin kullanıldığı denetim süre­ci iç hukukta normatif bir ze­mine bağlanmaktadır.

Bu bağlamda, VDK’nın “bil­gi isteme yetkisi”ne dayan­ması tek başına yeterli değil­dir. Çünkü, Anayasa Mahke­mesi içtihatlarına göre kişisel verilerin işlenmesi bakımın­dan anayasal kanunilik, yal­nızca bir yetki hükmünün varlığını değil, müdahalenin kapsamının, koşullarının ve güvencelerinin de belirli ve öngörülebilir olmasını gerek­tirmektedir. İHD’de mükel­lefler belirli risk ve ölçütle­re göre seçilmekte, kapsamlı ve standartlaştırılmış veriler toplanıp analiz edilmekte, dü­zeltmeler değerlendirilmek­te ve inceleme görevi oluştu­rulup oluşturulmayacağı be­lirlenmektedir. Ancak, VUK md.148, bu sürece özgü usuli güvenceleri ve hukuki sonuç­ları düzenlememektedir.

Mükellef hakları ve usuli güvence eksikliği

Vergi denetiminde müda­halenin kapsamı ve yoğun­luğu arttıkça, mükellefe ta­nınan usuli güvencelerin de güçlenmesi gerekir. Nitekim, vergi incelemesi ve arama ba­kımından mükellef hakları ve usuli güvenceler görece ay­rıntılı biçimde düzenlenmiş­tir.

Buna karşılık, Türk Ver­gi Hukuku’nda idarenin bil­gi isteme yetkisi bakımından aynı ölçüde gelişmiş bir usul rejimi bulunmamaktadır. İn­celeme öncesi İHD bu boşlu­ğu görünür hale getirmekte­dir. Çünkü, kapsamlı veriler henüz inceleme başlamadan toplanmakta, analiz edilmek­te ve daha sonraki inceleme­de kullanılabilmektedir. Do­layısıyla, incelemeye özgü hak ve usuli güvenceler dev­reye girmeden, ileride delil niteliği taşıyabilecek bilgiler elde edilmektedir.

Bilgiye bağlanan hukuki sonuçların yasal temeli

VUK md.148 bilgi verme yükümlülüğünü düzenle­mekte, ancak İHD kapsamın­da verilen bilgi ve yapılan dü­zeltmelere bağlanan hukuki sonuçları düzenlememekte­dir. Buna karşılık Rehber’de, sunulan bilgi ve belgeler ile yapılan düzeltmeler sonu­cunda inceleme görevinin hiç oluşturulmayabileceği, İHD konusu bakımından pişman­lık hükümlerinden yararlanı­lamayacağı ve verilen bilgi ve belgelerin sonraki inceleme­de ispat vasıtası olarak kulla­nılabileceği belirtilmektedir.

Bu noktada izaha davet önemli bir karşılaştırma öl­çütüdür. VUK md.370, incele­me öncesinde bir “ön tespit” üzerinden mükellefle temas kurulması halinde süreci, sü­reyi, düzeltme ve ceza sonuç­larını ve pişmanlıkla ilişkisi­ni özel olarak düzenlemekte­dir. İHD’de başlangıç noktası daha erken bir “risk” olabi­lir. Ancak bu fark, İHD kap­samında verilen bilgi ve ya­pılan düzeltmelere bağlanan sonuçların kanuni temelinin ayrıca gösterilmesi gereğini ortadan kaldırmaz. Özellikle henüz vergi inceleme görevi oluşturulmamışken, İHD ko­nusu bakımından pişmanlık hükümlerinden yararlanıla­mamasının hangi yasal teme­le dayandırıldığı açıklığa ka­vuşturulmalıdır.

Sonuç

İnceleme öncesi hazırlık dosyasının kapsamı ve do­ğurduğu sonuçlar, bu mode­lin yalnızca VUK md.148’de­ki genel bilgi isteme yetkisi­ne dayandırılmasının yeterli olup olmadığı sorununu orta­ya çıkarmaktadır. Mükellefin hangi risk ve ölçütlerle İHD kapsamına alındığı, bu süreç­te hangi hak ve usuli güvence­lere sahip olduğu, pişmanlık hükümlerinin uygulanıp uy­gulanmayacağı, İHD’de belir­lenen riskin VUK md.370 an­lamında “ön tespit”e dönüş­mesi halinde hangi usulün izleneceği, kendini suçlama­ma hakkının kapsamı ve elde edilen bilgilerin sonraki ince­leme ve ceza süreçlerinde na­sıl kullanılabileceği kanunla açıkça düzenlenmelidir.

Mevcut haliyle İHD, salt bir bilgi isteme veya teknik hazırlık faaliyeti olmanın ötesinde, resmi vergi incele­mesi başlamadan mükellefin hukuki durumunu ve sonra­ki denetim sürecini etkileyen sonuçlar doğuran yeni bir de­netim alanı görünümündedir. İncelemeye özgü sonuçlar in­celeme başlamadan doğuyor­sa, mükellefin güvenceleri de incelemenin başlamasını beklememelidir.

KONUŞMACI: ALİ ÇAKMAKÇI-KATKI SUNAN: SELAHATTİN İPEK MODERATÖR : ÖMER KÖKLÜCE

BDTURKEY.COM ve Dünya Gazetesi yazarı Yeminli Mali Müşavir Abdullah TOLU 18.05.2021 tarihinde saat 9.30 TRT HABER Ekonomi 7/24 Programına konuk olarak katılım sağlamıştır. Özellikle Pandemi dolayısıyla işletmelerin yaşadıkları sıkıntılar ve çözüm önerileri konusunda, Sayın Cumhurbaşkanı 'mızın alacağı tedbirler ile igili bilgiler vermiştir. "Matrah Arttırımı ve Yeni Borç Yapılandırması" torba şekliyle ele alınarak en kısa zamanda Meclise gelmesi bekleniyor.

Yılmaz Sezer ÜSTAT, bizzat BAĞIMSIZ DENETİMDE YERLİ VE MİLLİ HUSUSUNDA ADIMIZLA (SELAHATTİN İPEK) AÇIKLAMADA BULUNMUŞTUR. TEŞEKKÜR EDİYORUM. TRT 1 Radyoda Bağımsız Denetimde Yerli ve Milli konusundaki görüşlerini açıklamıştır.