Kriterlerin karşılanması halinde AB'nin vize muafiyetini otomatik olarak devreye sokup sokmayacağı konusu ise bu konuda en çok sorulan soruların başında geliyor.

Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, vize muafiyetinin önündeki engellerin kaldırılması için yeni bir stratejik yaklaşım benimsendiğini açıkladı.

Bu konudaki çalışmalar dışişleri, içişleri ve adalet bakanlıkları tarafından yürütülecek.

AB'yle istişare ve koordinasyon ise Dışişleri Bakanlığı tarafından sağlanacak.
Bu format, AB'yle Vize Serbestisi Diyaloğu'nun başladığı 2013'te devreye sokulan ve sonrasında devam eden formattan farklı değil.

AB, vize muafiyeti konusunda yıllardır "bekleme" pozisyonunda.

Bu konuda adım atması gerekenin Türkiye olduğu ve kalan kriterler karşılanmadan süreçte herhangi bir kıpırdanmanın söz konusu olmayacağı gerek sözlü gerekse yazılı şekilde uzun süredir dile getiriliyor.

Türkiye'nin vize serbestisinden yararlanmayan tek aday ülke olduğunu hatırlatan bir AB yetkilisi BBC Türkçe'den Güven Özalp'e yaptığı değerlendirmede şunları söyledi:

"Vize serbestisi konusundaki yaklaşımımız başından bu yana aynı.
Vizenin Türkiye açısından hassas ve öncelikli bir konu olduğunun farkındayız.

Biz uzun süredir kriterlerin karşılanmasına yardımcı olmak amacıyla Türkiye'yle görüşmeye ve birlikte çalışmaya hazır olduğumuz mesajını veriyoruz.

Süreçte ilerleme sağlanabilmesi için sözden eyleme geçilmesi gerekiyor."

Türkiye hangi kriterleri karşılamadı?

AB ile Türkiye arasında Vize Serbestisi Diyaloğu 16 Aralık 2013'te başlatıldı.
Bu diyalog 72 kriterin yer aldığı Vize Serbestisi Yol Haritası üzerinden yürütülüyor.

Türkiye, sürece başlanmasıyla birlikte ilk üç yılda 72 kriterin 65'ini karşıladı. Bu durum AB Komisyonu'nun 4 Mayıs 2016 tarihli raporunda teyit edildi.

AB Komisyonu'nun, 8 Aralık 2018'deki raporunda da Türkiye'nin AB ve Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı ( ICAO) standartlarıyla uyumlu pasaportların basımına ilişkin yükümlülüğün karşılandığını resmen duyurmasıyla tamamlanmayan kriter sayısı 6'ya düştü.

O tarihten bu yana, "Geri kalan kriterleri karşılama konusunda çalışmalar sürüyor" söylemi öne çıksa da somut ve AB'nin beklentilerini karşılayacak düzeyde adım atılmadı.

Türkiye, kendisinin de onay verdiği 72 kriterden 6'sını aradan 13 yıl geçmesine rağmen yerine getirmedi:

• Terörle mücadele yasasında değişiklik başından bu yana Türkiye açısından en zorlu kriter olarak öne çıktı.

Özellikle 15 Temmuz darbe girişiminin ardından güvenliği odağa yerleştiren bir yaklaşım içine giren Türkiye, terörle mücadele kapasitesini zayıflatmadan ve ilgili yasanın özünü değiştirmeden adım atma yaklaşımı izledi.

Bu konuda AB'ye yapılan "esneklik" çağrıları karşılık bulmadı.

AB, yasanın kapsamını çok geniş buluyor ve belirgin değişiklikler yapılması gerektiği görüşünde.

• Avrupa Polis Teşkilatı (EUROPOL) ile Operasyonel İşbirliği Anlaşması yapılması ve uygulanması Türkiye'nin daha ilk aşamada niyet belirttiği bir unsurdu. Ancak ilerleme sağlanmadı.

• Karşılanması gereken kriterlerden biri de Avrupa Konseyi bünyesindeki Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu'nun (GRECO) yolsuzlukla mücadele alanındaki önerileri. Bu önerilerin uygulamaya geçirilmesi hızla halledilebilecek kriterler arasında görülüyordu.

• AB, Türkiye'de kişisel verilere yönelik yasal düzenlemelerin Avrupa standartlarıyla uyumlu olmadığı görüşünde. Bu nedenle uyumu sağlayacak değişiklikler yapılmasını istiyor.

• AB, Türkiye'nin suç bağlantılı konularda aralarında Kıbrıs Cumhuriyeti'nin de bulunduğu tüm Birlik üyeleriyle işbirliğinde bulunmasını talep ediyor.
Türkiye üzerinden kural dışı şekilde AB ülkelerine geçiş yapan kişilerin geri alınmasına ilişkin Geri Kabul Anlaşması (GKA), şu aşamada tüm unsurlarıyla uygulanmıyor.

• AB tam uygulama isterken Türkiye, bu belgenin gereklerini yerine getirmeyi vize serbestisiyle doğrudan ilişkilendirmiş durumda.

• GKA'yı vize serbestisi ile eş zamanlı uygulama yaklaşımı korunuyor.

Kriterlere gözden geçirme gerekiyor mu?

AB'yle Türkiye arasındaki Vize Serbestisi Diyaloğu'nun başlatılmasının üzerinden 13 yıl geçmiş olması kriterler için bir gözden geçirmenin gerekli olup olmadığı sorularını gündeme getiriyor.

Vize politikalarına hakim bir AB yetkilisine göre 72 kriterin teker teker baştan gözden geçirilmesine dayalı genel bir revizyon pek olası değil.

Aynı yetkili, "Bununla birlikte teknik olarak gerekenlere bakılabilir. Ama bu bir revizyondan çok ayarlama niteliğinde olur" dedi.

Kriterler karşılanınca AB'ye vize hemen kalkacak mı?

Vize muafiyeti için karşılanması gereken kriterlerin sayısı ülkeden ülkeye değişebiliyor.

Bununla birlikte süreç her ülke için aynı kurallar çerçevesinde yürütülüyor.

Türkiye'nin kalan altı kriteri yerine getirirken AB Komisyonu'yla birlikte çalışması büyük önem taşıyor.

Bunun nedeni ise kriterlerin yerine getirilip getirilmediğini belirleyecek kurumun AB Komisyonu olması.

AB Komisyonu'nun, kalan altı kriterin Türkiye'nin de onay verdiği Vize Serbestisi Yol Haritası'na uygun ve AB'nin beklentilerini karşılayan bir şekilde yerine getirildiğine ilişkin olumlu görüş bildirmesi gerekiyor.

Kriterlerin yerine getirilmiş sayılmasında uygulama da önemli bir yere sahip.
Olumlu görüş bildirmesi süreç açısından olmazsa olmaz olsa da son sözü söyleme yetkisi AB Komisyonu'nda değil.

AB Komisyonu'nun olumlu görüş bildirmesi durumunda iki aşamalı onay sürecine geçiliyor.

Türk vatandaşlarına vize muafiyeti sağlanabilmesi için hem Avrupa Parlamentosu'nun (AP) hem de üye devletlerden oluşan AB Konseyi'nin onayı gerekiyor.

Yapılan bazı değerlendirmelerde, Türkiye'nin teknik boyutun ağır bastığı kriterleri karşılamasının, siyasi boyutun ön plana çıkmasının kuvvetle muhtemel olduğu onay sürecindeki zorlukları aşmasından daha kolay olduğu vurgusuna rastlamak mümkün.

Konuyu ele alarak oylaması gereken AP ve AB Konseyi'nin yeşil ışık yakması halinde ilgili Birlik tüzüğünde değişiklik yapılacak.

Bu değişiklikle Türkiye vize uygulanacak ülkelerin yer aldığı negatif listeden vize muafiyetine sahip ülkelerin bulunduğu pozitif listeye alınacak.

Bu aşamadan sonra da Türk vatandaşları için vize muafiyeti hayata geçirilmiş olacak.

AB şu anda 61 ülkeye vize serbestisi uyguluyor.

Ekonomim

30 eyalet Meta'ya karşı

Dava, 30 ABD eyaletinin 2023 yılında Meta'ya karşı başlattığı hukuki sürece dayanıyor. Eyaletler, şirketin çocukların korunmasına ilişkin federal ve yerel gizlilik yasalarını birçok kez ihlal ettiğini öne sürüyor.

Davacı eyaletlerin talepleri yalnızca maddi yaptırımlarla sınırlı değil. Meta'dan talep edilen tutarın 1 trilyon dolara kadar çıkabileceği belirtilirken, Instagram ve Facebook'un çalışma biçiminin değiştirilmesi de isteniyor.

Davayı kritik hale getiren başlıklardan biri de bu talepler. Meta'nın kaybetmesi durumunda özellikle genç kullanıcıların Instagram ve Facebook deneyimi önemli ölçüde değişebilir.

Beğeni sayıları ve sonsuz kaydırma kaldırılabilir

Eyaletlerin talepleri arasında Instagram ve Facebook'taki beğeni sayılarının kaldırılması ve kullanıcıların sürekli yeni içeriklerle karşılaştığı "sonsuz kaydırma" özelliğine son verilmesi bulunuyor.

Bunun yanı sıra genç kullanıcılar için ebeveyn doğrulaması getirilmesi ve şirketin "dopamini manipüle eden öneri algoritmaları" olarak nitelendirilen sistemlerinin değiştirilmesi talep ediliyor.

Fotoğraflarda kullanıcıların dış görünüşünü değiştiren bazı filtrelerin kaldırılması, videoların otomatik oynatılmasının sona erdirilmesi ve bir kullanıcının birden fazla hesap oluşturmasının engellenmesi de talepler arasında.

Eyaletler ayrıca Instagram Stories gibi belirli süre sonunda kaybolan paylaşımların kaldırılmasını istiyor.

Meta gençleri platformda tutmakla suçlanıyor

Davacı eyaletler, söz konusu özelliklerin kullanıcıları, özellikle de çocuklar ve gençleri, platformlarda mümkün olduğunca sık ve uzun süre tutacak şekilde tasarlandığını savunuyor.

Meta'nın sık gönderilen bildirimler gibi uygulamalarla genç kullanıcıların Instagram ve Facebook'ta geçirdikleri süreyi azaltmasını da zorlaştırdığı iddia ediliyor.

Eyaletlerin iddiasına göre şirket, kullanıcı sayısını ve ticari faaliyetlerini büyütmek amacıyla çocuk ve genç kullanıcıları platformlarına bağlayacak yöntemlere başvurdu.

Meta ise suçlamaları reddediyor.

Şirketten yapılan açıklamada, "Bu iddialara kesinlikle katılmıyoruz ve kanıtların gençleri destekleme konusundaki uzun süredir devam eden kararlılığımızı ortaya koyacağından eminiz" denildi.

Daha önce 942 milyon dolarlık ceza çıktı

Meta'nın karşı karşıya olduğu hukuki baskı bu davayla sınırlı değil. New Mexico'da görülen başka bir davada şirkete toplam 942 milyon dolar para cezası verilmiş ve Instagram ile Facebook'ta önemli değişiklikler yapılmasına hükmedilmişti.

Yargıç Bryan Biedscheid, 18 yaşından küçük kullanıcılar için beğeni sayılarının kaldırılmasına, gençlerin platformlar üzerinden çıplaklık içeren görüntüler gönderip almasının engellenmesine ve uygulamaların anlık bildirimlerinin belirli saatlerle sınırlandırılmasına karar vermişti.

Yargıç ayrıca Meta'yı toplum üzerinde oluşturduğu etkiler nedeniyle "kamuya zarar veren unsur" olarak nitelendirmişti. Meta ise karara itiraz edeceğini açıklamıştı.

ABD genelinde değişiklik gündeme gelebilir

New Mexico'daki karar yalnızca eyalet sınırları içinde değişiklik yapılmasını gerektirirken, 30 eyalet tarafından açılan yeni davanın kapsamı çok daha geniş.

Davaya katılan eyaletler ABD nüfusunun yaklaşık üçte ikisini temsil ediyor. Bu nedenle Meta'nın davayı kaybetmesi durumunda değişikliklerin yalnızca belirli eyaletlerle sınırlı tutulması yerine ABD genelinde uygulanması gündeme gelebilir.

Böyle bir karar, Instagram ve Facebook'un yıllardır değişmeyen kullanıcı deneyiminin önemli ölçüde yeniden tasarlanması anlamına gelebilir.

Meta'nın kendi araştırmaları da dosyada

Davada gençlerin sosyal medya kullanımı üzerindeki psikolojik etkiler de önemli yer tutuyor.

Avukatlar, Meta'nın şirket içi araştırmalarına dikkat çekerek beğeni sayılarının kullanıcılar arasında "sosyal karşılaştırmayı" artırabildiğini savunuyor.

Şirketin araştırmalarında Instagram kaynaklı sosyal karşılaştırmanın artan yalnızlık, olumsuz beden algısı ve kötü ruh haliyle bağlantılı olduğuna ilişkin bulgular bulunduğu belirtiliyor. Meta'nın dava kapsamında 2 milyondan fazla belgeyi teslim ettiği aktarılıyor.

30 eyaletin avukatları şimdi federal başyargıç Yvonne Gonzalez Rogers'ın önünde Meta'nın platformlarının gençler üzerindeki etkilerine ilişkin iddialarını ortaya koyacak. Davanın şirket aleyhine sonuçlanması halinde Instagram ve Facebook'ta beğeni sayılarından algoritmalara, Stories'den sonsuz kaydırmaya kadar çok sayıda temel özelliğin geleceği tartışmaya açılabilir.

Bir şirkette üç yıldır grup başkanı olarak çalışan yönetici, patronuna gönderdiği e-postada son bir yıldır bilinçli şekilde olumsuz davranışlara maruz kaldığını ve rızası alınmadan priminin düşürüldüğünü belirterek yaşadığı sıkıntıları anlattı.

İşveren ise e-postadaki ifadeleri istifa beyanı olarak değerlendirdi ve çalışanın iş sözleşmesini tazminatsız şekilde sona erdirdi.

“Manen yıprandım” dedi, mahkemelik oldu

İşten ayrılmasının ardından İş Mahkemesi’ne başvuran yönetici, gönderdiği e-postanın istifa amacı taşımadığını savundu.

Çalışan, manevi olarak yıprandığı için yaşadığı durumu işverene aktardığını ancak mesajının istifa olarak yorumlandığını ileri sürdü.

Mahkemeden kıdem ve ihbar tazminatının yanı sıra yıllık izin, ücret, prim, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil alacaklarının ödenmesini talep etti.

İşveren ise çalışanın e-posta yoluyla istifasını sunduğunu ve kendisinin de aynı gün bu istifayı kabul ettiğini belirterek davanın reddini istedi.

İş Mahkemesi çalışanı haklı buldu

Davaya bakan İş Mahkemesi ilk aşamada çalışan lehine karar verdi.

Mahkeme, yöneticinin son bir yıldır baskı altında çalışmasını ve priminin düşürülmesini değerlendirdi. Ayrıca e-postadaki istifa iradesinin açık ve net olmadığına, daha sonra gönderilen ihtarnameden de çalışanın istifa etmek istemediğinin anlaşıldığına dikkat çekti.

İşverenin sözleşmenin kıdem tazminatına hak kazanılmayacak biçimde sona erdiğini ispatlayamadığı sonucuna varan mahkeme, çalışanın kıdem ve ihbar tazminatı almasına hükmetti.

Karar istinafa taşındı ancak Bölge Adliye Mahkemesi işverenin başvurusunu esastan reddetti.

Yargıtay kararı bozdu: E-posta istifa sayıldı

İşverenin temyiz başvurusunun ardından dosya bu kez Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin önüne geldi.

Yüksek Mahkeme, çalışanın patronuna gönderdiği e-postanın içeriği, işveren tarafından verilen cevap, tanık ifadeleri ve dosyadaki diğer delilleri birlikte değerlendirdi.

Yargıtay, yerel mahkemenin ulaştığı sonucun dosya içeriğiyle örtüşmediğine hükmetti.

Kıdem ve ihbar tazminatı alamayacak

Yargıtay, tüm deliller birlikte değerlendirildiğinde iş sözleşmesinin işçi tarafından feshedildiğinin anlaşıldığını belirtti.

Kararda ayrıca çalışanın sözleşmesini kendisinin “haklı nedenle” sona erdirdiğine ilişkin bir iddiada da bulunmadığına dikkat çekildi.

Bu nedenle iş sözleşmesinin çalışanın istifasıyla sona erdiğinin kabul edilmesi gerektiğine hükmeden Yargıtay, kıdem ve ihbar tazminatı taleplerinin reddedilmesi gerektiğini belirterek yerel mahkemenin kararını bozdu.

Çalışanlar için kritik ayrıntı: Yazılı ifadeler önem taşıyor

Karar, işverenle yaşanan anlaşmazlıklarda kullanılan yazılı ifadelerin hukuki açıdan taşıdığı önemi bir kez daha gündeme getirdi.

Ancak karar, patrona gönderilen her sitem mesajının otomatik olarak istifa sayılacağı anlamına gelmiyor. Nitekim Yargıtay bu dosyada yalnızca e-postayı değil, e-postaya verilen cevabı, tanık beyanlarını ve dosyanın tamamını birlikte değerlendirdi.

İHA

Yeni tablo, yalnızca taşımacılık şirketleri açısından değil, petrol ve LNG piyasası açısından da riskin yeniden yükseldiğini gösteriyor. Brent petrol haftanın ilk işlemlerinde 89 dolar çevresinde seyrederken piyasa ABD ile İran arasındaki görüşmelerden gelecek haberleri yakından izliyor.

Önce 31’di, şimdi kayıtlı geçiş yok

Gemi takip şirketi Kpler’in verilerine göre Hürmüz Boğazı’ndan cumartesi günü yalnızca 5 emtia gemisi geçti. Pazar günü için ise sistemde kayıtlı emtia gemisi geçişi bulunmuyor.

Bir önceki hafta sonunda toplam 31 geçiş kaydedilmişti. Böylece yalnızca bir hafta içerisinde boğazdaki izlenebilir ticari hareketin çok sert biçimde daraldığı görülüyor.

Bununla birlikte kayıtlı geçişin sıfır olması, boğazdan kesinlikle hiçbir geminin geçmediği anlamına gelmiyor. Otomatik Tanımlama Sistemi’ni kapatan bazı gemiler takip sistemlerinde görünmeden hareket edebiliyor.

Cumartesi günü boğaza giren gemiler arasında sistemini kapatmış boş bir çok büyük ham petrol tankeri ile İran rotasını kullanan Hindistan bayraklı büyük bir gaz taşıyıcısı da bulunuyor. İran fuel-oili taşıyan küçük bir tankerin ise boğazdan çıktığı kaydedildi.

Üç ADNOC gemisi saldırıya uğradı

Trafikteki son sert düşüşün arkasında tanker güvenliğine ilişkin endişeler bulunuyor. Birleşik Arap Emirlikleri, Abu Dhabi National Oil Company tarafından işletilen üç geminin geçen hafta Hürmüz’den geçişleri sırasında saldırıya uğradığını açıkladı.

BAE yönetimi son olayda cuma günü boğazdan geçen üçüncü ADNOC bağlantılı geminin İran tarafından hedef alındığını öne sürdü. Bundan bir gün önce de iki ADNOC gemisinin benzer olaylarla karşı karşıya kaldığı bildirilmişti.

Saldırı haberlerinin art arda gelmesi, armatörlerin ve sigorta şirketlerinin Hürmüz geçişlerine yönelik risk değerlendirmelerini yeniden sertleştirebilir. Özellikle büyük petrol ve LNG tankerleri açısından savaş riski primlerinin yükselmesi, Körfez’den yapılan enerji sevkiyatının maliyetini daha da artırabilir.

Hürmüz’deki trafik savaş öncesinde günlük 130 geminin üzerinde seyrediyordu. Mevcut seviyeler, dünyanın en yoğun enerji koridorlarından birindeki ticari hareketin olağan dönemin yalnızca küçük bir bölümüne indiğini gösteriyor.

Petrol yeniden 89 dolar çevresinde

Hürmüz’deki son gelişmeler petrol fiyatlarına da destek veriyor. Brent petrol haftanın ilk işlemlerinde 89 dolar çevresinde seyrediyor; ABD ham petrolü de 82 doların üzerinde işlem görüyor.

Petrol fiyatları geçen hafta yüzde 5’in üzerinde yükselmişti. Tankerlere yönelik saldırılar, Suudi Arabistan’daki bir rafineriyle ilgili güvenlik endişeleri ve ABD-İran görüşmelerinde ilerleme sağlanamaması piyasadaki jeopolitik risk primini yeniden artırdı.

Petrol piyasası açısından asıl sorun yalnızca bugün kaç geminin geçtiği değil. Ticari gemilerin Hürmüz’e yeniden düzenli biçimde dönmesi için güvenlik koşullarının kalıcı olarak iyileşmesi gerekiyor.

Boğaz savaş öncesinde dünya ham petrol ve LNG sevkiyatlarının yaklaşık beşte birinin geçtiği bir güzergâhtı. Bu nedenle Hürmüz’deki küçük bir trafik değişimi bile küresel enerji piyasalarında fiyatlama üzerinde büyük etki yaratabiliyor.

ABD-İran düğümü çözülmedi

Deniz trafiğindeki düşüş diplomatik görüşmelerdeki tıkanmayla aynı döneme denk geliyor. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, hafta sonunda ABD ile görüşmelerin yeniden başlamasına ilişkin henüz karar alınmadığını açıkladı.

Arakçi ayrıca Hürmüz’de gemi trafiğinin normalleşmesi için Washington’ın İran’ın boğaza ilişkin şartlarını karşılaması gerektiğini savundu. ABD tarafı ise İran’a yönelik deniz ablukasını uzun süre sürdürebilecek kapasiteye sahip olduğunu belirtiyor.

Bu karşılıklı pozisyonlar, kısa vadede Hürmüz trafiğinin hızla eski seviyelerine dönmesinin önünde önemli engel oluşturuyor. Gemilerin boğaza yeniden yoğun biçimde girmesi için yalnızca askeri saldırıların azalması değil, geçiş kurallarına ilişkin siyasi belirsizliğin de çözülmesi gerekiyor.

Önümüzdeki günlerde yeni tanker saldırıları yaşanıp yaşanmayacağı, ABD-İran temaslarının yeniden başlayıp başlamayacağı ve gemi trafiğinde toparlanma görülüp görülmeyeceği petrol piyasasının ana gündem maddeleri olacak.

Murat Ali Oral-Dünya

Microsoft ve Amazon’un son finansal sonuçları, yapay zekâ altyapısına yönelik talebin güçlü kaldığına işaret etti. Bulut gelirlerindeki büyümenin hızlanması ve kapasite sıkışıklığının devam etmesi, son aylarda artan “harcamalar karşılığını verecek mi?” endişesini bir miktar azalttı.

Soru artık harcama değil

Yaklaşık 1,3 trilyon dolarlık varlığı yöneten Wellington Management gibi büyük yatırım kuruluşları, yarı iletken hisselerindeki pozisyonlarını korurken Microsoft, Amazon ve Google gibi en büyük bulut sağlayıcılarına yönelik ağırlıklarını artırıyor.

Bu yaklaşımın arkasında ölçek avantajı bulunuyor. Büyük bulut şirketleri yalnızca işlem gücüne sahip değil; veri merkezlerini, yazılım katmanlarını, müşterilerle kurdukları uzun süreli ilişkileri ve farklı yapay zekâ modellerinin kullanılabileceği geniş platformları aynı yapı altında kontrol ediyor.

Temmuz ayında yarı iletken sektöründe yaşanan sert satışlar, yatırımcıların yapay zekâ harcamalarının sürdürülebilirliğini sorguladığını göstermişti. Çinli şirketlerin artan rekabeti de özellikle çip tarafındaki risk algısını yükseltmişti.

Son bilanço sezonu ise tartışmanın yönünü değiştirdi. Artık piyasanın temel sorusu “şirketler yapay zekâya çok mu para harcıyor?” olmaktan çıkıp “bu yatırımların sonunda en fazla nakdi kim üretecek?” noktasına geliyor.

534 milyarlık yatırım baskısı

Büyük bulut şirketlerinin önündeki mali tablo hâlâ ağır. Tahminlere göre bu şirketlerin yıllık faaliyet nakit akışındaki artışın 2025 ile 2027 arasında yaklaşık 340 milyar dolar olması bekleniyor.

Aynı dönemde sermaye harcamalarındaki artışın ise yaklaşık 534 milyar dolara ulaşacağı hesaplanıyor. Başka bir ifadeyle şirketler, yapay zekâ altyapısının kapasitesini büyütmek için ürettikleri ilave nakitten çok daha hızlı yatırım yapmak zorunda kalıyor.

Bu veri Dünya.com’da daha önce yapay zekâ yatırımlarının teknoloji devlerinin nakit üretimi üzerindeki baskısı açısından ele alınmıştı. Yeni tabloyu farklılaştıran nokta, yatırımcıların yüksek harcamayı artık tek başına cezalandırmak yerine bu sermayeyi uzun vadeli gelir ve kâra dönüştürebilecek şirketleri ayırmaya başlaması.

Veri merkezi yatırımlarının gelir üretmeye başlaması da zaman alıyor. Büyük tesislerin inşaat başlangıcından faaliyete geçerek para üretmesine kadar geçen sürenin genellikle 12 ila 18 ay olması, bugünkü harcamaların finansal sonuçlara gecikmeli yansımasına neden oluyor.

Küçük oyuncular çok hızlı yükseldi

Bu süreçte yapay zekâya özel işlem gücü kiralayan yeni nesil bulut sağlayıcıları CoreWeave ve Nebius dikkat çekici bir performans gösterdi. CoreWeave yaklaşık yüzde 50 yükselirken Nebius’taki artış yüzde 200’ü aştı.

Bu şirketler, yapay zekâ işlem kapasitesindeki küresel kıtlıktan yararlanıyor. Müşterilerin sınırlı GPU ve veri merkezi kapasitesi için yüksek fiyatları kabul etmesi, daha küçük sağlayıcıların hızlı biçimde gelir ve sipariş biriktirmesine imkan sağladı.

CoreWeave’in ikinci çeyrek gelirleri 2,58 milyar dolara çıkarken şirketin gelir sipariş birikimi 104,2 milyar dolara ulaştı. Yakın vadeli kapasitesinin büyük bölümünün satılmış olması da yeni sözleşmelerde güçlü fiyatlama avantajı sağlıyor. ([Reuters][2])

Nebius tarafında ise ikinci çeyrek gelirleri 582,3 milyon dolara ulaştı. Şirketin yapay zekâ bulut gelirleri yaklaşık altı katına çıkarken müşteri taahhütleri 40 milyar doların üzerine taşındı. ([Reuters][3])

Ölçek farkı kritik hale geliyor

Buna rağmen büyük yatırımcıların uzun vadeli tercihlerinde Microsoft, Amazon ve Google gibi şirketler öne çıkıyor. Bunun temel nedeni yalnızca veri merkezi büyüklüğü değil; aynı müşteriye altyapıdan yazılıma kadar çok daha geniş bir hizmet zinciri sunabilmeleri.

Yeni nesil bulut şirketleri bugün kıt kapasite nedeniyle yüksek fiyatlardan yararlanıyor. Ancak yeni veri merkezlerinin devreye girmesi ve işlem gücü arzının artması halinde fiyatların normalleşmesi, daha fazla borç kullanan ve sınırlı ürün çeşitliliğine sahip şirketlerin marjlarını baskılayabilir.

Büyük bulut şirketlerinde ise yüksek sermaye ihtiyacı başka bir risk yaratıyor. Microsoft’un ileriye dönük fiyat/kazanç çarpanı yaklaşık 24,6 seviyesinde bulunurken Meta’da bu oran 17,6 civarında. Yapay zekânın teknoloji sektörünü daha sermaye yoğun bir yapıya taşıması, güçlü kâr artışına rağmen geçmişte görülen değerleme çarpanlarının yeniden oluşmasını zorlaştırabilir.

Bu nedenle piyasanın önündeki ayrım yalnızca “çip şirketleri mi, bulut şirketleri mi?” şeklinde görülmüyor. Yaklaşık 3,6 trilyon dolar yöneten Capital Group tarafında da yapay zekâ ekosisteminin hem işlemci üreticilerini hem de büyük bulut sağlayıcılarını kapsayan daha geniş bir yapı olarak değerlendirilmesi gerektiği görüşü öne çıkıyor.

Kazanan sayısı azalabilir

Yapay zekâ yatırımlarının önündeki en zor hesap ise gelir tarafında bulunuyor. İsviçreli varlık yöneticisi LGF+ZEST’in hesaplamasına göre mevcut yatırım planlarının ekonomik olarak karşılığını verebilmesi için yapay zekâdan para kazanma düzeyinin yaklaşık 5 ila 13 kat artması gerekiyor.

Bu büyüklük, bugünkü güçlü talebin tek başına yeterli olmayacağını gösteriyor. Veri merkezi kapasitesi arttığında şirketlerin fiyatlama gücü, müşteri bağlılığı, yazılım ekosistemi ve kendi altyapısı üzerindeki kontrolü çok daha belirleyici hale gelecek.

Büyük yatırım kuruluşlarının beklentisi de bugünkü oyuncuların tamamının uzun vadede aynı ölçüde kazanamayacağı yönünde. Daha geniş teknoloji portföyüne, güçlü müşteri ilişkilerine ve kendi altyapısı üzerinde daha fazla kontrole sahip şirketlerin rekabette öne çıkması bekleniyor.

Bu nedenle yapay zekâ piyasasında yeni aşama daha fazla harcama açıklanmasından çok, yatırımların kâra dönüşme hızında izlenecek. Önümüzdeki bilançolarda bulut büyümesi, yapay zekâ gelirleri, sermaye harcamaları ve serbest nakit akışı arasındaki fark piyasanın kazananları nasıl ayıracağını belirleyecek.

Murat Ali Oral-Dünya

54 yıllık şirkette konkordato süreci

Fikret Petrol, mevcut finansal yükümlülüklerini sürdürülebilir bir ödeme planına bağlamak ve ticari faaliyetlerini devam ettirmek amacıyla konkordato başvurusunda bulundu.

Başvuru, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 285 ve devamı maddeleri kapsamında gerçekleştirildi.

Mahkemeden 3 aylık geçici mühlet

İstanbul 3. Asliye Ticaret Mahkemesi'nin 2026/1689 esas sayılı dosyasında 14 Ağustos 2026 tarihinde verilen kararla şirket hakkında 3 aylık geçici mühlet kararı alındı.

Mahkeme ayrıca İcra ve İflas Kanunu'nun 290. maddesi kapsamında geçici konkordato komiser heyeti görevlendirdi.

Kararın, ilgili mevzuat kapsamında ilan edilmesine de hükmedildi.

Şirket aleyhindeki takipler durduruldu

Geçici mühlet kararı, kanunda belirtilen istisnalar saklı kalmak üzere kesin mühletin sonuçlarını doğuruyor.

Bu kapsamda şirket aleyhine yeni icra takibi başlatılamayacak, mevcut takipler ise durdurulacak.

Teminat mektupları için de tedbir kararı

Mahkeme, aynı tarihte şirket tarafından düzenlenen teminat mektupları hakkında da ihtiyati tedbir kararı aldı.

Buna göre, ilgili alacaklıların ve geçici konkordato komiser heyetinin görüşleri alınarak nihai değerlendirme yapılıncaya kadar, şirket tarafından alacaklılar lehine düzenlenen teminat mektupları ticari ilişkinin teminatı olarak kabul edilecek.

Teminat mektuplarının vadeleri de tedbir kararının geçerli olduğu süre boyunca uzatılacak.

Fikret Petrol: Faaliyetlerimiz devam ediyor

Şirket, konkordato başvurusunun amacının yalnızca finansal yükümlülüklerin yeniden düzenlenmesi olmadığını belirtti.

Açıklamada, şirket faaliyetlerinin, malvarlığının ve alacaklıların tahsil imkanlarının birlikte korunmasının hedeflendiği ifade edildi.

Borçlar yeniden yapılandırılacak

Fikret Petrol, mevcut borçların sürdürülebilir bir yapı içerisinde yeniden düzenlenmesini ve ticari faaliyetlerin kesintisiz şekilde sürdürülmesini amaçladığını bildirdi.

Şirket ayrıca faaliyetlerinin devam ettiğini vurguladı.

Konkordato sürecinde yaşanacak önemli gelişmelerin ise sermaye piyasası mevzuatı kapsamında kamuoyuyla paylaşılacağı belirtildi.

Ekonomim

Spot altın yüzde 0,4 artışla 4.391,07 dolar/ons seviyesine yükseldi. Değerli metal, geçen hafta iki ayı aşkın sürenin en yüksek seviyesini görmüştü.

Aralık vadeli ABD altın kontratları da yüzde 0,3 yükselerek 4.448,10 dolara çıktı.

Zayıf dolar altını destekledi

Dolar endeksi yüzde 0,1 gerilerken, dolar üzerinden fiyatlanan altın diğer para birimlerini kullanan yatırımcılar için daha cazip hale geldi.

KCM Trade Baş Piyasa Analisti Tim Waterer, zayıf enflasyon verilerinin dolar üzerinde baskı oluşturduğunu ve bunun altının 4.400 dolar seviyesine doğru ilerlemesine alan açtığını belirtti.

Waterer, altının 4.500 doların üzerinde kalıcı bir yükseliş göstermesi için doların daha fazla değer kaybetmesi veya enerji fiyatlarında daha belirgin bir düşüş yaşanması gerekebileceğini söyledi.

Fed'in faiz hamlesine yönelik beklenti değişti

ABD'de temmuz ayında tarım dışı istihdamın beklenmedik şekilde gerilemesi ve tüketici enflasyonunun sınırlı kalması, Fed'in eylül ayında faiz artıracağı beklentisini zayıflattı.

CME FedWatch verilerine göre piyasalar, şu anda eylülde faiz artırımı ihtimalini yüzde 30 olarak fiyatlıyor. Bu oran bir ay önce yüzde 47 seviyesindeydi.

Faiz oranlarının düşmesi, getiri sağlamayan altını elde tutmanın fırsat maliyetini azaltarak değerli metalin yatırımcılar açısından cazibesini artırıyor.

Gözler Fed tutanaklarında

Piyasaların odağında şimdi Fed'in temmuz ayındaki toplantısına ilişkin tutanaklar bulunuyor.

Çarşamba günü yayımlanması beklenen tutanakların, politika yapıcıların faiz politikasına ilişkin görüşleri konusunda piyasalara yeni ipuçları vermesi bekleniyor.

Gazze'deki gelişmeler de izleniyor

Jeopolitik cephede ise ABD Başkanı Donald Trump'ın temsilcileri, Mısır, Katar ve Türkiye'den arabulucularla pazar günü Kahire'de bir araya geldi.

Görüşmelerin Trump'ın Gazze barış planını ilerletmeyi amaçladığı belirtilirken, İsrail'in Gazze'deki hava saldırılarını sürdürmesi bölgede gerilimin devam ettiğine işaret ediyor.

Ekonomim

Kulislerde öne çıkan ilk ve en sıcak başlık, piyasanın fonlama maliyetini ve likidite dengesini doğrudan etkileyen fonlama yapısındaki değişim. Mevcut yapıda yüzde 37 seviyesinde bulunan politika faizi ile yüzde 40 seviyesinde seyreden gecelik fonlama faizleri arasındaki makasın kapatılması hedefleniyor. Kaynaklar, gecelik faizlerin önümüzdeki haftalarda politika faizi olan yüzde 37 seviyesine hizalanarak, kademeli bir kalibrasyon yapılacağını belirtiyor. Nitekim Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Başkanı Fatih Karahan da yılın 3. Enflasyon Raporu toplantısında yaptığı sunumda, fonlama koşullarında esneklik sinyali vermiş, “Temel fonlama aracımız olan bir hafta vadeli repoya dönüş gündemimizde, bunu değerlendirebiliriz” ifadelerini kullanmıştı.

Finansman erişimde 2 kritik adım

Masada duran ve reel sektörü çok yakından ilgilendiren bir diğer başlık ise kredi büyüme sınırlarında beklenen esneklik… Bilindiği gibi, TL ticari krediler tarafında KOBİ kredileri için aylık büyüme sınırı yüzde 2 - 2,5 bandına kadar çekilmiş, bankalara bu limitlerin aşılması durumunda zorunlu karşılık yükümlülükleri getirilmişti. Süreç içerisinde yatırım, ihracat, tarım veya KOSGEB kaynaklı krediler büyüme sınırından istisna tutulsa da, bankaların genel risk iştahının kapanması ve sermaye kısıtları nedeniyle bu muafiyetler piyasanın nakit akışındaki tıkanıklığı çözmekte yetersiz kalmıştı. Benzer şekilde, sıkılaştırma döneminde TL kredi imkanlarının daralması ve maliyetlerin yükselmesi üzerine, özellikle ihracatçı ve sanayici firmalar borçlanma ihtiyaçlarını daha ulaşılabilir olan yabancı para (YP) kredilere kaydırmıştı. Döviz kredilerindeki bu hızlı tırmanışı durdurmak isteyen Merkez Bankası, yabancı kredilerdeki büyüme sınırını kademeli olarak aylık yüzde 0,5 seviyesine kadar çekerek oldukça sert bir fren uygulamıştı. Bakanlık koridorlarında konuşulan yeni adımlarla birlikte, hem döviz kredilerindeki aylık yüzde 0,5’lik katı sınırın esnetilmesi hem de KOBİ’lerin genel TL işletme kredilerine erişimini zorlaştıran büyüme kısıtlarında yumuşamaya gidilmesi bekleniyor. Böylece imalatçı ve ihracatçı şirketlerin sermaye ihtiyacını karşılayabilmesi için alan açılması hedefleniyor.

Kur-enflasyon korelasyonu sağlanacak

Kulislerden sızan bir diğer bilgi ise döviz kuru politikasına ilişkin... Sıkılaşma sürecinin en başından bu yana Türk Lirası’nın reel olarak değer kazanması ana çıpa olarak kullanılırken, yeni dönemde döviz kurunun enflasyon oranına daha paralel bir seyir izleyeceği ifade ediliyor. İhracatçıların uzun zamandır dile getirdiği “Kur enflasyonun altında kalıyor, dış pazarlarda rekabet gücümüzü kaybediyoruz” eleştirilerini dikkate alan ekonomi yönetiminin, kurda spekülatif veya ani sıçramalara izin vermeden, enflasyon patikasına paralel kontrollü bir artışa imkan tanıyacağı iddia ediliyor. Bu hamleyle bir yandan dezenflasyon süreci korunurken, diğer yandan sanayicinin dış pazarlardaki marj kaybının önüne geçilmesi planlanıyor.

Merve Yiğitcan-Ekonomim

İster kişi olsun ister bir işletme; kaynak-harcama dengesini kurabildiği sürece hayatını idame eder. Bu dengeyi bozan, aşırıya kaçmış istekler, ihtiyaçtan taşan harcamalardır ve bu da yıkım getirir

1-SORUN: İsraf; sahip olduğumuz bir şeyi yok etmek, zayi etmek... Faydaya dönüştürmeden harcamak… Gerektiğinden fazla kullanmak… Kullanmadığını çöpe atmak… Sarf kökünden gelir. Harcama anlamındaki sarf, abartılırsa israfa dönüşür. Tıpkı dozu aşan ilacın zehre dönüşmesi gibi…

2-ETKİSİ: Gereksiz ve ölçüsüz harcadığında, kusur işlemiş olursun. Kaynağı ziyan etmiş, üretileni; ayarında kullanmamışsındır. Ekmeği abartarak alırsın, artanı çöpe atarsın, israftır. Enerjiyi üretirsin, kullanmadığını harcarsın, israftır. Suyu boşuna akıtırsın, israftır. Ömür israfı da en tehlikelisi…

HADDİNİ AŞAN ZIDDINA DÖNER

3-ÇÖZÜM: İsrafın karşıtı, tasarruftur. Harcamaz, biriktirirsin. Zamanı geldiğinde, miktarında harcamak üzere tasarruf edersin. İsraftan artandır sende kalacak olan… İsrafın bedeli, üretimin faydaya dönüşememesi… Zaman israfı en sinsi olandır. Her madde, israf edilse de yeniden üretilebilir.

4- YÖNTEM: Zaman, verimli kullanılmazsa geri alınmaz. Tıpkı atılan ok gibi, zaman ya yaşanır ya da ıskalanır. Tasarruf; çoğaltan, israf; azaltandır. Tasarruf eden zenginleşir, israf eden fakirleşir. İsrafı alışkanlığa taşıyana müsrif denir. Müsrif tüccar, ticaretin kazancını tasarruf edememiş demektir.

İKİ SORU İKİ CEVAP / İsrafa dair…

Hayır yapmak israf mıdır?

Eskiler israf, sefahatin (konfor) sefahat ise sefaletin kapısıdır derler. İsrafı kutsayan hiçbir inanç sistemi yoktur. Zira israf etmede hayır, hayırda ise israf bulunmaz. Aşırı sevgi de ilişki israfıdır.

Kendi hazinesinin dilencisi?

Canın ne istiyorsa, ye, iç ama israf etme… Gençliğini israf eden, yaşlılığında sağlık dilencisi olur. Servetini israf eden kendi hazinesinin dilencisi olur. Gerekmeyeni satın alma; yoksa gerekeni satarsın.

NOT

İSRAFTAN YOLA ÇIKAN İFLASA VARIR

Ülkeleri iflasa götüren yol, israf taşlarıyla döşenmiştir. Bu israf, insan kaynağını kullanmamaktan, kaynaklarını değerlendirememekten doğar. İsrafın ilacı tasarruftur. Ancak tasarrufta da ifrata (aşırıya) kaçmamalı insan… Varyemez olur çıkar, cimriye dönüşürsün ki bu büyük insani kusurdur.

İSRAF LÛGATI

İsraf: Sahip olunan imkânları, malı, parayı, malı veya enerjiyi; ihtiyaçtan fazla, yersiz ölçüsüz kullanma

Müsrif: Para, mal, zaman, sağlık ve imkânları boş yere harcayan, savurtan, tutumsuz, sorumsuz kimse

İsraf ölçüsü: Rızkın hayırlısı, ihtiyaca yetendir. İhtiyacı abartırsan kendine konfor tuzağı kurarsın

Cimrilik: Haddini aşan tasarruf, cimriliğe dönüşür. Biriktir ama gerektiğinde sarf et, yani harca…

Şeref OĞUZ-Ekonomim

Bu sorular bugüne kadar daha çok şirketlerin kendi iç analizlerinde veya transfer fiyatlandırması çalışmalarında gündeme geliyordu. Ancak Vergi Denetim Kurulu tarafından geliştirilen VDK-MİHENK (Emsal Fiyatlar ve Sektörel Marjlar Veritabanı) ile birlikte bu karşılaştırmalar vergi incelemelerinin de önemli araçlarından biri olmaya hazırlanıyor.

VDK'nın açıklamasına göre sistem; çok sayıda mükelleften elde edilen mali verileri sektör, bölge ve ölçek bazında sınıflandıracak, büyük veri ve yapay zekâ destekli yöntemlerle işleyerek emsal fiyatlar ve marjlar üretecek. İlk aşamada özellikle e-fatura gibi elektronik belgelerde bulunan mali verilerden yararlanılacak.

Dolayısıyla vergi incelemelerinde yeni bir döneme giriyoruz. Artık yalnızca şirketinizin rakamlarının kendi içinde doğru olması değil, benzer şirketlerin rakamları arasında nasıl göründüğü de önem kazanacak.

Vergi İdaresi Artık Sadece Sizin Rakamlarınıza Bakmayacak

Bir vergi incelemesinde geleneksel olarak şirketin defterleri, faturaları, beyannameleri ve diğer mali kayıtları incelenir. Gerektiğinde karşıt incelemeler yapılır, banka hareketlerine veya üçüncü kişilerden alınan bilgilere başvurulur.

Dijitalleşme bu yöntemi önemli ölçüde değiştirdi. Vergi idaresinin elindeki elektronik veri miktarı arttıkça, incelemeler tek tek belgelerin kontrolünden büyük veri kümelerinin analizine doğru ilerliyor.

MİHENK bu dönüşümün yeni aşamalarından biri.

Sistem yalnızca verileri toplamakla yetinmeyecek. VDK'nın açıklamasına göre bölgesel, sektörel ve zamansal değişimleri izleyecek; örüntüleri analiz edecek, anomali ve sapmaları tespit edecek. E-fatura verileri üzerinden piyasa fiyatlarının oluşumu, sektörler arasındaki fiyat farklılıkları ve ölçek bazındaki marj değişimleri de gözlemlenebilecek.

Bunun pratikteki anlamı oldukça önemli.

Bir şirketin satış fiyatı, brüt kâr marjı veya belirli işlemlerindeki kârlılığı artık yalnızca kendi geçmiş yıllarıyla değil; aynı sektörde, aynı bölgede veya benzer ölçekte faaliyet gösteren işletmelerden elde edilen verilerle de karşılaştırılabilecek.

Özellikle ilişkili kişiler arasındaki işlemlerde bunun önemi daha da artıyor. Nitekim VDK da MİHENK'in önemli kullanım alanlarından birinin transfer fiyatlandırması incelemeleri olacağını açıkça belirtiyor.

Sektör Ortalamasından Farklı Olmak Vergi Riski mi?

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Bir şirketin kâr marjının sektör ortalamasından düşük veya yüksek olması tek başına vergisel bir risk taşıdığı anlamına gelmez.

Aynı sektörde faaliyet gösteren iki şirketin bile ürün çeşitliliği, müşteri portföyü, kapasite kullanım oranı, ihracat ağırlığı, satış politikası, finansman yapısı veya faaliyet gösterdiği pazar birbirinden tamamen farklı olabilir.

Bir şirket yeni bir pazara girmek için düşük fiyat politikası uygulayabilir. Başka bir şirket yüksek hacimli bir müşterisine önemli miktarda iskonto yapabilir. Bir işletme kapasitesinin yüzde 90'ını kullanırken diğeri yüzde 50'sini kullanıyor olabilir.

Dolayısıyla sektör ortalaması matematiksel olarak anlamlı olsa bile her zaman doğru bir vergisel emsal anlamına gelmez.

MİHENK açısından bence üzerinde durulması gereken nokta da tam olarak burası.

Sapma, vergi kaybının kanıtı olmayabilir; ancak artık açıklanması gereken bir veri haline gelebilir.

Örneğin sektörünüzde benzer ölçekteki şirketlerin brüt kâr marjı belirli bir aralıkta seyrederken sizin şirketiniz yıllardır bunun çok altında kalıyorsa, bunun ticari veya ekonomik nedeninin sorgulanması şaşırtıcı olmayacaktır.

Aynı durum fiyatlar için de geçerli.

Benzer koşullarda piyasada 100 liraya satılan bir malın ilişkili şirkete sürekli 70 liraya satılması, özellikle transfer fiyatlandırması açısından doğal olarak daha yakından incelenecektir.

Ancak burada idarenin yaptığı karşılaştırmanın da sağlıklı olması gerekir. Emsal grubuna hangi işletmelerin dahil edildiği, bunların gerçekten karşılaştırılabilir olup olmadığı, işlemlerin miktarı, zamanı, ticari koşulları ve diğer farklılıklar önem taşır.

Bu nedenle MİHENK tarafından ortaya konulan bir sapmanın otomatik olarak matrah farkına dönüşeceğini düşünmek de doğru olmaz.

VDK'nın sistemi tanımlarken yaptığı ayrım bu açıdan önemli. MİHENK klasik anlamda bir risk analiz sistemi olarak değil, doğrudan inceleme sırasında müfettişe veri ve karşılaştırma imkânı sağlayan bir karar destek aracı olarak konumlandırılıyor.

Şirketler Şimdiden Hangi Soruların Cevabını Hazırlamalı?

MİHENK'in belki de şirketler açısından en önemli sonucu, vergi incelemesine hazırlık anlayışını değiştirecek olması.

Bugüne kadar şirketler genellikle “Kayıtlarımız doğru mu?”, “Beyannamelerimizle mizanımız uyumlu mu?”, “Belgelerimiz eksiksiz mi?” sorularına yoğunlaşıyordu.

Bunlar elbette önemini koruyor. Ancak bunların yanına artık başka soruların da eklenmesi gerekiyor.

Şirketimizin brüt kâr marjı son üç veya beş yılda nasıl değişti?

Bu marj sektörümüzdeki benzer şirketlerden önemli ölçüde farklıysa bunun nedeni nedir?

Aynı ürünü farklı müşterilere önemli ölçüde farklı fiyatlardan satıyorsak bu fiyat farkının ticari gerekçesi var mı?

İlişkili şirketlere yaptığımız satışlarda uyguladığımız fiyat ve marjlar, bağımsız müşterilere yaptığımız satışlardan belirgin biçimde farklı mı?

Düşük marjla veya zararına gerçekleştirdiğimiz önemli satışların ticari gerekçelerini belgeleyebiliyor muyuz?

Olağan dışı fiyat veya kârlılık değişikliklerinin arkasındaki ekonomik nedenleri bugün sorulsa ortaya koyabilir miyiz?

Bu soruların inceleme başladıktan sonra ilk kez sorulması geç olabilir.

Çünkü vergi denetimindeki dijital dönüşüm yalnızca işlemlerin elektronik ortama taşınmasından ibaret değil. VDK'nın Denetim 2.0 yaklaşımı, denetimin emek yoğun yapıdan teknoloji yoğun ve veri odaklı bir modele dönüşmesini hedefliyor.

MİHENK de bu dönüşümün önemli parçalarından biri.

Şirketlerin buna vereceği cevap ise aslında oldukça basit:

Vergi idaresi şirketinizi başkalarıyla karşılaştırmadan önce, siz kendi şirketinizi karşılaştırmaya başlamalısınız.

Çünkü önümüzdeki dönemde iyi bir vergi incelemesine hazırlık çalışması yalnızca defterlerin, faturaların ve beyannamelerin doğru olup olmadığını kontrol etmekten ibaret olmayacak.

Şirketlerin kendi rakamlarına bir de vergi idaresinin görebileceği yerden bakmayı öğrenmesi gerekecek.

Bu çalışmada söz konusu mahsup işleminin (i) Türk Ticaret Kanunu bakımından hangi organın yetkisinde olduğu ve hangi sıraya uyulması gerektiği, (ii) vergi mevzuatı bakımından kâr dağıtımı sayılıp sayılmayacağı, tevkifat doğurup doğurmayacağı ve mali zarar mahsup hakkını etkileyip etkilemeyeceği, (iii) enflasyon düzeltmesinden kaynaklanan tutarlar bakımından özellik arz eden hususlar Gelir İdaresi’nin özelgeleri ışığında incelenmekte; konu altı ayrı senaryoya ilişkin örnek yevmiye kayıtlarıyla somutlaştırılmaktadır.

Anahtar kelimeler: Geçmiş yıl zararları, geçmiş yıl kârları, özkaynak virmanı, kâr dağıtımı, zarar mahsubu, TTK m. 376, KVK m. 9, VUK Geçici m. 33, enflasyon düzeltmesi.

1. GİRİŞ

Tek Düzen Hesap Planı’nda (TDHP) özkaynaklar;

• 50 Ödenmiş Sermaye,
• 52 Sermaye Yedekleri,
• 54 Kâr Yedekleri,
• 57 Geçmiş Yıllar Kârları,
• 58 Geçmiş Yıllar Zararları (-) ve
• 59 Dönem Net Kârı (Zararı)

hesap gruplarından oluşur. Bu yapıda “580 Geçmiş Yıllar Zararları (-)” hesabı, adından da anlaşılacağı üzere bir eksi (indirim) kalemi olarak özkaynaklar içinde yer alır.

Muhasebenin dönemsellik ilkesi gereği her hesap dönemi sonucunun ayrı ayrı takip edilmesi esastır. Ancak bu ilke, geçmiş dönemlere ait kâr ve zararların süresiz olarak bilançoda karşılıklı biçimde şişkin şekilde durması gerektiği anlamına gelmez.

Nitekim Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği’nin özkaynaklara ilişkin ilkeleri ile Türk Ticaret Kanunu’nun kâr dağıtımına ilişkin hükümleri, kâr dağıtımı aşamasında geçmiş yıl zararlarının kapatılmasını zorunlu kılmaktadır.

Buna karşılık uygulamada meslek mensupları bu virman kaydından çekinebilmektedir.

Bu çekingenliğin iki temel nedeni vardır:

• İşlemin bir vergi incelemesinde “örtülü kâr dağıtımı” veya “kâr payı dağıtımı” olarak nitelendirilmesi endişesi,
• Ticari bilançodaki zararın kapatılmasıyla birlikte Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 9. maddesi kapsamındaki beş yıllık mali zarar mahsup hakkının kaybedileceği endişesi.

Makalemizin takip eden bölümlerinde görüleceği üzere, Gelir İdaresi Başkanlığı bu iki endişeyi de açıkça gidermiş durumdadır.

2. İŞLEMİN MUHASEBE BOYUTU VE HUKUKİ NİTELİĞİ
2.1. İlgili Hesapların Niteliği

570 Geçmiş Yıllar Kârları hesabı, geçmiş faaliyet dönemlerinde ortaya çıkan ve işletmede bırakılan (dağıtılmamış, yedeklere aktarılmamış) kârların izlendiği hesaptır. 580 Geçmiş Yıllar Zararları (-) hesabı ise geçmiş faaliyet dönemlerinde ortaya çıkan ve mahsup edilmemiş zararların izlendiği, özkaynağı azaltıcı nitelikte bir hesaptır.

Dönem sonuçları, izleyen dönemde “590 Dönem Net Kârı” veya “591 Dönem Net Zararı (-)” hesaplarından bu hesaplara aktarılır.

2.2. Mahsubun Hukuki Niteliği: Özkaynak İçi Virman

570 hesabın borçlandırılıp 580 hesabın alacaklandırılması işlemi, özkaynaklar grubu içinde iki kalem arasında yapılan bir kaydırma veya virman işlemidir. Bu işlem sonucunda:

• Toplam özkaynak tutarı değişmez; sadece özkaynağın iç bileşimi sadeleşir.
• İşletmeden herhangi bir değer çıkışı olmaz; aktif toplamı ve yabancı kaynaklar etkilenmez.
• Ortaklara nakden veya hesaben bir ödeme yapılmaz; ortakların şirketten alacağı doğmaz.

Bu üç tespit, işlemin vergisel niteliğinin belirlenmesinde de belirleyicidir.

Zira yazımızın takip eden bölümlerinde ayrıntılı olarak ele alınacağı üzere, kâr payı stopajının doğması için Gelir Vergisi Kanunu’nun 94. maddesi anlamında “nakden veya hesaben ödeme” bulunması gerekir.

Söz konusu özkaynak içi virmanda böyle bir “ödeme bulunmadığından” işlem kâr payı dağıtımı olarak nitelendirilemez.

Tablo 1: Mahsup İşleminin Özkaynak Üzerindeki Etkisi (Şematik)

Görüldüğü üzere özkaynak toplamı 6.800.000 TL olarak sabit kalmakta, yalnızca kalemlerin dağılımı değişmektedir.

3. TÜRK TİCARET KANUNU AÇISINDAN DEĞERLENDİRME
3.1. Karar Yetkisi: Genel Kurulun Devredilemez Yetkisi

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 408. maddesinin ikinci fıkrasının (d) bendi uyarınca; finansal tablolara, yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporuna, yıllık kâr üzerinde tasarrufa, kâr payları ile kazanç paylarının belirlenmesine, yedek akçenin sermayeye veya dağıtılacak kâra katılması dâhil kullanılmasına ilişkin kararların alınması genel kurulun devredilemez görev ve yetkileri arasındadır.

Geçmiş yıl kârı, tanımı gereği “yıllık kâr üzerinde tasarruf” konusudur.

Dolayısıyla bu kârın zarara mahsup edilmek suretiyle kullanılmasına karar verme yetkisi münhasıran genel kuruldadır; yönetim kurulunun veya muhasebe biriminin re’sen böyle bir kayıt yapması hukuken sakattır.

Aynı şekilde yedek akçelerin zararın kapatılmasında kullanılması da genel kurul kararına bağlıdır.

Limited şirketlerde ise TTK m. 616 uyarınca finansal tabloların onaylanması ve kâr payı hakkında karar verilmesi genel kurulun (ortaklar kurulunun) devredilemez yetkileri arasında sayılmıştır.

TTK m. 644 gereği anonim şirketlerin yedek akçelere ilişkin hükümleri limited şirketlere de kıyasen uygulanacağı hükme bağlanmıştır.

Uygulama notu: Mahsup kaydının tarihi, genel kurul karar tarihi olmalıdır. Karar, karar defterine usulüne uygun şekilde işlenmelidir. Kararda mahsup edilecek tutar, mahsubun hangi kalemlerden yapılacağı ve sırası açıkça belirtilmelidir. Bu belge, hem bağımsız denetimde hem de olası bir vergi incelemesinde işlemin dayanağını oluşturur.

3.2. Kâr Payı Dağıtımının Kaynağı ve Zararın Kapatılmasının Önceliği

TTK m. 509/2 hükmüne göre kâr payı, ancak net dönem kârından ve serbest yedek akçelerden dağıtılabilir. TTK m. 523/1 maddesi uyarınca da kanuni ve esas sözleşmede öngörülen isteğe bağlı yedek akçeler ayrılmadıkça pay sahiplerine dağıtılacak kâr payı belirlenemez.

Bu hükümlerin doğal sonucu şudur: Bilançoda kapatılmamış geçmiş yıl zararı bulunduğu sürece, dağıtılabilir kârdan söz edilemez. Dolayısıyla kâr dağıtımı yapılmak isteniyorsa, geçmiş yıl zararlarının önce kapatılması ticaret hukuku bakımından zorunludur. Bu yönüyle 570/580 mahsubu bir tercih değil, çoğu zaman kâr dağıtımının ön koşulu niteliğindedir.

3.3. Yedek Akçelerin Zararın Kapatılmasında Kullanılması

TTK m. 519/3 uyarınca genel kanuni yedek akçe, sermayenin veya çıkarılmış sermayenin yarısını aşmadığı takdirde sadece zararların kapatılmasına, işlerin iyi gitmediği zamanlarda işletmeyi devam ettirmeye veya işsizliğin önüne geçmeye ve sonuçlarını hafifletmeye elverişli önlemler alınması için kullanılabilen ihtiyati değerlerdir. Bu hüküm, geçmiş yıl kârının zararı karşılamaya yetmediği hâllerde başvurulacak ikinci kaynağı göstermektedir.

3.4. Mahsupta İzlenmesi Gereken Sıra

TTK’da doğrudan bir sıra hükmü bulunmamakla birlikte, öğretide ve uygulamada benimsenen ve genel kurul kararlarında yaygın olarak izlenen sıra aşağıdaki gibidir:

Tablo 2: Geçmiş Yıl Zararlarının Kapatılmasında İzlenecek Kaynak Sırası

3.5. TTK m. 376 (Sermaye Kaybı ve Borca Batıklık) ile İlişkisi

TTK m. 376/1 uyarınca son yıllık bilançodan, sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının yarısının zararlar sebebiyle karşılıksız kaldığı anlaşılırsa, yönetim kurulu genel kurulu derhâl toplantıya çağırmak ve uygun gördüğü iyileştirici önlemleri sunmakla yükümlüdür.

Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre bu oranın üçte ikiye ulaşması hâlinde, derhâl toplantıya çağrılan genel kurul sermayenin üçte biriyle yetinme veya sermayenin tamamlanmasına karar vermezse şirket kendiliğinden sona erer.

Üçüncü fıkra ise borca batıklık hâlini ve iflasın bildirilmesi yükümlülüğünü düzenlemektedir.

Kritik nokta: 570/580 mahsubu, TTK m. 376 hesaplamasında şirketin durumunu değiştirmez. Zira anılan maddedeki karşılaştırma, zararların sermaye ve kanuni yedek akçeler toplamını hangi ölçüde karşılıksız bıraktığına ilişkindir ve zaten net özkaynak esas alınarak yapılır. Geçmiş yıl kârının zarara mahsubu özkaynak toplamını değiştirmediğine göre; TTK m. 376 açısından da sonucu değiştirmez.

Buna karşılık, mahsup işlemi bilançoyu sadeleştirdiği için sermaye kaybı hesaplamasının şeffaf biçimde yapılmasını kolaylaştırır ve iyileştirici önlemlerin doğru belirlenmesine hizmet eder.

3.6. Şekle İlişkin Yükümlülükler

• Olağan genel kurul, faaliyet dönemi sonundan itibaren üç ay içinde toplanır (TTK m. 409/1). Mahsup kararının bu toplantıda alınması uygundur.
• Karar, genel kurul toplantı tutanağına ve karar defterine işlenir; gündemde açıkça yer almalıdır.
• Mahsup, sermaye azaltımı yoluyla yapılıyorsa TTK m. 473 ve devamındaki alacaklıları koruyucu usul (bilirkişi/denetçi raporu, alacaklılara çağrı, tescil ve ilan) izlenmelidir.
• Bağımsız denetime tabi şirketlerde işlem, özkaynak değişim tablosunda ayrı bir satır olarak raporlanır.

4. VERGİ MEVZUATI AÇISINDAN DEĞERLENDİRME
4.1. Ticari Zarar – Mali Zarar Ayrımı

Konunun doğru kavranabilmesi için iki ayrı kavramın birbirinden titizlikle ayrılması gerekir:

Tablo 3: Ticari Zarar ile Mali Zararın Karşılaştırılması

Bu ayrım, çalışmanın en kritik noktasıdır: Ticari bilançoda 580 hesabın kapatılması, beyanname üzerinde takip edilen mali zararların kurum kazancından indirilmesine engel oluşturmaz.

4.2. Kurumlar Vergisi Kanunu 9.Maddesi Kapsamında Zarar Mahsubu

5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 9. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde, kurumlar vergisi matrahının tespitinde, kurumlar vergisi beyannamesinde her yıla ilişkin tutarlar ayrı ayrı gösterilmek şartıyla, beş yıldan fazla nakledilmemek kaydıyla geçmiş yılların beyannamelerinde yer alan zararların indirim konusu yapılacağı hükme bağlanmıştır.

Bu hükmün iki şekli şartı vardır:

1. Zararın ait olduğu yılın beyannamesinde yer alması,
2. Mahsup yapılacak beyannamede her yıla ilişkin tutarların ayrı ayrı gösterilmesi.

Ticari bilançoda 580 hesabın kapatılmış olması bu şartların hiçbirine aykırılık oluşturmamaktadır.

4.3. İşlemin Kâr Payı Dağıtımı Sayılıp Sayılmayacağı ve Tevkifat

Gelir Vergisi Kanunu’nun 94. maddesi, tevkifat yükümlülüğünü “nakden veya hesaben ödeme” yapılması şartına bağlamıştır. Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 15. ve 30. maddelerindeki kâr payı tevkifatı için de aynı esas geçerlidir.

Geçmiş yıl kârlarının ve/veya yedek akçelerin geçmiş yıl zararlarına mahsubunda ortaklara nakden veya hesaben yapılmış herhangi bir ödeme bulunmamaktadır. Ortaklar lehine talep edilebilir bir alacak da doğmamaktadır.

Bu nedenle işlem, kâr payı dağıtımı olarak değerlendirilemez ve kâr payı dağıtımına bağlı gelir vergisi tevkifatı doğmaz. Gelir İdaresi’nin aşağıda yer verilen özelgeleri bu sonucu açıkça teyit etmektedir.

4.4. Enflasyon Düzeltmesinden Kaynaklanan Tutarlar Bakımından Özellikli Durum

213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun mükerrer 298. maddesinin (A) fıkrasının (5) numaralı bendinin beşinci paragrafında; pasif kalemlere ait enflasyon fark hesaplarının herhangi bir suretle başka bir hesaba nakledilmesi veya işletmeden çekilmesi hâlinde, bu işlemlerin yapıldığı dönemlerin kazancı ile ilişkilendirilmeksizin o dönemde vergiye tabi tutulacağı belirtilmiştir. Aynı paragrafın devamında ise şu istisna yer almaktadır:

“Ancak öz sermaye kalemlerine ait enflasyon farkları düzeltme sonucu oluşan geçmiş yıl zararlarına mahsup edilebilir veya kurumlar vergisi mükelleflerince sermayeye ilave edilebilir; bu işlemler kâr dağıtımı sayılmaz.”

VUK’nun Geçici 33.maddesi uyarınca 31/12/2023 tarihli mali tablolar, enflasyon düzeltmesi şartlarının oluşup oluşmadığına bakılmaksızın enflasyon düzeltmesine tabi tutulmuş; düzeltmeden kaynaklanan kâr/zarar farkı geçmiş yıllar kâr/zararı hesabında gösterilmiş, bu şekilde tespit edilen geçmiş yıl kârı vergiye tabi tutulmamış, geçmiş yıl zararı ise zarar olarak kabul edilmemiştir.

555 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği’nin 55. maddesinde; 2023 yılı enflasyon düzeltmesinden kaynaklanan geçmiş yıl kârının herhangi bir suretle başka bir hesaba nakledilmesi veya işletmeden çekilmesi durumunda, nakledilen veya çekilen tutarın bu işlemlerin yapıldığı dönemin kazancı ile ilişkilendirilmeksizin gelir veya kurumlar vergisine tabi tutulacağı; ayrıca işletmeden çekilen değerlerin elde edenlerin hukuki statüsüne göre kâr payı stopajına tabi tutulacağı açıklanmıştır. Aynı maddede, söz konusu kârın sermayeye ilave edilmesinin mümkün olduğu ve bu işlemin kâr dağıtımı sayılmayacağı da belirtilmiştir.

Dikkat Edilmesi Gereken İnce Nokta: VUK’nun mük. 298/A-5’teki istisna, lafzı itibarıyla “düzeltme sonucu oluşan geçmiş yıl zararlarına” yapılacak mahsubu korumaktadır.

Buna göre; enflasyon düzeltmesinden kaynaklanan 570 bakiyesinin yine enflasyon düzeltmesinden kaynaklanan 580 bakiyesine mahsubunda tereddüt bulunmamaktadır. Buna karşılık, enflasyon düzeltmesinden kaynaklanan 570 bakiyesinin faaliyetten (nominal) doğan bir geçmiş yıl zararına mahsubunun idarece “başka bir hesaba nakil” olarak değerlendirilmesi riski teorik olarak mevcuttur.

Bu nedenle 570 ve 580 hesaplarının alt kırılımlarının (enflasyon düzeltmesi kaynaklı / nominal) mutlaka ayrı ayrı izlenmesi ve tereddüt hâlinde özelge talep edilmesini öneriyoruz.

4.5. Sermaye Azaltımı Yoluyla Mahsup: KVK m. 32/B

Geçmiş yıl kârı ve yedekler zararı karşılamaya yetmiyorsa zarar, sermaye azaltımı yoluyla kapatılabilir. Bu durumda 7420 sayılı Kanun ile Kurumlar Vergisi Kanunu’na eklenen 32/B maddesi devreye girmektedir.

Anılan madde, sermaye azaltımında hangi sermaye unsurunun ne tutarda azaltılmış sayılacağını ve bunların nasıl vergilendirileceğini düzenlemektedir.

Maddede, geçmiş yıl zararlarının mahsubu suretiyle sermaye azaltılması durumunda, azaltıma konu edilen sermaye unsurlarının maddenin ilk üç fıkrasındaki esaslara göre tespit edileceği, ancak vergi kesintisine tabi tutulmayacağı öngörülmüştür. Dolayısıyla:

• Ortaklara nakden veya hesaben ödeme yapılmadığından kâr payı stopajı doğmaz.
• Buna karşılık, azaltılan sermayenin daha önce sermayeye eklenmiş olan ve işletmeden çekilmesi hâlinde kurumlar vergisine tabi tutulması gereken unsurlara (enflasyon düzeltmesi olumlu farkları, yeniden değerleme değer artış fonu, maliyet artış fonu, gayrimenkul satış kazancı istisnasından doğan fon vb.) isabet eden kısmı kurum kazancına dâhil edilir.
• Sermayenin ortaklarca nakden veya aynen konulan kısmına isabet eden bölümü ise sermayenin geri alınması niteliğinde olduğundan vergilendirilmez.

4.6. Ortaklarca Zararın Karşılanması

Zararın ortaklar tarafından karşılanması (sermaye tamamlama fonu) yöntemi bu çalışmamızın doğrudan konusu olmamakla birlikte, alternatif bir yol olarak anılmayı hak etmektedir.

Bu yöntemde ortakların şirkete koyduğu tutarların kurum kazancı sayılıp sayılmayacağı, ödemenin TTK m. 376 kapsamında alınmış bir genel kurul kararına dayanıp dayanmadığına göre farklılaşmaktadır. Bu nedenle, ortaklardan zarar karşılığı tahsilat yapılmadan önce mutlaka TTK m. 376 kapsamında usulüne uygun bir genel kurul kararı alınması ve tutarın “549 Özel Fonlar” hesabında izlenmesi önem taşır.

5. GELİR İDARESİ BAŞKANLIĞI’NIN GÖRÜŞÜ: ÖZELGELER

Konuya ilişkin idari görüş, yıllar içinde verilen özelgelerle istikrar kazanmıştır. Aşağıda ilgili özelgeler kronolojik olarak özetlenmektedir.

Tablo 4: Konuya İlişkin Özelgelerin Özeti

5.1. Diyarbakır Vergi Dairesi Başkanlığı’nın 23.05.2016 Tarihli Özelgesi

Özelge talebinde bulunan şirket, hisselerinin devrinden önceki dönemlerden gelen ve beş yıllık süre dolduğu için artık beyanname üzerinde mahsup imkânı kalmayan geçmiş yıl zararlarının, yedek akçelerle mahsup edilerek bilanço kalemlerinin sadeleştirilmesinin Kurumlar Vergisi Kanunu karşısındaki durumunu sormuştur.

İdare, TTK m. 409, m. 519-523 ve m. 509/2 ile KVK m. 9 hükümlerine atıf yaptıktan sonra şu sonuca varmıştır: “Geçmiş yıl zararlarının geçmiş yıl kârlarına ve/veya yasal yedeklere mahsup edilmesi işleminde, nakden veya hesaben yapılmış bir ödeme söz konusu olmadığından, bu mahsup işlemi kâr payı dağıtımı olarak değerlendirilmeyecek ve kâr payı dağıtımına bağlı vergi kesintisi yapılmayacaktır.”

5.2. Van Defterdarlığı’nın 25.12.2014 Tarihli Özelgesi

Bu özelgede idare, mükelleflerin geçmiş yıl zararlarını izleyen dönem kârlarına, yedeklere veya sermayeye mahsup ederek ya da ortaklardan zarar tutarı kadar para tahsil ederek muhasebe kayıtlarından çıkarabileceklerini belirtmiş; geçmiş yıl zararlarının bu şekilde kapatılması işleminin ticari bilanço ile ilgili bir işlem olduğunu ve bu işlemin yapılmış olmasının mükelleflerin gerçekte var olan zararlarını beyanname üzerinde mahsup etme imkânını ortadan kaldırmadığını açıkça ifade etmiştir.

Bu görüş, uygulamadaki en yaygın endişeyi ortadan kaldırmaktadır: Ticari bilançoda 580 hesabın kapatılması, mali zararın beyanname üzerinde beş yıllık süre içinde mahsubuna engel değildir.

5.3. Kayseri Vergi Dairesi Başkanlığı’nın 21.02.2012 Tarihli Özelgesi

Sermaye azaltımı yoluyla zarar mahsubuna ilişkin bu özelgede idare, sermayenin hangi unsurlardan oluştuğunun tespitini esas almış; azaltılan tutarın öncelikle sermayeye eklenmiş değer artış fonuna isabet ettiği kabulüyle bu tutar üzerinden kurumlar vergisi hesaplanması gerektiğini, buna karşılık nakden veya hesaben ödeme bulunmadığından kâr payı tevkifatı yapılmayacağını belirtmiştir. Bu yaklaşım, sonradan 7420 sayılı Kanun ile KVK’ya eklenen 32/B maddesinde yasal düzeye taşınmıştır.

5.4. Ankara Defterdarlığı’nın 02.06.2025 Tarihli Özelgesi

Enflasyon düzeltmesi uygulamasının güncel etkilerini gösteren bu özelgede; 31/12/2023 tarihli bilançonun düzeltilmesinden kaynaklanan geçmiş yıl kârının “570 Geçmiş Yıllar Kârları” alt hesabında takip edildiği, 2024 hesap döneminde enflasyon düzeltmesinden kaynaklananlar dâhil elde edilen kârın ise “590 Dönem Net Kârı” hesabında izlendiği bir olayda görüş bildirilmiştir.

İdare, 31/12/2024 tarihli bilançonun enflasyon düzeltmesine tabi tutulması sonucu ortaya çıkan kâr veya zararın 2024 hesap dönemine ilişkin kurumlar vergisi matrahının hesaplanmasına esas teşkil ettiğinden hareketle, bu kârın 2025 ve sonraki dönemlerde kâr dağıtımına konu edilmesi hâlinde ayrıca kurumlar vergisine tabi tutulmayacağını; ancak işletmeden çekilen değerlerin, elde edenlerin hukuki statüsüne göre kâr payı stopajına tabi tutulacağını belirtmiştir.

Bu özelge, 2023 düzeltmesinden gelen 570 bakiyesi ile 2024 ve sonrası dönemlerin kârı arasındaki rejim farkını göstermesi bakımından önemlidir: 2023 düzeltme kârının işletmeden çekilmesi hem kurumlar vergisi hem stopaj doğururken, 2024 dönem kârının dağıtımı yalnızca stopaj doğurmaktadır.

6. ÖRNEK MUHASEBE UYGULAMALARI

Aşağıdaki örneklerde tutarlar Türk Lirası olarak gösterilmiş, tüm kayıtlarda genel kurul kararının usulüne uygun şekilde alındığı varsayılmıştır. Kayıt tarihleri genel kurul karar tarihidir.

Örnek 1: Geçmiş Yıl Kârının Zararı Tamamen Karşılaması

ABC A.Ş.’nin 31.12.2025 tarihli bilançosunda özkaynak kalemleri şöyledir: 500 Sermaye 5.000.000 TL, 540 Yasal Yedekler 400.000 TL, 570 Geçmiş Yıllar Kârları 3.200.000 TL, 580 Geçmiş Yıllar Zararları (-) 1.800.000 TL. 25.03.2026 tarihli olağan genel kurul, 580 hesapta izlenen 1.800.000 TL zararın geçmiş yıl kârlarından mahsubuna karar vermiştir.

Kayıt No 1 — 25.03.2026

Açıklama: Genel kurulun 25.03.2026 tarih ve … sayılı kararı uyarınca geçmiş yıl zararlarının geçmiş yıl kârlarından mahsubu. Kayıt sonrası 570 hesap bakiyesi 1.400.000 TL, 580 hesap bakiyesi sıfırdır. Özkaynak toplamı 6.800.000 TL olarak değişmemiştir.

Örnek 2: Kârın Yetersiz Kalması — Yedeklerden Tamamlama

DEF A.Ş.’nin özkaynak kalemleri: 500 Sermaye 10.000.000 TL, 540 Yasal Yedekler 1.200.000 TL, 542 Olağanüstü Yedekler 900.000 TL, 570 Geçmiş Yıllar Kârları 600.000 TL, 580 Geçmiş Yıllar Zararları (-) 2.500.000 TL. Genel kurul, zararın sırasıyla geçmiş yıl kârlarından, olağanüstü yedeklerden ve yasal yedeklerden mahsup edilmesine karar vermiştir. Yasal yedek tutarı (1.200.000 TL) sermayenin yarısını (5.000.000 TL) aşmadığından, TTK m. 519/3 uyarınca zararın kapatılmasında kullanılabilir.

Kayıt No 2 — Zararın Kademeli Mahsubu

Açıklama: Kayıt sonrası 570 ve 542 hesaplar kapanmış, 540 hesap bakiyesi 200.000 TL’ye inmiştir. Zarar tamamen kapatıldığından şirket bundan sonraki dönemlerde kâr dağıtımı yapabilecek konuma gelmiştir.

Örnek 3: Cari Dönem Kârının Devri ve Zarara Mahsubu

GHI A.Ş.’nin 2025 hesap dönemi net kârı 2.000.000 TL olup “590 Dönem Net Kârı” hesabında izlenmektedir. Şirketin 580 hesabında 2.600.000 TL geçmiş yıl zararı bulunmaktadır. Genel kurul, dönem kârının tamamının geçmiş yıl zararlarına mahsubuna karar vermiştir. İşlem iki aşamada kaydedilir.

Kayıt No 3.a — Dönem Net Kârının Geçmiş Yıllar Kârlarına Devri

Açıklama: 2025 dönem sonucunun izleyen dönemde geçmiş yıllar kârları hesabına aktarılması.

Kayıt No 3.b — Geçmiş Yıl Zararına Mahsup

Açıklama: Kayıt sonrası 580 hesap bakiyesi 600.000 TL olarak devam etmektedir. Bilançoda kapatılmamış geçmiş yıl zararı bulunduğundan bu dönemde kâr dağıtımı yapılamaz; genel kanuni yedek akçe ayrımı da zarar mahsubundan sonra kalan dağıtılabilir kâr üzerinden değerlendirilir.

Örnek 4: Enflasyon Düzeltmesinden Kaynaklanan Tutarların Mahsubu

JKL A.Ş.’nin 31/12/2023 tarihli bilançosunun enflasyon düzeltmesine tabi tutulması sonucu 8.400.000 TL geçmiş yıl kârı doğmuş ve “570.01 Enflasyon Düzeltmesinden Kaynaklanan Geçmiş Yıllar Kârları” alt hesabında izlenmeye başlanmıştır. Şirketin ayrıca “580.01 Enflasyon Düzeltmesinden Kaynaklanan Geçmiş Yıllar Zararları” alt hesabında 2.900.000 TL zararı bulunmaktadır. Genel kurul bu iki tutarın mahsubuna karar vermiştir.

Kayıt No 4 — Enflasyon Düzeltmesi Kaynaklı Mahsup

Açıklama: VUK mük. m. 298/A-5 uyarınca öz sermaye kalemlerine ait enflasyon farkları, düzeltme sonucu oluşan geçmiş yıl zararlarına mahsup edilebilir ve bu işlem kâr dağıtımı sayılmaz. Dolayısıyla mahsup kurumlar vergisi veya stopaj doğurmaz. Kayıt sonrası 570.01 bakiyesi 5.500.000 TL’dir; bu tutarın ortaklara dağıtılması hâlinde ise hem kurumlar vergisi hem kâr payı stopajı doğacaktır (555 Sıra No.lu VUK GT m. 55).

Uyarı: 570 ve 580 hesapların alt kırılımları (enflasyon düzeltmesi kaynaklı / nominal) ayrı ayrı izlenmelidir. Enflasyon düzeltmesinden kaynaklanan 570 bakiyesinin, düzeltmeden değil faaliyetten doğan bir zarara mahsubunda idarenin farklı değerlendirme yapma ihtimali bulunduğundan, bu tür bir mahsup öncesinde özelge talep edilmesi yerinde olur.

Örnek 5: Sermaye Azaltımı Yoluyla Zararın Kapatılması

MNO A.Ş.’nin sermayesi 20.000.000 TL olup, bu tutarın 12.000.000 TL’si ortaklarca nakden konulan sermayeden, 6.000.000 TL’si sermayeye eklenmiş enflasyon düzeltmesi olumlu farklarından, 2.000.000 TL’si ise sermayeye eklenmiş geçmiş yıl kârlarından oluşmaktadır. Şirketin 580 hesabında 5.000.000 TL zarar bulunmaktadır ve genel kurul, TTK m. 473 vd. usulüne uyularak 5.000.000 TL tutarında sermaye azaltımı yapılmasına ve zararın kapatılmasına karar vermiştir.

Kayıt No 5 — Sermaye Azaltımı Suretiyle Zarar Mahsubu

Açıklama: Kayıt, sermaye azaltımının ticaret siciline tescil edildiği tarih itibarıyla yapılır. KVK m. 32/B uyarınca azaltıma konu edilen 5.000.000 TL’nin hangi sermaye unsurlarından karşılandığı kanundaki esaslara göre tespit edilir. Ortaklara nakden veya hesaben ödeme yapılmadığından tevkifat doğmaz; ancak sermayeye eklenmiş enflasyon düzeltmesi olumlu farklarına isabet eden kısım kurum kazancına dâhil edilerek kurumlar vergisine tabi tutulur.

Örnek 6: Zararın Ortaklarca Karşılanması

PRS Ltd. Şti.’nin 580 hesabında 1.500.000 TL zarar bulunmakta olup, şirketin TTK m. 376/1 kapsamında sermaye kaybı durumunda olduğu tespit edilmiştir. Ortaklar kurulu, TTK m. 376 kapsamında aldığı kararla zararın ortaklarca karşılanmasına ve tutarın nakden şirkete ödenmesine karar vermiştir.

Kayıt No 6.a — Ortaklardan Tahsilat

Açıklama: Ortaklar kurulunun TTK m. 376 kapsamındaki kararına istinaden ortaklarca yatırılan tutarın özel fon hesabına alınması.

Kayıt No 6.b — Zararın Fondan Mahsubu

Açıklama: TTK m. 376 kapsamında usulüne uygun bir karar bulunmaksızın ortaklarca yapılan ödemelerin kurum kazancı olarak değerlendirilmesi riski bulunduğundan, karar metninin ve ödemenin belgelendirilmesi kritik önemdedir.

7. UYGULAMADA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR

• Genel kurul / ortaklar kurulu kararı alınmadan mahsup kaydı yapılmamalıdır. Karar, gündemde açıkça yer almalı ve karar defterine işlenmelidir.
• Kayıt tarihi, genel kurul karar tarihi olmalıdır. Dönem içinde geriye dönük kayıt yapılmamalıdır.
• Mahsup sırası gözetilmelidir: önce dönem kârı, sonra geçmiş yıl kârları, ardından serbest yedekler, en son kanuni yedekler.
• Genel kanuni yedek akçenin ancak sermayenin yarısını aşmayan kısmı zararın kapatılmasında kullanılabilir (TTK m. 519/3).
• Mali zararlar, ticari bilançodaki mahsuptan bağımsız olarak beyanname üzerinde yıllar itibarıyla ayrı ayrı izlenmeye devam etmelidir. Kâr beyan edilen bir dönemde zarar mahsubunun beyannamede gösterilmemesi, o zararın sonraki dönemlerde mahsup hakkını kaybettirir.
• 570 ve 580 hesapların enflasyon düzeltmesi kaynaklı ve nominal alt kırılımları ayrı ayrı takip edilmelidir.
• Enflasyon düzeltmesinden kaynaklanan 570 bakiyesinin ortaklara dağıtımı, mahsuptan farklı olarak vergi doğurur; bu ayrım gözden kaçırılmamalıdır.
• Sermaye azaltımı yoluyla mahsupta KVK m. 32/B analizi mutlaka yapılmalı, sermayenin unsurları ve bunların sermayeye eklenme tarihleri belgelenmelidir.
• Bağımsız denetime tabi şirketlerde işlem, özkaynak değişim tablosunda ayrıca gösterilmelidir.
• İşlem TTK m. 376 kapsamında bir sermaye kaybı durumunu ortadan kaldırmaz; iyileştirici önlemler ayrıca değerlendirilmelidir.

8. SONUÇ

Özkaynaklarda yer alan geçmiş yıl kârlarının geçmiş yıl zararlarına mahsup edilmesi (virman) hem Türk Ticaret Kanunu hem de vergi mevzuatı bakımından mümkündür ve çoğu zaman kâr dağıtımının ön koşuludur.

Ticaret hukuku bakımından işlem, genel kurulun devredilemez yetkisi kapsamındadır (TTK m. 408/2-d). Usulüne uygun bir genel kurul kararı olmaksızın yapılan kayıt hukuken sakattır. Zararın kapatılmasında dönem kârı, geçmiş yıl kârları, serbest yedekler ve genel kanuni yedek akçe sırasıyla kullanılır; genel kanuni yedek akçe bakımından TTK m. 519/3’teki sınıra dikkat edilmelidir.

Vergi hukuku bakımından işlem, ortaklara nakden veya hesaben bir ödeme içermediğinden kâr payı dağıtımı sayılmaz ve tevkifat doğurmaz. Gelir İdaresi bu görüşü 2012’den bu yana verdiği özelgelerle istikrarlı biçimde ortaya koymuştur. Aynı şekilde, ticari bilançoda 580 hesabın kapatılması Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 9. maddesi kapsamındaki beş yıllık mali zarar mahsup hakkını ortadan kaldırmaz; mali zarar takibi beyanname üzerinden yürütülmeye devam eder.

Enflasyon düzeltmesi uygulamasının devam ettiği mevcut dönemde ise ilave bir dikkat gerekmektedir. VUK mük. m. 298/A-5 uyarınca öz sermaye kalemlerine ait enflasyon farklarının düzeltme sonucu oluşan geçmiş yıl zararlarına mahsubu ve sermayeye ilavesi kâr dağıtımı sayılmaz; buna karşılık bu tutarların işletmeden çekilmesi vergi doğurur. Bu nedenle 570 ve 580 hesapların alt kırılımlarının ayrıştırılarak izlenmesi, uygulamada en çok hataya açık noktadır.

Sonuç olarak, kararı alınmış, belgelendirilmiş ve doğru sıralamayla yapılmış bir 570/580 mahsubu vergisel bir risk taşımaz; aksine bilançonun gerçeği yansıtması ve şirketin kâr dağıtımı kapasitesinin doğru belirlenmesi bakımından gereklidir.

Kaynakça

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — m. 376, 408, 409, 473 vd., 507, 509, 519, 523, 616, 644
• 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu — m. 6, 9, 15, 30, 32/B
• 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu — m. 38, 94
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu — mükerrer m. 298/A, Geçici m. 33
• 555, 560, 563 ve 582 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliğleri
• 1 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (Tek Düzen Hesap Planı)
• İstanbul Büyük Mükellefler Vergi Dairesi Başkanlığı’nın 20.02.2012 tarih ve 52 sayılı özelgesi
• Kayseri Vergi Dairesi Başkanlığı’nın 21.02.2012 tarih ve B.07.1.GİB.4.38.15.01-KV-20-195-28 sayılı özelgesi
• Van Defterdarlığı’nın 25.12.2014 tarih ve 26 sayılı özelgesi
• Diyarbakır Vergi Dairesi Başkanlığı’nın 23.05.2016 tarih ve 71387770-125[9-2016/45]-11 sayılı özelgesi
• Ankara Defterdarlığı’nın 02.06.2025 tarih ve E-27575268-105[Mük.298-2025-449]-308257 sayılı özelgesi

Ahmet GÜZEL WRS İmperium, Yönetici, Sorumlu Ortak

KART BİLGİSİ İSTEMEZ

Öncelikle bilinmesi gereken önemli bir nokta var. SGK, cep telefonuna rastgele mesaj gönderen bir kurum değil. Kurumun SMS bilgilendirme hizmetinden yalnızca telefon numarasını sisteme kaydeden vatandaşlar yararlanabiliyor. Daha önce bu sisteme hiç kayıt yaptırmamış bir kişinin telefonuna SGK adına gelen mesajlar, şüpheyle değerlendirilmeli. Telefon numarası kaydı ise e-Devlet üzerinden yapılan "SGK Cep Telefonu Bilgisi Beyan" hizmetiyle gerçekleştiriliyor. Dolayısıyla sisteme hiç kayıt yaptırmamış bir kişinin telefonuna SGK adına gelen mesajlara daha temkinli yaklaşması gerekiyor. SGK'nın SMS sistemi daha çok sağlık hizmetleriyle ilgili bilgilendirme yapmak için kullanılıyor. Hastanede alınan sağlık hizmetinin SGK'ya maliyeti gibi bilgiler bu sistem üzerinden vatandaşa bildiriliyor. Böylece vatandaş kendi adına bilgisi dışında sağlık işlemi yapılıp yapılmadığını da kontrol edebiliyor. Dolandırıcıların en sık kullandığı yöntem ise "GSS prim borcunuz bulunmaktadır" şeklinde mesaj gönderip, ödeme yapılması için link paylaşmak veya IBAN vermek. Oysaki SGK, SMS ile ödeme istemez. SMS üzerinden kredi kartı bilgisi talep etmez. IBAN göndermez.

DOLANDIRICILARIN EN BÜYÜK SİLAHI PANİK

İnternet dolandırıcılıklarının büyük bölümü teknik yöntemlerle değil, panik duygusu üzerinden gerçekleştiriliyor. "Borç çıktı", "hesabınız bloke olacak", "ödemezseniz işlem başlatılacak" gibi ifadeler vatandaşın düşünmeden hareket etmesini amaçlıyor. Oysa birkaç dakikalık bir kontrol, hem maddi kayıpları hem de kişisel bilgilerin kötü niyetli kişilerin eline geçmesini önleyebilir. Kısacası, telefonunuza "SGK" adıyla gelen her mesaj doğru olmayabilir. Böyle bir durumda ilk yapılması gereken, mesajdaki bağlantıya tıklamak değil, e-Devlet üzerinden bilgiyi doğrulamaktır.

RAKAMLAR ÖNCE GÜVEN VERİYOR
Araştırmaya göre Türkiye’de insanların genel sosyal hayatlarından memnuniyet oranı yalnızca yüzde 43 iken, aile ilişkilerinden memnuniyet yüzde 84’e çıkıyor. Aradaki fark küçümsenmeyecek boyutta. İnsanımız dışarıdaki hayattan ne kadar yorulursa yorulsun, içeride hâlâ aileye tutunuyor.

Modern toplumun bireyi özgürleştirdiği kadar yalnızlaştırdığı da artık yeni bir tespit değil. Ekonomik belirsizlik, iş hayatındaki rekabet, büyük şehirlerde giderek anonimleşen yaşam, dijitalleşme ve sosyal ilişkilerin dönüşümü insanın geleneksel dayanışma çevrelerini daraltıyor.

Türkiye’de ise bütün bunların karşısında hâlâ çok güçlü bir ‘son sığınak’ var: Aile. İnsanların önemli bir bölümü ihtiyaç duyduğunda desteği öncelikle en yakınlarından bekliyor. Bu nedenle Türkiye’de aileyi yalnızca anne, baba ve çocuklardan meydana gelen demografik bir birim olarak görmek eksik kalıyor. Aile, aynı zamanda bizim sosyal güvenlik sistemimizin görünmeyen katmanı.

İşsiz kaldığımızda, hastalandığımızda, çocuğumuza bakacak birine ihtiyaç duyduğumuzda, yaşlandığımızda, maddi veya manevi bir kriz yaşadığımızda devletin, piyasanın veya sosyal çevrenin bıraktığı boşluğu çoğu zaman aile dolduruyor.
Gençler aileden vaz mı geçiyor, yoksa geleneksel roller mi değişiyor?

Türkiye’deki aile tartışmalarında en kolay kurulan cümlelerden biri şu: “Gençler artık evlenmek istemiyor.” Böyle kesin hükümler vermeden önce gençlerin içinde yaşadığı şartlara bakmak gerekiyor.

Bugünün 25 yaşındaki genci ile 30-40 yıl önceki 25 yaşındaki insan aynı ekonomik ve sosyal dünyada yaşamıyor. Eğitim süresi uzadı. İş hayatına giriş gecikti. Konut edinmek zorlaştı. Büyükşehirlerde bağımsız bir hane kurmanın maliyeti arttı. Kadınların eğitim ve çalışma hayatındaki konumu değişti. Evlilikten ve eşler arasındaki ilişkiden beklentiler yükseldi.
Dolayısıyla evliliğin gecikmesini doğrudan ‘ailenin değer kaybetmesi’ şeklinde okumak yanıltıcı olabilir.

AİLE REİSİ, ÇOCUK, NAFAKA KONULARINA BAKIŞ
Araştırmada, toplumsal cinsiyet rolleri sorulduğunda dikkat çekici bir ayrışma görülüyor. "Evin reisi erkektir" ifadesine erkeklerin yüzde 51'i katılırken, bu oran kadınlarda yüzde 26'da kalıyor. Üstelik eğitim seviyesi yükseldikçe bu geleneksel role yönelik eleştirel tutum belirgin biçimde artıyor.

Katılımcıların yüzde 85'i ideal çocuk sayısını iki veya üç olarak işaretliyor, yüzde 42.8'i doğrudan ‘iki çocuk’ diyor. Doğu bölgelerine gidildikçe sayı artıyor, batı ve büyükşehirlerde ise azalıyor.
Nafaka gibi hukuki-ailevi meselelerde ise toplum ikiye bölünmüş durumda: Yüzde 47 destekliyor, yüzde 34 karşı çıkıyor.

AİLEYİ KORUMAK NE DEMEK?
Burada kamu politikası açısından da önemli bir ayrım yapmamız gerekiyor.

‘Aileyi korumak’ ile ‘geçmişteki aile biçimini korumak’ aynı şey değil. Türkiye’nin ihtiyacı aileyi geçmişin fotoğrafında dondurmak değil.

Bugünün insanının aile kurabilmesini kolaylaştırmak.

Genç bir çift evlenmek istiyorsa barınma maliyetini düşünmek zorundayız.

* Çocuk sahibi olmak istiyorsa kreşi konuşmalıyız.

* Yaşlı nüfus artıyorsa yalnızca çocukların anne babalarına bakmasını beklemek yerine uzun dönemli bakım sistemlerini geliştirmeliyiz.

* Aileyi gerçekten güçlendirmek istiyorsak sloganlardan kurumlara geçmeliyiz.

POLİTİKA YAPICILAR İÇİN KIYMETLİ VERİLER
TGSS’nin düzenli tekrarlanacak saha araştırmaları konuyu tek tip bir ‘aile politikası’ şablonuyla değil, bu farklılaşmayı yıllar içinde izleyebilecek nadir araçlardan biri olarak politika yapıcılar için kıymetli veriler içeriyor.

Kanunda değişiklik yapılmadan önce boşta geçen süre ve işe başlatmama tazminatı sadece süre olarak belirleniyor, ücretin geçersiz fesih tarihindeki veya işe başlatmama anındaki birtakım koşullara göre taraflarca tespit edilmesi gerekiyordu.

Kanundaki değişiklikten önce boşta geçen sürelere ait ücretin hesabında dikkate alınacak ücret, Yargıtay kararı uyarınca feshin gerçekleştiği tarihten sonraki 4 aylık sürede alınacak ücretlerdi. Fesih tarihinden sonraki dört aylık süre içerisinde, işyerindeki diğer çalışanlara zam uygulanmışsa bu zam oranında ya da emsal işçiye gelen zam oranında bir zam uygulanarak dört aylık ücret hesaplanmalıydı. İş Kanunun 21. maddesinde yapılan değişiklikle “Mahkeme veya özel hakem, ikinci fıkrada düzenlenen tazminat ile üçüncü fıkrada düzenlenen ücret ve diğer hakları, dava tarihindeki ücreti esas alarak parasal olarak belirler” hükmü getirildi. Değişiklik ile mahkemelere dava tarihindeki ücret üzerinden belirleme yapma zorunluluğu getirildi.

Boşta geçen süre ücreti giydirilmiş ücret üzerinden hesaplandığından, ticket gibi ek hakların da hesaba katılması gerekmektedir.

Kıdem tazminatı ‘farklı’

İş güvencesi tazminatı çıplak ücret üzerinden hesaplanmaktadır. Bu nedenle kişinin temel ücreti esas alınmalıdır. Değişiklikten önce, esas alınacak temel ücretin fesih tarihindeki değil, kişiye işe başlatılmayacağının bildirildiği tarihteki ücret olması aranıyordu.

Dolayısıyla iş güvencesi tazminatına esas ücreti hesaplarken işverenin ispatlayabileceği ve uyguladığı zam oranları varsa bu zam oranları üzerinden, yoksa emsal işçiye gelen zam oranları üzerinden ücretin güncellenerek günümüze getirilmesi ve bu ücret üzerinden iş güvencesi tazminatının hesaplanması gerekmekteydi. Değişiklikle mahkemelerin dava tarihindeki ücret üzerinden iş güvencesi tazminatını hesaplaması gerekmektedir. Bununla birlikte iş güvencesi tazminatı sadece ücrete göre değil hakimin takdirine bağlı olarak belirlenecek orana göre de değişmektedir. Bu oran en az dört en fazla sekiz aylık ücret olmak üzere hakimin takdirine bağlı olarak değişmektedir.

Kişiye geçersiz fesih yapıldığı tarihte kıdem tazminatı ödenmemişse, geçersiz fesih tarihindeki kıdemine dört aylık süre daha eklenmek şartıyla kıdemi bulunacak, fakat diğer çalışanlara uygulanan zamlarla veya emsal işçiye göre bugüne getirilmiş ücreti hesaplanacak, bunun üzerine bugüne getirilmiş ücret ekleri (ek ödeme ve/veya ayni yardımlar) eklenecek ve dolayısıyla güncel giydirilmiş ücret üzerinden kıdem tazminatı hesaplanacaktır.

Emsal işçi nasıl belirlenir?

Yargıtay’a göre; işe başlatmama suretiyle fesih tarihindeki ücretin ispat yükü işçiye aittir. İşçinin başlatmama suretiyle fesih tarihindeki ücretinin belirlenmesinde,

işçi ile aynı işyerinde çalışmakta olan “emsal işçi” ücreti dikkate alınır. İspat yükünün dağılımına göre, işçinin kendisine emsal olabilecek işçiyi veya işçileri bildirmesi gerekir. Emsal işçinin belirlenmesinde ilk şart, bu işçinin hem geçersiz sayılan (ilk) fesih

tarihinde hem de başlatmama suretiyle fesih tarihinde aynı işyerinde çalışmakta olmasıdır. Bu özelliği taşıyan işçinin varlığı halinde ise, emsal işçinin, dava açan işçi ile eşdeğer görevde çalışıp çalışmadığı, kıdeminin dava açan işçinin kıdemi ile aynı veya yakın olup olmadığı gibi kriterler yönünden araştırma yapılmalı, bu araştırmanın sonucuna göre o işçinin “emsal işçi” olarak kabul edilip edilemeyeceği belirlenmelidir.

İşten çıkarılırken ilk ödenen bakiye yıllık izin süresine ait ücret, bugüne getirilmiş çıplak ücret üzerinden tekrar hesaplanmalı ve ödenen tutar mahsup edilerek fark izin ücreti bulunmalıdır. Buna ek olarak işten çıkarılırken bakiye yıllık izin hakkı ödenmiş olsa bile eklenen dört aylık süre ile kişinin yeni bir yıllık izin hakkı doğuyorsa, yeni izin hakkına ait ücretin ödenmesi gerekmektedir.

Çünkü TÜRMOB ve İstanbul YMM Odası kurullarında 37 yıldır büro büyütmek ve tekrar seçilmek için mesleğe çöken; kumpaslarla, mevzuatta olmayan isnatlarla meslekten men kararları alarak meslek mensubunun aşına ve işine el koymaya çalışan; kamu yararını ve Hazine’nin menfaatlerini savunan, meslekteki yozlaşmaya dikkat çeken yazılara dahi tahammül göstermen bir yapı var.

GRUPÇULUKTAN ASLA BİRLİK ÇIKMAZ

TÜRMOB yönetiminin oluşumunda İstanbul YMM Odasının belirleyici konumu biliniyor. Bu nedenle bugün ortaya çıkan tabloyu anlamak için TÜRMOB’dan önce İstanbul YMM Odasında yaklaşık 37 yıldır işleyen yönetim ve disiplin düzenine bakmak gerekiyor.

İstanbul YMM Odasında kurulduğu 37 yıldan bu yana grup temelli bir yapılanma hâkimdir. Bu yapı içerisinde İstanbul YMM Odası ile TÜRMOB'un yönetim, disiplin ve denetim kurullarındaki üyelikler fiilen gruplar arasında önceden paylaşılmaktadır. Grupları temsilen kurullarda yer alacak kişilerin kimler olacağı ise büyük oranda "gölge başkan" olarak anılan Yahya Arıkan tarafından kararlaştırılır. Aynı mekanizma, TÜRMOB Başkanının kim olacağını da fiilen belirlemektedir.

SEÇİM SANDIK DIŞINDA BİTİYOR

Bu nedenle asıl belirleyici süreç resmî seçimler değil, seçimlerden önce yapılan grup içi ön seçimlerdir. Ön seçimlerin tamamlanmasıyla birlikte İstanbul YMM Odasının yönetimi ile TÜRMOB'un icrai organlarında görev alacak isimler büyük ölçüde kesinleşir. Genel kurul seçimleri ise önceden oluşturulan listenin onaylanmasına dönüşmektedir.

Yaklaşık otuz yedi yıldır bu sistem aynı şekilde işlemektedir. Ölüm, kanunun başkanlık için öngördüğü dönem sınırlaması nedeniyle yaşanan zorunlu değişiklikler ve gruplar arası kontenjan değişiklikleri dışında, aynı isimler kurullarda yer almaya devam etmiştir.

136 BİN KİŞİYİ TEMSİL EDENLERİ BELİRLEYEN ANAHTAR TESLİM SEÇİM SİSTEMİ

Ezcümle, bu yapıyı somutlaştırmak bakımından gruplardan birinin işleyişi ve seçim süreci incelenebilir. TÜRMOB Disiplin Kurulu Başkanı Yeşim Ertuğrul, İstanbul YMM Odası Disiplin Kurulu Başkanı Emsal Özcan ile İstanbul YMM Odası Başkan Yardımcısı Bayram Turan Çiftçi bu grup içerisinde belirlenmektedir. Grup ön seçimlerine katılanların neredeyse tamamı bu kişiler tarafından kendilerine yakın görülerek bizzat davet edilmelerine rağmen, iradelerine güvenilmemekte; oy kullanma işlemi tercihlerin görülebileceği açık sandık düzeninde yürütülmektedir. Başka adaylar olsa dahi tercihlere çoğu zaman Yeşim Ertuğrul tarafından tek tek bakılmakta; oylar yine bizzat kendisi tarafından toplanmakta, sayım işlemi ve sonuçlar da yine çoğunlukla kendisi tarafından yapılmakta ve açıklanmaktadır.
Bu grubun toplam üye sayısı şimdilerde 500’ü aşmıştır ancak ön seçimlere katılan yeminli mali müşavir sayısı dönemlere göre yaklaşık 50 ila 200 kişi arasında değişmektedir. Ön seçime katılanların önemli bir bölümünü, disiplin soruşturmasına tabi tutulmuş veya hakkında disiplin dosyası bulunan meslek mensupları ile kurul üyeleri, delegeler ve bunlarla ortaklık, ücretli çalışma ilişkisi içerisindeki kişiler olduğu söylenebilir.

KENDİLERİ İÇİN KURALI YOK SAYIP GRUBUN İRADESİNİ AŞAĞILAYANLAR

Bu yapının değiştirilmesi amacıyla grup içerisinde iki dönem kuralı kabul edilmiştir. Buna göre, kurul üyeliklerine üst üste iki dönem seçilen kişilerin yeniden aday olmamaları esası benimsenmiştir. Söz konusu kural, grubun en yüksek katılımlı toplantılarından birinde, neredeyse oybirliğiyle kabul edilmiştir.

Ancak bu kararın alınmasını izleyen ilk seçimlerde, Yeşim Ertuğrul, Bayram Turan Çiftçi ve Emsal Özcan, iki dönem kuralına rağmen yapılan itirazları dikkate almaksızın sandıkları orta yere koyup bütün oylara bakarak hiç rahatsız olmadan yeniden ön seçimlerde aday olmuşlardır. Böylece grup mensupları aşağılanarak iradelerinin ancak izin verildiği ölçüde değer taşıdığı açıkça göstermiştir.

136 BİN KİŞİNİN KADERİNİ BELİRLEYEN OY SAYISI

İşte 136 bin üyeyi temsil eden TÜRMOB'un Disiplin Kurulu Başkanı ile İstanbul YMM Odasının Başkan Yardımcısı ve Disiplin Kurulu Başkanı, büyük oranda katılanların oylarına bakılarak aşağılandığı bir yöntemle önceleri 50, şimdilerde 100 civarında oyla belirlenmektedir.
Bu yöntemle oluşan yönetim yapısının, üyelere, genel kurula ve kamu otoritesine karşı hesap verme sorumluluğu düşünülemez

DEVLETİN ŞEREFLİ MİRASI, KİŞİSEL İKBALİN ARACI OLAMAZ

Bu yapıyı anlayabilmek için gruplara da bakmak gerekir. Bu gruplar, geçmişte devletin farklı denetim birimlerinde görev yapan yeminli mali müşavirlerin aidiyeti üzerine kurulmuştur. Söz konusu denetim birimlerinin tamamı kapanmıştır. Bu denetim birimlerinin her biri, devlete yaptıkları hizmetlerle ayrı bir değer ve şerefli bir tarihin temsilcisidir. Bugün ise bazı istismarcılar, bu tarihî mirası kişisel bürolarını büyütmenin, tekrar seçilmenin, TÜRMOB ve oda imkânlarını şahsi çıkarlara tahsis etmenin aracına dönüştürmeye çalışmaktadır. TÜRMOB’un suçla anılmasının nedeni olan bu sömürücüler, mensubu oldukları kurumların temsil ettiği köklü denetim geleneğine de en büyük zararı verenlerdir.

Gerçekte savundukları şey grup menfaati değil, kendi ikballeridir. Nitekim grup içinde en küçük bir eleştiri veya alternatif aday ihtimali karşısında dahi farklı düşünenleri dışlayan, disipline maruz bırakan ve seçimleri fiilen denetim altına alan yöntemlere başvurmaktan çekinmemişlerdir.

VAZGEÇİLMEZ(!) KILAN ÖZELLİKLER

YMM sınavı, Türkiye’nin en zor mesleki sınavlarından biri olarak kabul edilmektedir. Hak ihlalleriyle kurul üyeliğine seçilen Bayram Turan Çiftçi’nin YMM sınavına ilişkin iddiaların açıklığa kavuşturulması amacıyla sınav kâğıdının incelenmesine yönelik başvurular sonuçsuz bırakılmıştır. Aynı şekilde, disiplin mekanizmasını bir baskı aracı olarak kullanarak meslek mensuplarını alacaklarından vazgeçirmeye yönelik girişimlerde bulunduğu yönündeki müracaatlar hakkında da bugüne kadar herhangi bir inceleme yapılmamıştır.

Kumpas ve dayanaksız isnatlarla meslektaşlarının aşına ve işine el koymaya varan sonuçlar doğuran disiplin işlemlerini tesis etmekte tereddüt göstermeyen İstanbul YMM Odası Başkanı H. İbrahim Aktan ile Başkan Yardımcısı Bayram Turan Çiftçi, konu kendileriyle ilişkilendirilen iddialara, bu kapsamda “korsan YMM” bağlantıları ve bu yapıların korunduğu yönündeki başvurulara geldiğinde ise adeta mahkeme kurup kendi davalarının yargıcı sıfatıyla işlemler tesis etmişlerdir.

Bu noktada, Bayram Turan Çiftçi’yi vazgeçilmez(!) kılan asıl unsurun, öteden beri “gölge başkan”ın iş bağlantılarını takip etmesi olduğu yönündeki iddialar da ortada bırakılmıştır. 136 bin meslek mensubunu temsil eden bir yapının yönetimi kişisel iş ilişkileri üzerine dizayn edilemez. Bu iş bağlantılarının kaydı tutulmuş mudur? Kimden, ne zaman, hangi iş veya teklif gelmiş; bunlar kimlere ve hangi ölçütlerle yönlendirilmiştir?

TUTUKLANANLARA YAPILACAK EN BÜYÜK YARDIM

Emre Kartaloğlu’nun devletin resmî belgelerine yansıyan kaynak aktarımı ve sahte fatura organizasyonu iddiaları hakkında yapılan şikâyetler soruşturulmak yerine sonuçsuz bırakılırken; bu iddiaları gündeme taşıyanlara, 136 bin meslek mensubuna gözdağı için disiplin cezası verilmiş ve tüm meslek mensuplarını sahte faturayla ilişkilendiren ithamlar yapılmıştır. Kartaloğlu’na Ahbap’a kadar giden yolun niçin açıldığını Yahya Arıkan, H. İbrahim Aktan ve Bayram Turan Çiftçi açıklamalıdır.

Daha da önemlisi, tutuklu olan Kartaloğlu’nun konuşması hâlinde ortaya çıkabilecek ilişkilerden kimlerin endişe ettiği sorusu artık cevapsız bırakılamaz. Kanunda, TÜRMOB’a verilmiş bir denetim görevi olmadığı hâlde Ahbap sürecine sahip çıkılması ve bu yanlışları dillendirenlerin ihtarnamelerle hedef alınması, bu ilişkilerin ortaya çıkmasından duyulan endişenin sonucu mudur? Kişisel endişelerle başvurulan bu tutum TÜRMOB’a ve İstanbul YMM Odasına zarar verdiği gibi tutuklu meslektaşlara da yarar sağlamaz. Bu aşamadan sonra Kartaloğlu ve diğer tutuklulara yapılabilecek en büyük hukuki yardım, Ahbap teklifinin kimden geldiğini, kimlerce değerlendirildiğini ve süreci şekillendiren ilişkileri açıklığa kavuşturmaktır.

136 BİN KİŞİYE DAHA FAZLA DİSİPLİN RAPORU YAZILMASINI KİMLER NİÇİN İSTEDİ

Yeşim Ertuğrul’un, TÜRMOB Disiplin Kurulu Başkanı olarak, meslek mensuplarının mali sorumluluğu bulunmasa dahi vergi müfettişlerince haklarında disiplin raporu düzenlenmesine yönelik uygulamanın kendi girişimleriyle hayata geçirildiğini bizzat ifade etmesi ve Emsal Özcan’ın da bu yaklaşıma destek vermesi, yukarıda ortaya konulan “disiplin üzerinden tekrar seçilme ve büro büyütme” düzeninden bağımsız değerlendirilemez.

Dünyanın hangi meslek örgütünde disiplinin başındaki isimler kendi meslektaşları hakkında daha fazla disiplin raporu düzenlenmesini ister ve görevde kalabilirler? TÜRMOB’daki sistem ise bunu yapanları cezalandırmak bir yana, vazgeçilmez kılarak ilanihaye disiplin başkanı tutmaktadır.

SORUŞTURMALARIN GERÇEK BAŞLANGIÇ NOKTASI

Bugün Ahbap ve Rekabet soruşturmalarına konu olan yönetim anlayışının kökleri, bu kurullarda yıllardır sürdürülen işleyiş ve bağlantılarda aranmalıdır. Çünkü ortaya çıkan bu tablo, 3568 sayılı Kanunun bu yapılara yüklediği amaçlarla bağdaşmayan, açıkça amaç dışına taşmış bir yönetim anlayışını göstermektedir.

Korsan YMM: Örneğin, bir pazarlamacının 50 ihracatçı firmadan KDV iadesi ve kurumlar vergisi tasdik işi toplayıp raporları kadrosuna hazırlatarak ücret karşılığında YMM’lere imzalatan kişiler için kullanılmıştır.

Yusuf İleri
Odatv.com

Kamu, sağlık, savunma ve reel sektörde büyüyen görünmez risk: Gölge YZ

Bir kamu görevlisi ihale dosyasını kişisel hesa­bındaki sohbet robotuna yüklüyor. Bir hekim has­ta notlarını rapora dönüştürüyor. Savunma sana­yisindeki mühendis bir yazılım hatasını yabancı kodlama aracına gönderiyor.

Hiçbiri kurumuna zarar vermek istemiyor; işini hızlandırmaya çalışıyor. Ancak saniyeler içinde kamu bilgileri, hasta verileri, ticari sır­lar veya kaynak kodları kurumun denetimin­den çıkabiliyor.

Oysa YZ çoktan kurumun içine girdi. Bunun da adı “Gölge YZ”

Görünmeyen kullanım, görünür risk

Gölge YZ; çalışanların kurumun bilgisi, onayı, sözleşmesi ve güvenlik denetimi dışında kullandığı YZ araçlarıdır. Sohbet robotlarının yanında tarayı­cı eklentileri, toplantı botları, çeviri, belge özetle­me ve kodlama araçları da bu kapsama giriyor.

Bu kullanım yalnızca ChatGPT, Claude, Gemi­ni, Grok veya DeepSeek gibi sohbet robotlarıyla sınırlı değil. Tarayıcı eklentileri, toplantıları kay­deden ve özetleyen robotlar, çeviri araçları, PDF özetleyicileri, kodlama yardımcıları, görsel ve vi­deo üretim uygulamaları, müşteri hizmetleri yazı­lımları ve e-posta uygulamalarına eklenen yapay zekâ özellikleri de bu kapsama giriyor.

Onaylanmış bir aracın izin verilmeyen veri ve­ya amaç için kullanılması da gölge kullanımdır. Kim, hangi veriyi, hangi araçta ve hangi yetkiyle kullanıyor?

Metin düzeltme, çeviri, sunum hazırlama, top­lantı özetleme ve kod hatası çözme… Fakat sözleş­meyi özetletmek için sözleşme, toplantıyı özetlet­mek için ses kaydı, kodu düzeltmek için kaynak kod sisteme aktarılıyor.

2025 WalkMe araştırmasına göre çalışanların yüzde 78’i onaylanmamış YZ araçları kullandığı­nı, yüzde 49’u da bunu kurumundan gizlediğini belirtmiş.

TÜİK’e göre on ve üzeri çalışanlı girişimlerin yüzde 7,5’i 2025’te YZ kullandığını beyan etmiş. Kişisel hesaplardaki gölge kullanımı ise bu orana bütünüyle yansımıyor.

Hassas alanlarda bedel ağır olabilir

Kamuda tek bir belge, başka bilgilerle birleşti­ğinde kurumun karar yöntemlerini, tedarikçileri­ni, güvenlik açıklarını ve planlarını gösterebilir. ABD siber güvenlik kurumu CISA’da üst düzey bir yönetici hassas sözleşme belgelerini ChatGPT’ye yüklemiş. CISA, kullanımın kontrollü ve geçici bir istisna olduğunu açıklamış. Yani yönetici istisna­larının dahi denetlenmesi gerekiyor.

Sağlıkta risk daha doğrudan. İngiltere 2025 hakemli bir araştırmaya göre aile hekimlerinin yaklaşık dörtte biri üretken YZ kullanıyor, ancak yüzde 95’i eğitim almamış.

Savunma sanayinde bir satır kod, hata kay­dı veya teknik çizim bile sistem mimarisi, kabili­yet, zafiyet ve üretim planı hakkında ipucu vere­bilir. Pentagon personelinin DeepSeek’i izinsiz kullandığı haberleri ve sonrasındaki kısıtlamalar, önlemlerin çoğu zaman kullanımdan sonra geldi­ğini gösteriyor.

Sağlayıcının tabi olduğu hukuk, verinin işlen­diği ülke, alt yükleniciler, saklama şartları ve stra­tejik bağımlılık değerlendirilmeli. Savunmada te­mel ilke, hassas veriyi genel YZ’ya götürmek değil; denetlenmiş YZ’yı güvenli ortamdaki veriye gö­türmektir.

Reel sektörde müşteri listeleri, fiyat for­mülleri, üretim reçeteleri ve kaynak kodları kişisel hesaplara taşınıyor. Samsung’un, çalı­şanların kurum içi bilgi ve kodları ChatGPT’ye girmesinin ardından kullanımı sınırlandırma­sı bilinen bir örnek.

Önlemler neler olmalı?

Kurumlar kullanılan YZ araçlarının envanteri­ni çıkarmalı; verileri kamuya açık, kurum içi, has­sas ve gizli olarak sınıflandırmalı. Yalnızca yasak koymak yerine güvenli kurumsal alternatif sunul­malı. Kişisel hesaplarla iş yapılmamalı. Hassas alanlarda izole, yetkilendirilmiş ve denetlenebilir sistemler kullanılmalı. YZ çıktıları insan kontro­lünden geçmeli; ihlaller hızla bildirilebilmelidir.

Yasaklanan fakat alternatifi sunulmayan YZ or­tadan kalkmıyor; sadece görünmez hâle geliyor.

Kim, hangi YZ’yı, hangi veriyle, hangi amaçla ve kimin sorumluluğunda kullanıyor?

Sözün özü kurum kuruluşlarda yapay zekaYZ kullanım politikaları ve kuralları bir an önce oluş­turulmalı, önlemler alınmalı ve denetlenmeli.

Başvuruların, “geleneksel alışkanlık” ola­rak, son gün/hafta hızlanabileceğine de dik­kat çekiliyor…

***

Oysa…

Tecilden faydalananlara, borçsuz davranı­larak; prim ve vergi desteklerinden faydalan­ması da sağlanmıştı…

Başvuranların borçları yüzde 29 faizle 72 aya kadar tecil edilecekti…

İlk taksit ödemesi prim borçlarında 31 Ağustos 2026 tarihine kadar yapılacaktı…

Vergi borçlarının ilk taksit ödemesi ise ey­lül ayında alınacaktı…

Cumhurbaşkanı Kararı ile, 250 bin lira olan teminatsız borç limiti de 1 milyon liraya yük­seltilmişti…

Yani;

1 milyon liraya kadar olan borçlar teminat alınmaksızın tecil edilebilecekti…

Bir milyon lirayı aşan borçlular ise, 1 mil­yon lirayı aşan kısmın yarısı oranında temi­nat ile, tecilden faydalanılabilecekti…

Dahası…

Bir mükellefin 2 veya 3 (…) vergi dairesine ayrı ayrı 999’ar bin lira vergi ve prim borcu varsa, bu borçlarını teminat göstermeden, te­cil edebilecekti…

***

“Vergi affı” bekleyenlere, “tecil kolaylı­ğı” geleceğini; Nisan ayı başında, gelenek­sel yanlışımıza da dikkat çekerek yazmış­tım:

“Yaşadıklarımız;

Vergi affının “ticari ahlakı zayıflatan”, “haksız rekabete yol açan” araçların başında geldiğini kanıtlıyor…

İşini iyi yapan, yükümlülüklerini yerine ge­tirenleri (dolaylı/doğrudan) zorda/ darda bı­rakıyor, üretimden uzaklaştırıyor…

Bütçe açığının yanı sıra bu nedenlerle de vergi ve prim borçları için af kanunu çıkması beklenmiyor…

Ama…

Vergi ve prim borcu olanlara yapılandır­ma kanunu yerine tecil (düşük faiz, uzun vade taksit) kolaylığı getiriliyor…”

VELHASIL

Vergi ve primlerini tam ve zamanında ödeyenler, tam ve zamanında ödemeye de­vam etmeye zorluyor…

Vergi ve primlerini “beklenmedik sıkın­tılardan dolayı” ödeyemeyenler, tecil gibi kolaylıkları fırsat biliyor ve faydalanma­ya çalışıyor/zorluyor…

Vergi ve primlerini “af” veya başka bek­lentiler nedeniyle “inatla ödemeyenler” ise ne kadar kolaylık sağlarsan sağla, ödeme­mek için zorluyor…

***

Vergi ve primlerini ödemek isteyen ama ödeyemeyenlerin takıldığı bir noktaya da vurgu yapılıyor:

“Borçların tecil edilebilmesi için işletme­nin borcunu süresinde ödediği takdirde “öde­me güçlüğüne düşeceğinin kanıtlanması” ge­rekiyor…

Bu koşulu sağlayamayanların tecil başvuru­ları reddediliyor…”

Tecil oranının beklentilerin altında kal­ması, bu nedenle olabilir…

Bu sorunun cevabı özel­likle emeklilik aşamasın­da önem kazanıyor. Çün­kü SGK’ya işe giriş bildirge­si verilmiş ve yıllarca prim ödenmiş olması, tek başına o kişinin sigortalılığının her durumda geçerli olduğu an­lamına gelmiyor.

Eş gerçekten çalışıyor ve ücret alıyor mu?

5510 sayılı Sosyal Sigorta­lar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nda işverenin işye­rinde

Buradaki en önemli keli­me “ücretsiz”.

Eğer eş, işveren olan eşi­nin işyerinde gerçekten ça­lışıyor, bu çalışmasının kar­şılığında ücret alıyor ve öde­nen ücret işyeri kayıt ve belgelerine usulüne uygun şekilde yansıtılıyorsa sigor­talı sayılması mümkün.

Dolayısıyla sadece eş ol­mak sigortalılığa engel değil.

Sorun, gerçekte çalışma ve ücret ilişkisi olmadığı halde eşin yalnızca sigortalılık gü­nü kazanması veya emekli­lik şartlarını tamamlaması amacıyla SGK’ya bildirilme­si halinde ortaya çıkıyor.

Özellikle emeklilik başvu­rusu sırasında veya SGK ta­rafından yapılabilecek in­celemelerde fiili çalışmanın bulunmadığının ya da eşe gerçekte ücret ödenmediği­nin tespit edilmesi halinde bildirilen hizmetlerin geçer­liliği tartışma konusu olabi­liyor.

Bu nedenle mesele “Eşimi kendi işyerimden sigortalı gösterebilir miyim?” soru­sundan ibaret değil.

Asıl soru şu: Eş gerçek­ten ücret karşılığında çalışı­yor mu?

Cevap evetse ve çalışma usulüne uygun şekilde kayıt altına alınmışsa, eş olması tek başına sigortalılığa en­gel değil.

Çocuk, anne, baba ve kar­deş için durum farklı Burada önemli bir ayrıntı daha var.

Kanunda işverenin işye­rinde çalışan çocukları, an­nesi, babası ve kardeşle­ri için, eşte olduğu gibi “ücretsiz ça­lışan” şek­linde özel bir sigortalılık istisnası ön­görülmemiş­tir.

Bu kişiler hizmet akdi­ne dayanarak çalışıyorlarsa kural olarak sigortalı olmaları gerekir.

Ancak çocuklar bakımın­dan medeni hukuk hüküm­lerinden kaynaklanan ba­zı özel durumların ayrıca dikkate alınması gerekiyor. Özellikle küçüklerin anne veya babalarına ait işyerin­deki çalışmalarında hizmet akdinin hukuken geçerliliği ayrıca değerlendirilmelidir.

Dolayısıyla aile bireyinin işyerinde çalışması tek başı­na “sigortası olmaz” sonucu­nu doğurmadığı gibi, yalnız­ca SGK’ya bildirilmiş olma­sı da her durumda geçerli bir sigortalılık yaratmaz.

Fiili çalışma ve çalışma ilişkisinin gerçekliği esastır.

Peki başka kimler sigortalı sayılmıyor?

Eşlerin sigortalılığı uygu­lamada en fazla dikkat çe­ken örneklerden biri. Ancak 5510 sayılı Kanunda sigorta­lı sayılmayanlar bununla sı­nırlı değil.

Kanun ve SGK uygulaması bazı çalışma biçimlerini zo­runlu sigortalılığın dışında tutuyor.

* Aynı konutta akraba­lar arasında yapılan işler

Aynı konutta birlikte ya­şayan ve üçüncü derece da­hil olmak üzere üçüncü de­receye kadar hısım olan ki­şilerin, aralarına dışarıdan başka bir kişi katılmaksızın konut içinde yaptıkları işler­de çalışanlar sigortalı sayıl­mıyor.

Ancak işe dışarıdan bir ki­şinin katılması veya hısımlık derecesinin kanunda belir­tilen sınırın dışında kalma­sı halinde durum değişebili­yor. Konut bir işyeri niteliği kazanabileceğinden çalışan­ların sigortalılığı gündeme gelebiliyor.

* Ev hizmetlerinde çalı­şanlar

Ev hizmetleri; çamaşır ve bulaşık yıkama, ütü, temiz­lik, cam silme ve yemek yap­ma gibi evin gündelik işleyi­şine yönelik işleri kapsıyor.

Ev hizmetlerinde çalışan­ların sigortalılığı konusunda çalışma süresi ve şekli önem taşıyor.

Ancak bu alandaki mev­zuat zaman içerisinde de­ğiştiğinden, günümüzde ya­pılacak değerlendirmeler­de 5510 sayılı Kanunun Ek 9’uncu maddesindeki özel düzenlemelerin dikkate alınması gerekiyor.

Dolayısıyla “evde çalışan kişi sigortalı olmaz” şeklin­de genel bir yaklaşım doğru değil.

* Askerlik hizmetini ya­panlar

Fiili askerlik hizmetini yapmakta olanlar bakımın­dan da özel hükümler bulu­nuyor.

Askerlik hizmeti devam ederken yapılan bazı çalış­malar sigortalılık açısından geçerli kabul edilmeyebili­yor. Bununla birlikte asker­lik hizmetinden sayılmayan izin süreleri ve erken terhis niteliğindeki izin dönemle­rinde yapılan çalışmalar açı­sından farklı sonuçlar orta­ya çıkabiliyor.

Bu nedenle askerlik dö­nemine denk gelen sigortalı çalışmaların ayrıca incelen­mesi gerekiyor.

* Yabancı bir kuruluş tarafından geçici olarak Türkiye’ye gönderilenler

Yabancı bir ülkede kurulu kuruluş tarafından, o kuru­luş adına geçici olarak Tür­kiye’ye çalışmaya gönde­rilen kişiler açısından özel sosyal güvenlik kuralları uy­gulanıyor.

Kişinin geldiği ülke, Tür­kiye ile ilgili ülke arasında sosyal güvenlik sözleşme­si bulunup bulunmadığı, ya­bancı ülkedeki sigortalılığı­nın devam edip etmediği ve görevlendirmenin geçici ni­teliği önem taşıyor.

Özellikle uluslararası şir­ketlerde geçici görevlen­dirmelerin sosyal güvenlik statüsünün işe başlamadan önce doğru belirlenmesi ge­rekiyor.

* Uygulamalı eğitim kapsamında çalışan öğ­renciler

Resmî meslek ve sanat okulları ile yetkili makamla­rın izniyle kurulmuş meslek veya sanat okullarında, eği­timlerinin bir parçası olarak uygulamalı yapım ve üretim işlerinde çalışan öğrenciler bakımından da özel hüküm­ler bulunuyor.

Burada yapılan işin nor­mal bir hizmet ilişkisi mi, yoksa eğitimin bir parçası mı olduğu önem taşıyor.

* İşe alıştırılan hasta ve maluller

Sağlık ve rehabilitasyon kuruluşlarında tedavi veya rehabilitasyon amacıyla işe alıştırılan hasta ve malulle­rin yaptıkları çalışmalar da her durumda hizmet akdi olarak kabul edilmiyor.

Üretime yönelik bir faali­yette bulunmaları ve karşılı­ğında kendilerine bir ödeme yapılması dahi tek başına si­gortalı sayılmaları için ye­terli olmayabiliyor.

* Tarım ve orman işle­rinde çalışanlar

Tarım ve orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz çalı­şanlar açısından da özel dü­zenlemeler bulunuyor.

Kamu idarelerinde çalı­şanlar ile 5510 sayılı Kanu­nun Ek 5’inci maddesi kap­samındakiler ayrıca değer­lendiriliyor.

Bu nedenle bir kişinin ta­rım veya orman işinde ça­lışması tek başına sigortalı olup olmadığını belirleme­ye yetmiyor; çalışmanın ni­teliğine ve hangi kapsamda yapıldığına bakılması gere­kiyor.

* Kamu idarelerinin dış temsilciliklerinde çalı­şanlar

Türkiye’nin yurt dışındaki kamu temsilciliklerinde ça­lışan bazı Türk vatandaşları açısından da istisnalar bulu­nuyor.

Temsilciliğin bulunduğu ülkede sürekli ikamet iznine sahip olan veya o ülkenin va­tandaşlığını da taşıyan Türk uyruklu sözleşmeli perso­nelden, bulunduğu ülkenin sosyal güvenlik sisteminde sigortalı olduğunu belgele­yenler belirli şartlarda Tür­kiye’de sigortalı sayılmıyor.

Uluslararası sosyal güven­lik sözleşmeleri veya bulu­nulan ülkenin zorunlu mev­zuatı nedeniyle o ülkede sos­yal sigorta kapsamına alınan sözleşmeli personel açısın­dan da özel hükümler uygu­lanıyor.

* Gençlik ve spor faali­yetlerinde görevlendiri­lenler

Gençlik ve Spor Bakanlı­ğı, ilgili spor kuruluşları ve federasyonların gençlik ve spor faaliyetleri ile kamp, eğitim ve hazırlık çalışmala­rında süreklilik arz etmeye­cek şekilde görevlendirdik­leri kişiler bakımından da özel bir istisna bulunuyor.

Burada görevlendirmenin sürekli bir iş ilişkisine dönü­şüp dönüşmediği önem taşı­yor.

* Bazı kamu görevlileri ve ücretsiz izinli öğretim üyeleri

5434 sayılı Emekli Sandığı Kanununun bazı mülga hü­kümleri kapsamında ilgile­ri devam ettirilen kişiler ile belirli şartlarda ücretsiz izin kullanan öğretim üyeleri ba­kımından da başka bir çalış­madan kaynaklanan sigorta­lılık açısından özel kurallar bulunuyor.

Amaç aynı dönem içeri­sinde birbiriyle çakışan sos­yal güvenlik statülerinin or­taya çıkmasını önlemek.

Prim ödemek tek başına emeklilik hakkı yaratmaz

Bütün bu örneklerin ortak noktası aslında aynı.

Sosyal güvenlik hukukun­da yalnızca “SGK’ya bildirim yapıldı mı, prim ödendi mi?” sorularına bakılmıyor.

Öncelikle kişinin kanunen sigortalı sayılıp sayılmadığı­na ve bildirilen çalışmanın gerçek olup olmadığına ba­kılıyor.

Bu nedenle özellikle emekliliğe yaklaşan kişile­rin geçmiş hizmetlerinde ai­le şirketlerinden yapılan bil­dirimler, eşe ait işyerindeki çalışmalar, askerlik dönemi­ne rastlayan hizmetler veya kanunen sigortalılık dışın­da bırakılan dönemler var­sa bunların önceden kontrol edilmesinde yarar var.

Çünkü yıllarca prim öden­miş olması, kanunun sigor­talı saymadığı bir dönemi kendiliğinden geçerli hale getirmiyor.

Başta sorduğumuz soruya dönersek:

Eşini kendi işyerinden si­gortalı göstermek tek başına sorun değildir.

Ancak eşin gerçekten ça­lışması, ücret alması ve bu ilişkinin işyeri kayıtlarıy­la ortaya konulabilmesi ge­rekir. Aksi halde sorun bu­gün değil, yıllar sonra emek­lilik kapısında karşınıza çıkabilir.

Araç kiralamada yeni dönem: Yaş ve kilometre sınırı geliyor

Motorlu Kara Taşıtlarının Kiralanması Hakkında Yönetmelik kapsamında, araç kiralama işletmelerine yetki belgesi alma zorunluluğu getiriliyor. Düzenlemeyle birlikte kiralanabilecek araçlara yaş ve kilometre sınırı da uygulanacak.

Araç kiralamak için yetki belgesi şartı

Ticari amaçla araç kiralama hizmeti sunan işletmelerin yetki belgesi alması zorunlu hale gelecek. İşletmelerin meslek odasına kayıtlı ve vergi mükellefi olması şartı aranırken, sorumlu kişilerin de belirli eğitim ve mesleki yeterlilik kriterlerini karşılaması gerekecek.

Öte yandan Ticaret Bakanlığı, araç kiralama sektöründeki işlemlerin takibi ve denetiminin sağlanması amacıyla 1 Ocak 2027'ye kadar Motorlu Kara Taşıtı Kiralama Bilgi Sistemi'ni kuracak.

Eski ve yüksek kilometreli araçlara yasak

Yeni düzenlemeyle birlikte kiralanabilecek araçlara yaş ve kilometre sınırı getiriliyor. Klasik araçlar hariç olmak üzere 6 yaşından büyük taşıtların kiraya verilmesine izin verilmeyecek.

Bunun yanı sıra, 180 bin kilometreyi aşan araçlar ile elektrikli araçlarda 300 bin kilometrenin üzerindeki taşıtlar da kiralanamayacak. Periyodik bakımları yapılmamış ve ağır hasar kaydı bulunan araçların kiraya verilmesi de yasak kapsamına alınacak.

Depozitoya da sınır geliyor

Yeni düzenlemeyle araç kiralama işlemlerinde tüketiciden alınabilecek depozito tutarına sınır getirilecek. Buna göre 1 ila 6 günlük kiralamalarda en fazla 3 günlük kira bedeli, 7 ila 29 günlük kiralamalarda ise en fazla 7 günlük kira bedeli kadar depozito alınabilecek.

Araç teslim edildikten sonra alınan depozitonun en geç 7 gün içinde tüketiciye iade edilmesi zorunlu olacak.

Yeni dönem 1 Ocak 2027'de başlıyor

Düzenlemeyle, büyükşehirlerde belirlenen ilçelerde faaliyet gösteren araç kiralama işletmelerine en az 10 araçlık filo şartı getirilecek. Bazı işletmelerin ise filolarında hibrit veya tamamen elektrikli araç bulundurması zorunlu olacak.

Yönetmelik 1 Ocak 2027'de yürürlüğe girecek. Mevcut işletmelere yetki belgesi alma şartını yerine getirmeleri için 1 Temmuz 2027'ye, araç sayısı ve nitelik kriterlerine uyum sağlamaları için ise 1 Ocak 2028'e kadar süre tanınacak.

KONUŞMACI: ALİ ÇAKMAKÇI-KATKI SUNAN: SELAHATTİN İPEK MODERATÖR : ÖMER KÖKLÜCE

BDTURKEY.COM ve Dünya Gazetesi yazarı Yeminli Mali Müşavir Abdullah TOLU 18.05.2021 tarihinde saat 9.30 TRT HABER Ekonomi 7/24 Programına konuk olarak katılım sağlamıştır. Özellikle Pandemi dolayısıyla işletmelerin yaşadıkları sıkıntılar ve çözüm önerileri konusunda, Sayın Cumhurbaşkanı 'mızın alacağı tedbirler ile igili bilgiler vermiştir. "Matrah Arttırımı ve Yeni Borç Yapılandırması" torba şekliyle ele alınarak en kısa zamanda Meclise gelmesi bekleniyor.