Vergi Denetim Kurulu’nun (VDK) ağustos başında duyurduğu İncelemeye Hazırlık Dosyası, kısa adıyla VDK-İHD, vergi incelemelerinde yeni bir dönem başlatıyor. Amaç, bilgi ve belgeleri önceden toplamak, kayıtları gözden geçirmek ve riskleri erken aşamada gidermek.

İHD iki ayrı model üzerinden işliyor. İnceleme Öncesi Model’de henüz vergi inceleme görevi oluşturulmadan mükelleften bilgi, belge ve açıklamalar isteniyor. Yapılan açıklama ve düzeltmeler yeterli görülürse dosya incelemeye dönüşmeden kapanabiliyor. İnceleme Sırasındaki Model’de ise vergi inceleme görevi zaten oluşturulmuş durumda. Bu ayrım pişmanlık bakımından önemli; çünkü iki model aynı hukuki aşamada değil.

Ancak rehberin 26’ncı sorusuna verilen cevap bu ayrımı yapmıyor. Cevapta, “İncelemeye Hazırlık Dosyası’nın konusuna ilişkin olarak yani inceleme konusuna ilişkin olarak pişmanlıkla hükümlerinden yararlanılması mümkün değildir” deniliyor. Devamında düzeltme beyannamesi verilmesinin önünde engel bulunmadığı belirtiliyor.

Bu cevap, ilgili vergi türünde incelemenin hukuken başladığı İnceleme Sırasındaki Model bakımından doğru olabilir. Ancak aynı sonucun İnceleme Öncesi Model için de peşinen kabul edilmesi tartışmalı.

Kanun neyi şart koşuyor?

Vergi Usul Kanunu’nun 371’inci maddesindeki pişmanlık düzenlemesinin özü basit: Mükellef vergi kaybına yol açan hatasını belirli şartlarla kendiliğinden bildirirse vergi ziyaı cezası kesilmiyor.

Kanun, bildirimin ilgili vergi türünde vergi incelemesine başlanmadan veya konu takdir komisyonuna gönderilmeden önce yapılmasını arıyor. Nitekim 2021 yılında yapılan değişiklikle de “herhangi bir vergi incelemesi” yerine özellikle haber verilen olayın ilgili olduğu vergi türü esas alındı. Vergi incelemesinin başlangıcı da VUK’un 140’ıncı maddesinde ayrıca düzenlenmiş; incelemenin konusu ve incelemeye başlanıldığı mükellefe yazıyla bildiriliyor.

Buna karşılık Kanunda, “vergi idaresinin olaydan haberdar olması” ya da eski ifadeyle olayın “idarenin ıttılaına girmesi” başlı başına ve açık bir pişmanlık engeli olarak sayılmış değil.

Yargı “kendiliğindenlik” unsurunu da arıyor

Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu’nun 11 Mart 2020 tarihli E.2019/1545, K.2020/283 sayılı kararı burada önemli.

Kurul, pişmanlığın temel şartlarından birinin kanuna aykırı davranışın kendiliğinden bildirilmesi olduğunu vurguluyor. “Kendiliğinden” olmayı da mükellefin dıştan gelen bir korku, baskı veya tehdit olmaksızın kendi iradesiyle hareket etmesi olarak açıklıyor. Kararın konusu, idarenin müeyyideli yazısından sonra pişmanlıkla ve ihtirazi kayıtla verilen düzeltme beyannameleriydi. Kurul, pişmanlığın koşula bağlanamayacağı sonucuna ulaştı.

Bu karar idare açısından önemli. Çünkü mükellefin bir uyarı veya baskı sonrasında harekete geçmesi halinde “kendiliğindenlik” tartışması doğabilir.

Ancak buradan, idarenin olayı öğrenmesinin tek başına ve her durumda pişmanlığı otomatik olarak sona erdirdiği sonucu çıkmıyor. Kararın esas tartışması “ıttıla” değil, pişmanlığın kendiliğinden ve koşulsuz olması.

Nitekim Danıştay 7. Dairesi’nin 7 Mart 2022 tarihli E.2019/2221, K.2022/846 sayılı kararı sınırın dikkatli çizilmesi gerektiğini gösteriyor. Daire, vergi incelemesi başlamış olsa bile inceleme tamamlandıktan sonra incelemede tespit edilen hususlar dışında kalan konular yönünden pişmanlıktan yararlanılmasına kanunen engel bulunmadığını kabul ediyor.

Yani yargı bir taraftan “kendiliğindenlik” arıyor, diğer taraftan incelemenin varlığını bile bütün vergi ve işlemler bakımından sınırsız bir pişmanlık engeli saymıyor. İncelemenin konusu ve kapsamı önem taşıyor.

GİB’de de aynı tartışma var

Bu konu VDK-İHD ile başlamadı. Gelir İdaresi Başkanlığı’nın bazı KDV uygulamalarında yıllardır benzer bir yaklaşım görülüyor.

Sahte veya muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge kullanıldığı yönünde olumsuz tespit bulunan mükelleflere gönderilen “Olumsuzluğun Giderilmesine Davet” yazılarında, mükelleften işlemin gerçekliğini ispat etmesi veya KDV beyannamesini düzeltmesi isteniyor.

Bu yazıların eklerinde, 2015/1 KDV Uygulama İç Genelgesine dayanılarak yapılan tespitlerin “vergi dairesi ıttıla’sına girdiği” gerekçesiyle düzeltme beyannamelerinin pişmanlık hükümlerine göre verilemeyeceği belirtiliyor. Gelir İdaresi’nin Pişmanlıkla Beyan Rehberi’nde de olumsuzluğun giderilmesi daveti üzerine yapılan bu tür düzeltmelerde pişmanlıktan yararlanılamayacağı açıklanıyor.

Sorun şu: “Kendiliğindenlik” şartı ile “idarenin ıttıla’sına girme” aynı şey mi?

Bence aynı şey olarak kabul edilmemeli. Kendiliğindenlik somut olayın şartlarına göre değerlendirilecek bir unsur. “Ittıla” ise idarenin olayı öğrenmesiyle pişmanlık hakkını otomatik sona erdiren ayrı bir eşik gibi kullanılıyor. Böyle bir eşik getirilecekse açık hukuki dayanağı bulunmalı.

26’ncı cevap iki model için aynı olamaz

Bu nedenle VDK-İHD Rehberi’nin 26’ncı sorusuna verilen cevabın iki model bakımından ayrıştırılması gerekiyor.

İnceleme Sırasındaki Model’de ilgili vergi türünde inceleme hukuken başlamışsa VUK 371’deki engel zaten gündeme gelir.

İnceleme Öncesi Model ise farklı. VDK’nın kendi açıklamasına göre henüz inceleme görevi oluşturulmamış, incelemeye başlanmamış ve dosyanın incelemeye dönüşmeden kapanması mümkün.

Elbette mükellef hazırlık yazısını aldıktan sonra hatasını düzeltmek isterse, yargı kararlarındaki “kendiliğindenlik” ölçüsü ayrıca tartışılabilir. Fakat bu değerlendirme ile “İHD konusu hakkında hiçbir şekilde pişmanlıktan yararlanılamaz” şeklindeki genel kural aynı şey değil.

Ya uygulama değişmeli ya kanun

Kanaatimce iki yoldan biri seçilmeli.

Mevcut VUK 371 uygulanacaksa, İnceleme Öncesi Model’de ilgili vergi türünde henüz incelemeye başlanmamış mükellefin pişmanlık talebi, kanundaki şartlar ve Danıştay’ın ortaya koyduğu “kendiliğindenlik” ölçüsü çerçevesinde somut olay bazında değerlendirilmelidir. Rehberle kategorik bir yasak getirilmemelidir.

Eğer GİB ve VDK, olayın idarenin bilgisine girmesini pişmanlığı sona erdiren kesin bir aşama olarak görmek istiyorsa, bunun yeri iç genelge veya rehber değil kanundur. VUK 371 yeniden düzenlenir; hangi tespit veya bildirimin pişmanlık hakkını sona erdireceği açıkça yazılır.

Bugün kanun “incelemeye başlanması” ve “kendiliğinden bildirim” üzerinden bir sistem kuruyor. İdari uygulamada ise “ıttıla” kavramı ayrı bir sınır gibi kullanılıyor.

Bu fark giderilmeli. Aksi halde VDK-İHD, daha inceleme başlamadan yeni bir vergi uyuşmazlığı alanı yaratabilir.

Cevap: Askerliğinizi sigorta başlangıç tarihinden önce yaptığınızdan, askerlik borçlanması sigorta başlangıç tarihinizi borçlanma gün sayınız kadar geri çeker ve prim ödeme gün sayınızı borçlanma gün sayısı kadar artırır. Doğum tarihinizi ve prim ödeme gün sayınızı bildirmemişsiniz. Askerlik sürenizin tamamını borçlanmanız halinde, sigorta başlangıç tarihiniz 18 ay geri gider ve 14 Aralık1997 olur. Bu tarihe göre emekli olmak için; 25 yıl sigortalılık süresi, 5900 gün prim ödeme ve 57 yaş şartlarına tabi olursunuz. EYT kapsamında olduğunuzdan emekli olurken yaş aranmayacağından, askerlik borçlanmasıyla toplam 5900 gün priminiz varsa hemen, yoksa priminizi 5900 güne tamamlayacağınız tarihte emekli olabilirsiniz. Ayrıca 3600 gün prim ödemiş olmanız şartıyla, 60 yaşınızı dolduracağınız tarihte emekli olmanız da mümkün (15 yıl sigortalılık süresi, 3600 gün prim ödeme ve 60 yaş şartlarına tabi olarak).

EK MD. 5 PRİMİNİ 1260 GÜNE TAMAMLAMALISINIZ

Soru: 1 Ocak 1971 doğumluyum. SSK giriş tarihim 1 Şubat 1998 olup 5 gün prim ödemem var. Daha sonra 2011’den 2021’e kadar Bağ-Kura 3550 gün prim ödedim. 1 Haziran 2023’ten beri de ek madde 5 kapsamında prim yaptırıyorum. Ne zaman ve nasıl emekli olabilirim? MAKBULE

Cevap: Ek madde 5 kapsamın da ödenen primler SSK’ya sayılıyor. SSK şartlarıyla emekli olmak için; Bağ-Kurdan sonra SSK’ya en az 1260 gün prim ödemeniz lazım. Bu açıdan 1 Haziran 2023’de başlayan Ek madde 5 kapsamında ödediğiniz primi, 1 Aralık 2026’ya kadar devam ettirerek, Bağ-Kurdan sonra SSK’ya 1260 gün prim ödemiş olmanız halinde, SSK’da yaş haddinden emekli olmak için; 15 yıl sigortalılık süresi, 3600 gün prim ödeme ve 58 yaş şartlarına tabi olursunuz. Ve Ek Md. 5 priminizi 1260 güne tamamladıktan sonra prim ödemeseniz de 58 yaşınızı dolduracağınız 1 Ocak 2029’da emekli olabilirsiniz.

15 GÜN SSK PRİMİ EYT’Lİ OLMANIZI SAĞLIYOR

Soru: 1979 doğumluyum. 14 Temmuz 1999’da SSK’lı oldum ve 15 gün prim ödedim. 30 Eylül 2002’de öğretmen olarak atandım. Toplamda 7825 gün prim ödemem var. Bu durumda ben de EYT kapsamına girer miyim ve ne zaman emekli olabilirim? HASAN

Cevap:15 günlük SSK prim ödemeniz EYT kapsamına girmenizi sağlıyor. Emekli olurken yaş aranmayacağından, 1175 gün daha görev yaparak toplam hizmet sürenizi 9000 güne tamamlayacağınız tarihte emekli olabilirsiniz.

DOĞUMLARINIZI BORÇLANIP 1290 GÜN DE PRİM ÖDEMELİSİNİZ

Soru: Staj sigortası başlangıç tarihim 10 Kasım 1992, uzun vadeli sigorta başlangıç tarihim 1 Ocak 1995 olup toplamda 2300 gün prim ödemem var. 2002, 2008 ve 2010 doğumlu üç çocuğum bulunuyor emekli olmak için nasıl bir yol izlemeliyim? Ayrıca geçmişte ve yakın zamanda çalıştığım şirketler bazı sebeplerle veya benden habersiz sigortamı yatırmamışlar. Bu konuda ne yapabilirim? Derya EROĞLU

Cevap: Doğum tarihinizi bildirmemişsiniz. Emekli olmak için; 20 yıl sigortalılık süresi, 5750 gün prim ödeme ve 51 yaş şartlarına tabisiniz. EYT kapsamında olduğunuzdan emekli olurken yaş aranmayacak. Çocuklarınızın doğum tarihlerinden sonraki iki yıl içinde prim ödenmeyen günleri borçlanma hakkınız var. Bu sürelerde hiç prim ödemediğinizi varsayarsak, üç doğumunuz borçlanarak toplam 2160 gün kazanabilirsiniz. Üç doğumunuzu borçlanarak 2160 gün kazanıp, ayrıca 1290 gün daha prim ödeyerek toplam priminizi 5750 güne tamamlayacağınız tarihte emekli olabilirsiniz. Ayrıca 1300 gün daha prim ödeyerek veya 1300 gün doğum borçlanması yaparak priminizi 3600 güne tamamlamanız şartıyla, 58 yaşınızı dolduracağınız tarihte emekli olmanız da mümkün (15 yıl sigortalılık süresi, 3600 gün prim ödeme ve 58 yaş şartlarına tabi olarak).

Çalışma izni transferi, bir işverene bağlı olarak çalışma izni bulunan yabancının işyerinde farklı bir görevde veya bu işverenin aynı iş kolundaki diğer şubelerinde çalışabilmesi için alınan izindir. Uygulamada genellikle yabancı işçinin şube değiştirmesinde veya aynı işyerinde farklı görevde çalışılması halinde çalışma izni transferi yapılır.

Çalışma İzni Transferi

Çalışma izni transferi, bir işverene bağlı olarak çalışma izni bulunan yabancının işyerinde farklı bir görevde veya bu işverenin aynı iş kolundaki diğer şubelerinde çalışabilmesi için alınan izindir. Uygulamada genellikle yabancı işçinin şube değiştirmesinde veya aynı işyerinde farklı görevde çalışılması halinde çalışma izni transferi yapılır.

Bir işverene bağlı olarak alınan çalışma izninin, bir başka işverene ait iş yerlerinde çalışmak için transfer edilmesi mümkün değildir. Başka bir ifadeyle; çalışma izni transferi ile işverenin değiştirilmesi mümkün değildir. Çalışma izni transferi (çalışma izni işyeri değişikliği) sayesinde yabancı çalışanın çalıştığı işyeri şubesi veya işyerindeki görevi değiştirilebilir.

Yabancı çalışan farklı bir işverenle çalışmak istiyorsa mevcut çalışma izninin iptali için başvurmalı ve ardından yeni bir çalışma izni almalıdır.

Çalışma izni işyeri değişikliğinin şartları Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği’nin

26. maddesinde düzenlenmiştir. Çalışma izni işyeri değişikliğinin şartlar şunlardır:

• Değişiklik başvurusu işveren tarafından yapılmalıdır.

• Değişiklik başvurusu, çalışma izninin süresi bitmeden yapılmalıdır.

• Değişiklik başvurusu, e-izin uygulamasından yapılmalı, belgeler de sisteme elektronik olarak yüklenmeli.

• Yabancının geçiş yapacağı görevin veya yeni şubesindeki işinin ön izin gerektirmemesi gerekir.

• Yabancının yeni görevinin mesleki yeterlilik gerektiren işlerden olmaması ve iş sözleşmesindeki mesleğiyle uyumlu olması gerekir.

• Geçiş yapılacak şubenin de işverenin ticaret siciline kayıtlı olması gerekir.

• Yapılan başvurunun, Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü tarafından uygun bulunması gerekir.

Yabancının transfer başvurusu reddedildiği halde farklı işyerinde ya da görevde çalıştığı tespit edilirse, çalışma izni geçersiz hale gelir ve yabancı uyruklu kişi 10 gün içinde ülkeyi terk etmek zorunda kalır. Aksi halde yabancı sınır dışı edilir.

Çalışma izni transferi, işveren tarafından, e-devlet sisteminde bulunan Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü e-izin uygulamasıyla üzerinden yapılır. Sisteme giriş yapıldığında, işverenin kendisi ve işçi hakkında doldurması gereken bilgi formları çıkacaktır. İşveren, sistem tarafından istenen bilgileri ve gerekli belgeleri sisteme yükleyerek başvuruyu tamamlar.

Peki işsizlik maaşının tutarı neye göre belirlenir? Bir günlük işsizlik ödeneği, işçinin son dört aylık prime esas kazançları dikkate alınarak hesaplanan günlük ortalama brüt kazancının yüzde 40’ı oranında bağlanır. Ancak, bu şekilde hesaplanan işsizlik maaşının miktarı, brüt asgari ücretin yüzde 80’ini aşamaz.

Buna göre, son dört ay asgari ücretle çalışan bir işçinin işsizlik maaşı aylık 13.111,72 TL olur. Son 4 ay ortalama 55.000 TL brüt ücretle çalışan işçiye 21.833,02 TL işsizlik ödeneği verilir. Son 4 aydaki aylık brüt kazancı 66.060 TL ve üzerinde olanlara ise 26.223,44 TL işsizlik ödeneği verilir.

İşsizlik maaşının kaç gün ödeneceği ise işçinin son üç yıldaki prim ödeme gün sayısına göre değişir. İş akdinin sona erdiği tarihten önceki üç yıl içinde 600 gün primi olanlara 6 ay, 900 gün primi olanlara 8 ay, 1080 gün primi olanlara da 10 ay işsizlik maaşı bağlanır.

30 GÜNLÜK BAŞVURU SÜRESİNİ KAÇIRMAYIN

İşsiz kalan işçilerin işsizlik maaşı için iş sözleşmesinin feshedildiği tarihi izleyen günden itibaren 30 gün içinde İŞKUR’a başvurması gerekir. Başvurular şahsen veya elektronik ortamda yapılabiliyor. Vekâletname ile avukat ya da bir başkası aracılığıyla yapılan başvurular kabul edilmez.

Otuz günlük başvuru süresinin son günü resmi tatile rastlarsa resmi tatili izleyen ilk iş günü süre sona erer.

GECİKENLER MÜCBİR SEBEP GÖSTEREBİLİR

Otuz günlük sürenin bitiminden sonra da başvuru yapılabilir. Ancak, mücbir sebep olmaksızın 30 günden daha sonra başvuru yapanların, başvuruda gecikilen süre kadar toplam hak sahipliği süresinde indirim yapılır. Örneğin, işçinin 300 günlük (10 ay) işsizlik ödeneği hakkı var diyelim. İşçi başvuruyu iş akdinin sona erdiği tarihten 45 gün sonra yaparsa, 300 gün yerine 285 gün işsizlik maaşı alır.

İŞKUR tarafından geçerli kabul edilen mücbir sebepler şöyle:

- Eş, çocuk, anne, baba veya kardeşlerinden birinin vefatı (olayın olduğu tarihten itibaren 7 gün) ya da doktor raporu ile kanıtlanmak kaydıyla kendisinin veya bu sayılanlardan birinin hastalık hali,

- Yangın, yer sarsıntısı, sel baskını gibi doğal afetler,

- Herhangi bir nedenle ulaşımın imkansız hale gelmesi,

- Kanuni bir ödevin yerine getirilmesi,

- Muvazzaf askerlik hizmetinin yerine getirilmesi,

- Gözaltına alınma hali,

- Tutukluluk ve hükümlülükte geçen süreler,

- Savaş, sıkıyönetim, olağanüstü hal gibi durumlar,

- Salgın hastalık nedeniyle karantina,

- İşe iade dava kararlarının kesinleştiği tarihe (bu kapsamda işe başlatılanlar için işe başlatıldığı tarihe) kadar geçen dönem.

İşçi, bu saydığım mücbir sebeplerle geç başvurmuşsa işsizlik maaşında kesinti yapılmaz.

Başvurular, izleyen ayın sonuna kadar sonuçlandırılır. Maaş her ayın 5’inde işçinin hesabına yatırılır.

İŞSİZİN GSS PRİMİ İŞSİZLİK FONUNDAN

İşsizlik ödeneği verilen süre boyunca işçinin genel sağlık sigortası primleri İşsizlik Sigortası Fonu tarafından ödenir. İşsizler bu sayede ödenek aldıkları süre boyunca bakmakla yükümlü olduğu kişiler ile birlikte sağlık hizmetinden yararlanırlar.

Dün 17 Ağustos 1999 depreminin 27’nci yıl dönümü. Aradan 27 yıl geçti; kaybettiğimiz insanların acısı geçmedi, Türkiye’nin deprem gerçeği de değişmedi. Hayatını kaybeden yurttaşlarımıza Allah’tan rahmet diliyorum.

Ama 27 yılda değişen bir şey var: Depremin ardından geçici olarak getirilen vergi, kalıcılaştı.

Türkiye’de bazı vergiler, kanundaki adıyla değil, toplumun hafızasında bıraktığı adla yaşar. Özel iletişim vergisi bunlardan biridir. Kanunda “deprem vergisi” diye bir vergi yok. Ama milyonlarca insan yaklaşık 27 yıldır bu vergiyi böyle biliyor. Çünkü doğmasına neden olan şey bir depremdi.

Bir yıllığına getirildi. Süresi uzatıldı. Sonra kalıcılaştırıldı. Yıllar geçti, depremler oldu, binalar yıkıldı, insanlar öldü; vergi ise hep kaldı ama depreme hiç pay ayrılmadı…

Üstelik 27 yılda bu vergiden nominal olarak yaklaşık 211 milyar TL, yıllık ortalama dolar kurları üzerinden yaptığım hesaplamaya göre ise 41,8 milyar dolar tahsil edildi.

Tam da burada esas mesele, verginin miktarını aşıyor.

Çünkü sorun, özel iletişim vergisinin alınması değil. Sorun, deprem gerekçesiyle hayatımıza giren bir verginin kalıcı hâle gelmesine rağmen deprem finansmanıyla arasında hiçbir bütçe bağının kurulmamasıdır.

Devlet vergiyi toplamaya devam etti; fakat yurttaşa bu verginin deprem karşısında neye dönüştüğünü gösterecek bir hesap sunmadı.

Deprem vergisinin tarihsel seyri

Kamuoyunda deprem vergisi denildiğinde esasen akla gelen, 17 Ağustos ve 12 Kasım 1999 depremlerinin ardından getirilen vergilerdir. Oysa hukuken deprem vergisi adında bir vergi yoktur. Bu adlandırma, verginin doğduğu koşullar nedeniyle toplumun hafızasına yerleşmiştir.

17 Ağustos ve 12 Kasım 1999 depremlerinin yol açtığı ekonomik kayıpları gidermek amacıyla, 26 Kasım 1999 tarihli mükerrer Resmî Gazete’de yayımlanan 4481 sayılı Kanun ile bir dizi yeni mali yükümlülük getirildi. Bunlardan biri de bugün kamuoyunda deprem vergisi olarak bilinen özel iletişim vergisiydi.

Vergi başlangıçta geçiciydi. Kanunda açıkça 31 Aralık 2000 tarihine kadar uygulanması öngörülmüştü. Ancak geçici olan kalıcıya dönüştü: uygulama süresi önce uzatıldı, ardından özel iletişim vergisi 2004 yılından itibaren Gider Vergileri Kanunu’nun 39’uncu maddesine taşınarak kalıcı hâle getirildi.

Böylece deprem sonrasında geçici bir mali önlem olarak hayatımıza giren özel iletişim vergisi, 27 yıla yakın bir süredir hayatımızda. Bugün cep ve sabit telefon hizmetlerinden internet hizmetlerine kadar geniş bir alanda yüzde 10 oranında alınmaya devam ediyor.

Aradan geçen yıllarda Türkiye başka büyük depremler de yaşadı. 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından bu kez ek Motorlu Taşıtlar Vergisi ve ek kurumlar vergisi gibi yeni mali yükümlülükler getirildi. Depremin finansmanı için yeni kaynaklar aranırken, 1999’dan kalan deprem vergisi tartışması da yeniden gündeme geldi: Ne kadar vergi toplandı ve bu paralar nereye gitti?

Devlet, depremin Türkiye için kaçınılmaz bir gerçek olduğunu nihayet hatırlamış olacak ki, 21 Mart 2023 tarihinde 7441 sayılı Kanun ile Afet Yeniden İmar Fonu’nu kurdu. Fon; afet bölgelerinde yeniden imar, altyapı ve üstyapı çalışmaları için gerekli kaynakların sağlanması, yönetilmesi ve ilgili kamu kurumlarına aktarılması amacıyla oluşturuldu.

Ancak dikkat çekici olan şu: Mart 2023’te kurulan Fonun kendi internet sitesi ancak 15 Ekim 2025 tarihinde, yani kuruluşundan yaklaşık iki buçuk yıl sonra hizmete girdi.

Bugün Fonun gelirleri, aktarımları ve projelere yaptığı ödemeler kamuoyuyla paylaşılmaya başlanmış durumda. Örneğin 2026 yılının ilk çeyreğine ilişkin raporda yaklaşık 8,7 milyar TL’lik proje aktarımı ve ödeme yer alıyor.

Ancak bütün bunlar, 1999’dan bu yana tahsil edilen özel iletişim vergisine ilişkin temel soruyu ortadan kaldırmıyor.

Peki 27 yıla yakın sürede deprem vergisi olarak bildiğimiz özel iletişim vergisinden ne kadar para toplandı?

Deprem vergisinden toplanan vergiler ne kadar oldu?

1999’dan 2026 yılının ilk altı ayı sonuna kadar özel iletişim vergisinden nominal olarak yaklaşık 211 milyar TL tahsil edildi. Bu dönemde yıllık bazda en yüksek tahsilat, 47 milyar 53 milyon TL ile 2025 yılında gerçekleşti.

Ancak burada önemli bir noktanın altını çizmek gerekiyor: Kamuoyunda “deprem vergisi” olarak bilinen bu gelir, deprem harcamaları için ayrı bir hesapta tutulmadı. Tahsil edilen tutarlar herhangi bir özel tahsis yapılmaksızın genel bütçeye gelir kaydedildi.

Dolayısıyla bugün “Deprem vergileri nereye gitti?” sorusuna belirli bir bina, konut, köprü ya da altyapı yatırımı göstererek cevap vermek mümkün değil. Çünkü bütçe sistemi içinde özel iletişim vergisinin hangi kamu harcamasının finansmanında kullanıldığını tek tek takip edebileceğimiz bir mekanizma bulunmuyor.

1999–2025 yılları ile 2026 yılının ilk altı ayında tahsil edilen nominal tutarlar aşağıdaki gibidir:

Bu yazıda yer verilen tutarlar, Hazine ve Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğü’nün Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri verilerinde yer alan yıllık özel iletişim vergisi nominal tahsilat tutarları esas alınarak hesaplanmıştır. Dolar karşılığı hesaplamasında, her yıl için Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından açıklanan yıllık ortalama ABD doları kuru kullanılmış; yıllık dolar tutarları kümülatif olarak toplanmıştır. Hesaplamalarda enflasyon düzeltmesi yapılmamış olup, tutarlar nominal değerlerdir.

Dolar bazında tahsilat tutarı ne kadar?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından açıklanan yıllık ortalama ABD doları kurları esas alınarak yapılan hesaplamaya göre, özel iletişim vergisinden 1999’dan 2026 yılının ilk altı ayı sonuna kadar tahsil edilen toplam tutarın dolar karşılığı yaklaşık 41,8 milyar ABD dolarıdır.

Yılın kalan altı ayında yapılacak tahsilatlarla birlikte bu tutarın 2026 yılı sonunda 42 milyar doları aşması kuvvetle muhtemeldir.

Dolar karşılığı hesaplamasında, her yıl için ilgili yılın Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından açıklanan yıllık ortalama ABD doları kuru kullanılmış; 2026 yılı için ise Ocak-Haziran döneminin ortalama kuru esas alınmıştır. Yıllık dolar tutarları kümülatif olarak toplanmıştır. Hesaplamalarda enflasyon düzeltmesi yapılmamış olup, tutarlar nominal değerlerdir.

Yaklaşık 42 milyar dolar, küçümsenebilecek bir mali büyüklük değildir. Türkiye gibi önemli bir bölümü deprem riski altında bulunan bir ülkede bu ölçekte bir kaynak; kentsel dönüşümden yapıların güçlendirilmesine, afet altyapısından haberleşme sistemlerine kadar çok geniş bir alanda önemli yatırımların finansmanına katkı sağlayabilecek büyüklüktedir.

Elbette bu, 41,8 milyar doların bir yerde tutulduğu ya da kaybolduğu anlamına gelmiyor. Özel iletişim vergisinden elde edilen gelirler genel bütçeye girdi ve kamu harcamalarının finansmanında kullanıldı.

Asıl mesele de tam burada: Deprem gerekçesiyle hayatımıza giren bir vergiden 41,8 milyar dolarlık gelir elde edilmiş olmasına rağmen, bugün bu kaynağın ne kadarının depreme hazırlık için kullanıldığını bilmiyoruz.

Neden deprem için harcanmadı?

Burada karşımıza kamu maliyesinin temel ilkelerinden biri çıkıyor: adem-i tahsis ilkesi.

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 13/g maddesine göre, “belirli gelirlerin belirli giderlere tahsis edilmemesi esastır.” Başka bir ifadeyle, devlet topladığı her vergiyi, o verginin alınmasına gerekçe oluşturan belirli bir harcama için ayrı bir kasada tutmak zorunda değildir.

Özel iletişim vergisi bakımından da böyle bir özel tahsis yapılmadı. Tahsil edilen gelirler genel bütçeye girdi ve diğer vergi gelirleriyle birlikte kamu harcamalarının finansmanında kullanıldı. Bu nedenle bugün “41,8 milyar doların şu kadarı konuta, şu kadarı güçlendirmeye, şu kadarı afet altyapısına harcandı” şeklinde bir hesap çıkaramıyoruz.

Ancak burada önemli bir ayrım var: Devlet isteseydi özel iletişim vergisini, gelirleri doğrudan deprem harcamalarında kullanılmak üzere tahsis edilmiş bir gelir olarak düzenleyebilir ya da bu gelirlerin aktarılacağı özel bir fon kurabilirdi. Böylece toplanan vergi ile deprem için yapılan harcamalar arasında doğrudan, izlenebilir ve kamuoyuna hesap verilebilir bir mali bağ kurulabilirdi.

Dolayısıyla mesele yalnızca hukuki değildir. Deprem gerekçesiyle getirilen bir verginin deprem harcamalarıyla ilişkisinin kurulup kurulmayacağı aynı zamanda siyasi bir tercihtir.

5018 sayılı Kanun, 41,8 milyar doların neden ayrı bir deprem kasasında tutulmadığını açıklayabilir; ama 27 yıla yakın sürede bu gelir ile depreme hazırlık arasında neden izlenebilir ve kamuoyuna hesap verilebilir bir bağ kurulmadığı sorusunu ortadan kaldırmaz.

Sonuç olarak

17 Ağustos’un üzerinden 27 yıl geçti. Deprem sonrasında bir yıllığına hayatımıza giren özel iletişim vergisi kaldı; onu doğuran gerekçe ise bütçede görünmez hâle geldi.

Bugün konuştuğumuz rakam yaklaşık 41,8 milyar dolar. Bu para kaybolmadı; genel bütçeye girdi ve kamu harcamalarının finansmanında kullanıldı. Ancak asıl sorun da burada: Deprem gerekçesiyle getirilen bu vergiden elde edilen gelirin ne kadarının depreme hazırlık için kullanıldığını bilmiyoruz.

5018 sayılı Kanun’daki adem-i tahsis ilkesi bunun bütçe tekniği açısından neden böyle olduğunu açıklayabilir. Ama hukuki açıklama, kamusal hesabın yerini tutmaz.

Çünkü yurttaş açısından mesele yalnızca verginin hukuka uygun biçimde tahsil edilmesi değildir. Devlet, deprem gibi büyük bir toplumsal felaketi gerekçe göstererek yeni bir mali yükümlülük getiriyorsa, yıllar sonra yurttaşın “Bu yükün karşılığında depreme karşı ne yaptınız?” diye sorması da son derece meşrudur.

Aradan 27 yıl geçti. Vergi geçici olmaktan çıktı, kalıcı oldu. Türkiye ise 6 Şubat’ta bir kez daha aynı gerçekle yüzleşti: Deprem değil, depreme hazırlıksızlık öldürüyor.

Bu nedenle bugün “41,8 milyar dolar nerede?” diye sormak tek başına yeterli değil. 41,8 milyar doların bütçedeki hesabı verilebilir; verilmesi gereken asıl hesap, 27 yılda Türkiye’nin depreme karşı ne ölçüde hazırlandığının hesabıdır.

Çünkü vergi toplamak mali bir yetkidir; o verginin topluma ne sağladığının hesabını vermek ise kamusal bir sorumluluktur.

1- 17.8.1999 ve 12.11.1999 Tarihlerinde Marmara Bölgesi ve Civarında Meydana Gelen Depremin Yol Açtığı Ekonomik Kayıpları Gidermek Amacıyla Bazı Mükellefiyetler İhdası ve Bazı Vergi Kanunlarında Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun

İş hukukunun temel yaklaşımlarından biri, iş ilişkisinin mümkün olduğu ölçüde korunması ve feshin son çare olarak değerlendirilmesidir. Bir başka ifadeyle fesih, işverenin başvuracağı ilk yol değil; iş ilişkisinin devamını sağlayabilecek makul ve uygulanabilir seçeneklerin değerlendirilmesinden sonra başvurulabilecek son çare olmalıdır.

İşveren, fesih dışında iş ilişkisinin devamını sağlayabilecek makul ve uygulanabilir bir çözüm varsa önce onu değerlendirmeli; feshe ancak başka bir seçenek kalmadığında başvurmalıdır.

"Feshin Son Çare İlkesi", işverenin feshe başvurmadan önce iş ilişkisini sürdürmeye elverişli daha hafif ve uygulanabilir önlemleri değerlendirmesini ifade etmektedir. Bu husus, özellikle iş güvencesi ve işe iade davasının sonuçları bakımından önemlidir.

Feshin son çare olması, işverenin fesih yetkisini ortadan kaldırmamaktadır. Ancak feshin ölçülü, gerekli ve kaçınılmaz olup olmadığı bu aşamada denetlenebilmektedir. Diğer bir ifadeyle, iş sözleşmesinin işveren açısından sona erdirilmesi ilk tercih değil, iş ilişkisinin devamını sağlayacak makul bir alternatif kalmadığında başvurulabilecek son yöntem olmalıdır.

İş güvencesi kapsamında yapılan fesihlerde, işverenin ileri sürdüğü nedenin geçerli olması tek başına yeterli kabul edilmemektedir. İşverenin ayrıca fesih öncesinde iş ilişkisini sürdürmeye elverişli daha hafif önlemleri araştırması ve son çare ilkesine uygun davrandığını bilgi ve belgelere dayalı kanıtlayabilmesi gerekir.

Diğer yandan, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 25/II maddesi kapsamında ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan haller nedeniyle yapılan fesihlerde son çare ilkesinin, geçerli nedenle fesihlerde olduğu şekilde uygulanması beklenmemelidir. Nitekim ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan haller, işçi ve işveren arasındaki güven ilişkisini ağır şekilde zedeleyebilmekte ve iş ilişkisinin devamını işveren bakımından imkansız hale getirebilmektedir.

Bu nedenle haklı nedenin somut olarak ortaya çıktığı ve ispatlanabildiği durumlarda işverenden öncelikle başka bir görev teklif etmesi, eğitim vermesi, çalışma koşullarını değiştirmesi veya daha hafif önlemlerle iş ilişkisini sürdürmeye çalışması beklenmeyecektir.

4857 sayılı İş Kanunu'nda feshin son çare ilkesi açıkça düzenlenmemiştir. Ancak İş Kanunu'nun 18'inci maddesinde yer alan feshin geçerli bir sebebe dayandırılmasına ilişkin hüküm yer almaktadır. İş güvencesinde esas olan, iş ilişkisinin sürekliliğinin korunmasıdır. Bu nedenle fesih, ancak daha hafif önlemlerle sonuca ulaşılması mümkün değilse geçerli kabul edilebilir.

Son çare ilkesi, özellikle işletmenin, iş yerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan fesihlerde veya işçinin yetersizliği veya davranışlarından kaynaklanan fesih süreçlerinde gündeme gelmektedir.

İşveren, ekonomik, teknolojik veya organizasyonel nedenlerle feshe başvurduğunda, işçi ihtiyacının gerçekten ortadan kalktığını veya mevcut işçinin yeni iş düzeni içinde değerlendirilemediğini bilgi ve belgelere dayalı olarak kanıtlayabilmesi gereklidir.

Yargıtay kararlarında da fesih öncesinde son çare ilkesine uygun davranılıp davranılmadığı incelenmektedir. İşçinin çalışabileceği başka bir pozisyon bulunmasına rağmen bu imkan değerlendirilmeden fesih yapılması ya da fesihten kısa süre sonra aynı nitelikte yeni işçi alınması, feshin geçersizliği sonucunu doğurabilmektedir.

Bu kapsamda işverenin, işçinin başka bir işyerinde, bölümde veya uygun pozisyonda değerlendirilme imkanını araştırması gerekir. Ancak bu yükümlülük, aynı şirketler topluluğunda yer alan farklı bir tüzel kişiye ait işyerinde istihdam sağlama zorunluluğu olarak genişletilemez.

İşçinin performansından kaynaklanan fesihlerde, işçinin yetersizliği makul bir eğitim, görev değişikliği veya uygun başka bir pozisyonla giderilebilecek nitelikteyse, doğrudan feshe başvurulması ölçülülük ilkesine aykırı olacaktır.

Diğer yandan unutulmamalıdır ki feshin son çare ilkesi, işverene geçerli nedenle fesih sürecinde sınırsız bir yükümlülük getirmemektedir. İşverenden yeni bir iş yaratması, işletmeye zarar verecek veya aşırı maliyet doğuracak önlemler alması beklenemez. Aynı şekilde işçiye tamamen yeni bir meslek kazandıracak uzun ve kapsamlı bir eğitim verilmesi de işverenin yükümlülüğü kapsamında değildir.

İşveren tarafından yapılan feshin geçerli bir nedene dayanmadığı veya fesih öncesinde son çare ilkesine uygun hareket edilmediği durumlarda, işçi feshin geçersizliği iddiasıyla yargı yoluna başvurabilecektir. İşçinin kanuni süreler içinde arabuluculuk ve sonrasında dava yoluna gitmesi halinde uyuşmazlık işe iade davası kapsamında değerlendirilecektir.

Mahkeme tarafından fesih sebebinin geçerli olup olmadığı incelenirken, işverenin feshin son çare ilkesine uygun davranıp davranmadığı da incelenmektedir. Feshin geçersizliğine karar verilmesi halinde, işe iade davasının sonuçları gündeme gelecektir.

Sonuç olarak, son çare ilkesi işverenin fesih hakkını ortadan kaldırmamakla birlikte, özellikle geçerli nedenle fesihlerde bu hakkın ölçülü, gerekli ve kaçınılmaz şekilde kullanılmasını gerektirmektedir. Bu nedenle işverenin fesih öncesinde uygulanabilir alternatifleri değerlendirmesi, işçinin başka bir pozisyonda veya işyerinde çalıştırılma imkanını araştırması ve bu süreci somut bilgi ve belgelerle ortaya koyması önem taşımaktadır. Aksi durumda, feshin geçersizliğine karar verilebilecek ve işe iade davasının hukuki sonuçları gündeme gelebilecektir.

VDK Rehberi iki model ön­görmektedir: inceleme ön­cesi hazırlık modeli ve ince­leme süreci modeli. İkinci­si, zaten incelemeye alınmış mükellefler bakımından ge­çerli olup, VUK’un inceleme­ye ilişkin hükümleri içinde değerlendirilmelidir.

İnceleme öncesi modelde ise henüz vergi inceleme gö­revi oluşturulmamıştır. Su­nulan bilgi ve belgeler ile ya­pılan düzeltmeler sonucun­da vergisel risklerin ortadan kalktığı teyit edilir ve suç teş­kil eden bir unsur bulunmaz­sa, süreç vergi inceleme göre­vi oluşturulmadan sonuçlan­dırılabilmektedir. Bu yazının konusu bu modeldir.

İnceleme öncesi hazırlık dosyasının hukuki niteliği

VDK, İHD’yi “vergi ince­lemesinin hazırlık safhası­nı sistematik hale getiren bir model”, “denetim süreci­ni başlatan veri temini aşa­ması”, “SAF-T yaklaşımının Türkiye uygulaması”, “veri toplama sistemi” ve “dene­timin veri hazırlık katmanı” olarak nitelendirmekte ve İn­celemeye Hazırlık Yazısı’nın “bilgi isteme yazısı” olduğu­nu belirtmektedir. Bu yetki­nin temel hukuki dayanağı VUK md.148’dir.

SAF-T, muhasebe verile­rinin standart ve elektronik bir yapıda denetime hazır hale getirilmesini sağlayan bir veri standardıdır. Ancak onun hangi denetim prose­dürü içinde, hangi yetkiler­le ve hangi hukuki sonuçlar­la kullanılacağı ayrı bir usul hukuku meselesidir. Nitekim, VDK’nın atıfta bulunduğu ya­bancı uygulamalarda standart verinin sunulması ve bu veri­nin kullanıldığı denetim süre­ci iç hukukta normatif bir ze­mine bağlanmaktadır.

Bu bağlamda, VDK’nın “bil­gi isteme yetkisi”ne dayan­ması tek başına yeterli değil­dir. Çünkü, Anayasa Mahke­mesi içtihatlarına göre kişisel verilerin işlenmesi bakımın­dan anayasal kanunilik, yal­nızca bir yetki hükmünün varlığını değil, müdahalenin kapsamının, koşullarının ve güvencelerinin de belirli ve öngörülebilir olmasını gerek­tirmektedir. İHD’de mükel­lefler belirli risk ve ölçütle­re göre seçilmekte, kapsamlı ve standartlaştırılmış veriler toplanıp analiz edilmekte, dü­zeltmeler değerlendirilmek­te ve inceleme görevi oluştu­rulup oluşturulmayacağı be­lirlenmektedir. Ancak, VUK md.148, bu sürece özgü usuli güvenceleri ve hukuki sonuç­ları düzenlememektedir.

Mükellef hakları ve usuli güvence eksikliği

Vergi denetiminde müda­halenin kapsamı ve yoğun­luğu arttıkça, mükellefe ta­nınan usuli güvencelerin de güçlenmesi gerekir. Nitekim, vergi incelemesi ve arama ba­kımından mükellef hakları ve usuli güvenceler görece ay­rıntılı biçimde düzenlenmiş­tir.

Buna karşılık, Türk Ver­gi Hukuku’nda idarenin bil­gi isteme yetkisi bakımından aynı ölçüde gelişmiş bir usul rejimi bulunmamaktadır. İn­celeme öncesi İHD bu boşlu­ğu görünür hale getirmekte­dir. Çünkü, kapsamlı veriler henüz inceleme başlamadan toplanmakta, analiz edilmek­te ve daha sonraki inceleme­de kullanılabilmektedir. Do­layısıyla, incelemeye özgü hak ve usuli güvenceler dev­reye girmeden, ileride delil niteliği taşıyabilecek bilgiler elde edilmektedir.

Bilgiye bağlanan hukuki sonuçların yasal temeli

VUK md.148 bilgi verme yükümlülüğünü düzenle­mekte, ancak İHD kapsamın­da verilen bilgi ve yapılan dü­zeltmelere bağlanan hukuki sonuçları düzenlememekte­dir. Buna karşılık Rehber’de, sunulan bilgi ve belgeler ile yapılan düzeltmeler sonu­cunda inceleme görevinin hiç oluşturulmayabileceği, İHD konusu bakımından pişman­lık hükümlerinden yararlanı­lamayacağı ve verilen bilgi ve belgelerin sonraki inceleme­de ispat vasıtası olarak kulla­nılabileceği belirtilmektedir.

Bu noktada izaha davet önemli bir karşılaştırma öl­çütüdür. VUK md.370, incele­me öncesinde bir “ön tespit” üzerinden mükellefle temas kurulması halinde süreci, sü­reyi, düzeltme ve ceza sonuç­larını ve pişmanlıkla ilişkisi­ni özel olarak düzenlemekte­dir. İHD’de başlangıç noktası daha erken bir “risk” olabi­lir. Ancak bu fark, İHD kap­samında verilen bilgi ve ya­pılan düzeltmelere bağlanan sonuçların kanuni temelinin ayrıca gösterilmesi gereğini ortadan kaldırmaz. Özellikle henüz vergi inceleme görevi oluşturulmamışken, İHD ko­nusu bakımından pişmanlık hükümlerinden yararlanıla­mamasının hangi yasal teme­le dayandırıldığı açıklığa ka­vuşturulmalıdır.

Sonuç

İnceleme öncesi hazırlık dosyasının kapsamı ve do­ğurduğu sonuçlar, bu mode­lin yalnızca VUK md.148’de­ki genel bilgi isteme yetkisi­ne dayandırılmasının yeterli olup olmadığı sorununu orta­ya çıkarmaktadır. Mükellefin hangi risk ve ölçütlerle İHD kapsamına alındığı, bu süreç­te hangi hak ve usuli güvence­lere sahip olduğu, pişmanlık hükümlerinin uygulanıp uy­gulanmayacağı, İHD’de belir­lenen riskin VUK md.370 an­lamında “ön tespit”e dönüş­mesi halinde hangi usulün izleneceği, kendini suçlama­ma hakkının kapsamı ve elde edilen bilgilerin sonraki ince­leme ve ceza süreçlerinde na­sıl kullanılabileceği kanunla açıkça düzenlenmelidir.

Mevcut haliyle İHD, salt bir bilgi isteme veya teknik hazırlık faaliyeti olmanın ötesinde, resmi vergi incele­mesi başlamadan mükellefin hukuki durumunu ve sonra­ki denetim sürecini etkileyen sonuçlar doğuran yeni bir de­netim alanı görünümündedir. İncelemeye özgü sonuçlar in­celeme başlamadan doğuyor­sa, mükellefin güvenceleri de incelemenin başlamasını beklememelidir.

Türksat 3A uydusu üzerinden sürdürülen televizyon ve radyo yayınlarının, Türksat uydu filosundaki daha yüksek kapasiteli diğer uydulara aktarılması sonrasında bazı cihazlarda kısa süreli yayın sorunları ortaya çıktı.

Telekomünikasyon Uydu ve Elektronik Sanayicileri İş İnsanları Derneği (TUYAD) de Türksat yayın sistemindeki kanal ve frekans güncellemelerinin ardından bazı televizyonlarda görülen erişim problemlerine ilişkin açıklama yaptı.

Kanal ayarı için 1000 TL’ye varan ücret

Frekans değişikliklerinin ardından televizyonlarında yayın problemi yaşayan bazı vatandaşlar çözümü teknik servis ve televizyon tamircilerinde arıyor. Kanal ve frekans ayarlama işlemleri için bazı servislerin 1000 TL’ye varan ücretler talep edebildiği belirtiliyor.

Ancak TUYAD'ın açıklamasına göre yaşanan problem, Türksat'ın yayın ve veri altyapısındaki bir arızadan ya da televizyonların donanımsal olarak bozulmasından kaynaklanmıyor. Bu nedenle kullanıcıların ücretli teknik servise başvurmadan önce kanal ayarlarını yeniden yapması mümkün.

Bazı Smart TV'lerde sorun yaşandı

TUYAD'ın duyurusunda, frekans değişikliklerinin ardından özellikle bazı Smart TV kullanıcılarının kanalların açılmaması, siyah ekran, aynı kanalın iki kez görünmesi veya ses alınamaması gibi problemlerle karşılaşabildiği aktarıldı.

Türksat Kanal Güncelleme Sistemi (TKGS) ile TUYAD onaylı cihazların yeni frekansları otomatik olarak işlediği belirtilirken, bu sistemleri kullananların normal şartlarda ayrıca kanal araması ya da ayar yapmasına gerek olmadığı kaydedildi.

Güncellemenin ardından özellikle bazı Samsung Smart TV ve LG modellerinde TKGS bilgilerinin otomatik olarak işlenmesinde sorun görüldüğüne dikkat çekildi.

TUYAD açıklamasında konuya ilişkin şu ifadeler kullanıldı:

"Televizyonlarda fiziksel veya donanımsal bir problem bulunmamaktadır. Yaşanan durum, cihaz yazılımının güncel TKGS verilerini ve yeni frekans bilgilerini işleme biçiminden kaynaklanmaktadır. Kalıcı çözüm için ilgili televizyon üreticisinin, cihaz yazılımlarını TKGS sistemiyle tam uyumlu hâle getirecek yazılım/firmware güncellemesini sunması gerekmektedir."

Servis çağırmadan önce bunları deneyin

Televizyon üreticilerinin kalıcı yazılım güncellemelerini yayımlamasına kadar yayın sorunu yaşayan kullanıcıların uygulayabileceği geçici yöntemler de açıklandı.

Buna göre kullanıcılar, televizyonun menüsüne girerek TKGS aramasını manuel şekilde yeniden başlatabiliyor. Bir diğer yöntem ise ayarlar bölümünden şebeke veya ağ araması yaparak güncel frekans bilgilerinin cihaza yeniden yüklenmesini sağlamak.

TUYAD, bu işlemlerin geçici çözüm olduğuna dikkat çekerek kullanıcıların cihaz ayarları üzerinde uzun süre işlem yapmasının kalıcı bir yöntem olmadığını belirtti. Sorunun tamamen giderilmesi için televizyon üreticilerinin TKGS standartlarıyla tam uyumlu yazılım desteği sunması gerektiği ifade edildi.

Dünya

Konut fiyatlarındaki hızlı artış bunun en görünür nedeni olsa da mesele artık yalnızca evin kaç liraya satıldığı değil. Özellikle sabit gelirliler için evi krediyle finanse edebilmek önemli bir sorun haline geldi.

Nitekim bir evin kaç aylık maaşa denk geldiği, bankaların konut kredisi faizlerinin aylık yüzde 0.69’a kadar gerilediği 2013’ten bu yana sanıldığı kadar sert değişmezken, aynı evi krediyle almanın yükü çok daha hızlı arttı. Başka bir ifadeyle çalışanlar evin fiyatından çok, o fiyatı finanse etme imkanından uzaklaştı.

Oksijen'den Esen Dolma bu değişimi somutlaştırmak için TCMB’nin konut fiyatları ve konut kredisi faizlerini, 2013-2026 arasında aynı derece ve kademedeki öğretmen maaşıyla karşılaştırdı.

Hesapta 100 metrekarelik bir konutun yüzde 25’inin peşin ödendiği, kalan yüzde 75 için 120 ay vadeli kredi kullanıldığı varsayıldı. Üstelik karşılaştırmada ortalama ya da mesleğe yeni başlayan bir öğretmen değil, derece-kademe bakımından en yüksek seviyedeki 1/4 öğretmen maaşı esas alındı.

Türkiye’de ev 57 maaştan 62 maaşa çıktı

Finansman koşullarını dışarıda bırakıp TCMB’nin ikinci çeyrek konut birim fiyatları esas alan hesaplamaya göre 2013’te Türkiye genelinde 100 metrekarelik ortalama bir konut 141 bin 130 TL; aynı yılın temmuz ayında 1/4 derecedeki bir öğretmenin maaşı ise 2 bin 469 TL’ydi.

Buna göre bir konut yaklaşık 57.2 aylık öğretmen maaşına denk geliyordu. 2026’da aynı büyüklükte bir ortalama konut 5 milyon 189 bin TL’ye çıkarken 1/4 öğretmen maaşı 83 bin 254 TL’ye yükseldi.

Başka bir deyişle nominal olarak 100 metrekarelik ortalama konutun fiyatı 13 yılda yaklaşık 37 katına çıkmış olsa da “Ev kaç maaş ediyor?” diye bakıldığında mesafe 57 maaştan yalnızca 62 maaşa yükseliyor.

Kredi hesaba girince tablo değişiyor

Diğer taraftan konut ekonomisi literatüründe erişilebilirlik yalnızca ev fiyatı/gelir oranıyla ölçülmüyor.

Bir konutun kaç yıllık gelire karşılık geldiğinin yanı sıra, krediyle satın alınması halinde aylık ödemenin gelirin ne kadarını götürdüğü de önemli. 2013’te Türkiye ortalamasındaki 100 metrekarelik bir konutun yüzde 75’i krediyle finanse edildiğinde aylık taksit bin 357 TL oluyordu.

Aynı yıl 1/4 öğretmen maaşı 2 bin 469 TL olduğundan taksit, kredinin başlangıç yılında maaşın yüzde 55’ine yani yaklaşık yarısına denk geliyordu.

Maaşın tamamı taksite yetmiyor

Oran sonraki yıllarda dalgalı bir seyir izledi.

Başlangıç yılındaki taksit yükü 2018’de öğretmen maaşının yüzde 92’sine kadar yükseldi. Düşük faizlerin etkisiyle 2020’de yeniden yüzde 66’ya indi.

Ardından konut fiyatları ile faizlerin birlikte yükselmesiyle 2022’de yüzde 128’e, 2023’te yüzde 159’a ulaştı. 2024’te de yaklaşık yüzde 159 ile incelenen dönemin en yüksek seviyesinde kaldı. 2026’da faizlerdeki gerilemeyle oran yüzde 131.6’ya indi.

Ancak bu gerilemeye rağmen bugün Türkiye ortalamasındaki 100 metrekarelik bir konut için hesaplanan aylık kredi taksiti 109 bin 543 TL iken aynı dönemde 1/4 öğretmen maaşı 83 bin 254 TL seviyesinde.

Başka bir ifadeyle en yüksek seviyedeki öğretmen bile kredinin başlangıç yılında maaşının tamamını taksite ayırsa Türkiye ortalamasındaki konutun aylık ödemesini karşılayamıyor.

İstanbul’da maaşın 2 katından fazla

İstanbul’da ise ev sahibi olabilmek sabit gelirli için çok daha zor.

2013’te 100 metrekarelik ortalama konut 97.6 öğretmen maaşına, bugün 104.9 maaşa karşılık geliyor. Arada çok fazla artış yok ama krediyle ev alındığında finansman yükü çok daha ağır. Düşük faizli 2013 koşullarında bile kredi tek öğretmen geliri açısından sınırdaydı.

2013’te İstanbul’daki 100 metrekarelik ortalama bir konutun yüzde 75’i 120 ay vadeli krediyle finanse edildiğinde aylık taksit 2 bin 317 TL oluyordu. O yılki 2 bin 469 TL’lik 1/4 öğretmen maaşına göre kredi başlangıcındaki taksit yükü yüzde 93.8 düzeyindeydi. Bu oran 2018’de yüzde 164’e çıktı. 2020’de düşük faizlerin etkisiyle yüzde 109’a kadar geriledi. Ardından 2022’de yüzde 227’ye, 2023’te ise yüzde 258’e ulaştı.

Hesap en yüksek seviyedeki öğretmene göre

Tabii, burada önemli bir ayrım var: Sabit taksitli bir kredide nominal taksit aynı kalırken öğretmen maaşı ilerleyen yıllarda artacağından, taksitin maaşa oranı zaman içinde düşebilir.

Fakat gayrimenkul değerleme uzmanı Dr. Ahmet Büyükduman’a göre, kredinin başlangıçtaki yükü bile konut kredisine erişimde yaşanan soruna işaret ediyor.

Üstelik bu hesabın ortalama ya da mesleğe yeni başlayan bir öğretmenin değil, en yüksek seviyedeki öğretmenin maaşı üzerinden yapıldığı göz ününe alınırsa düşük derece ve kademelerdeki öğretmenler açısından konuta erişim tablosunun daha da ağırlaştığı söylenebilir.

Büyükşehirlerde durum daha kötü

13 yıllık verileri yorumlayan Büyükduman, ciddi bir krediye erişim problemi olduğuna işaret ediyor.

“Bugün 75’er bin liradan evlerine 150 bin lira giren bir öğretmen çift için, 20-30 bin lira kira ödeyerek Anadolu’da 3-4 milyon liralık bir ev almak mümkün olabilir. Fakat İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya gibi büyükşehirlerde bu pek mümkün değil. Türkiye nüfusunun büyük bir bölümünün büyükşehirlerde yaşadığı ve öğretmenlerin de büyük kısmının bu kentlerde görev yaptığını düşünürsek tablo, ciddi bir kredi erişim problemine işaret ediyor. Üstelik Türkiye genelinde bile taksit, maaşın yüzde 55’inden yüzde 131’ine çıkmış. Öğretmenin konut fiyatına olan mesafesi 2013’ten bu yana arttı ancak asıl kırılma, finans maliyetinde yaşandı. Zaten uygulamada da konut kredisinin büyük ölçüde devre dışı kaldığını görüyoruz.”

Diğer taraftan Büyükduman, müşterinin konuta erişememesinin de etkisiyle 2013’ten bu yana ortalama konutların da küçüldüğüne dikkat çekiyor: “13 yıl öncesine kıyasla ortalama konut metrekareleri yaklaşık yüzde 20 küçüldü. Şu an İstanbul’da pek çok ev 75 metrekare civarı.”

Ekonomim

Taksi̇ Mali̇ Ci̇hazlar Tekni̇k Kilavuzu Sürüm 2.0

Geçen yılın temmuz ayında 1 trilyon 96 milyar 914 milyon lira olan merkezi yönetim bütçe gelirleri, bu yılın aynı ayında yüzde 28,8 artarak 1 trilyon 412 milyar 397 milyon liraya çıktı.

Bütçe gelirlerinin yıllık bütçe tahminine göre temmuz ayındaki gerçekleşme oranı ise yüzde 8,7 oldu. Bu oran geçen yılın aynı döneminde yüzde 8,6 seviyesindeydi.

Bütçe gelirleri içerisinde en dikkat çekici kalemlerden biri vergi tahsilatı oldu.

Vergi gelirleri, Temmuz 2025’e kıyasla yüzde 30 artarak 1 trilyon 234 milyar 842 milyon liraya ulaştı.

Vergi gelirlerinin bütçe tahminine göre gerçekleşme oranı da geçen yılki yüzde 8,5 seviyesinden yüzde 8,9’a yükseldi.

Gelir vergisinde yüzde 47,9’luk artış

Vergi türlerine göre bakıldığında ise bazı kalemlerde yüzde 40’ı aşan artışlar görüldü.

Temmuz ayında geçen yılın aynı dönemine göre gelir vergisi tahsilatı yüzde 47,9 arttı.

Dahilde alınan Katma Değer Vergisi’ndeki artış ise yüzde 46,2 olarak gerçekleşti.

Harçlardan elde edilen gelir yüzde 46,7, damga vergisi tahsilatı ise yüzde 49,5 yükseldi.

ÖTV gelirindeki artış yüzde 5,1’de kaldı

Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi tahsilatında yıllık artış yüzde 36,8 olurken, ithalde alınan KDV yüzde 16,4 yükseldi.

Diğer vergilerden elde edilen gelirlerde yüzde 24,5 artış kaydedildi.

Özel Tüketim Vergisi’nde ise artış diğer birçok vergi kaleminin gerisinde kaldı. ÖTV tahsilatı geçen yılın temmuz ayına göre yüzde 5,1 arttı.

Kurumlar vergisi yüzde 69,8 düştü

Vergi gelirlerindeki genel yükselişe karşın bir kalemde sert düşüş dikkat çekti.

Kurumlar vergisi tahsilatı, geçen yılın aynı ayına kıyasla yüzde 69,8 azaldı. Böylece kurumlar vergisi, açıklanan vergi türleri arasında yıllık bazda düşüş gösteren kalem oldu.

Vergi dışı gelirler de 145 milyar lirayı geçti

Merkezi yönetim bütçesinde vergi dışındaki gelirlerde de artış kaydedildi.

Genel bütçe vergi dışı diğer gelirleri yüzde 18,9 artarak 145 milyar 571 milyon liraya çıktı.

Özel bütçeli idarelerin öz gelirleri 25 milyar 682 milyon lira, düzenleyici ve denetleyici kurumların gelirleri ise 6 milyar 304 milyon lira olarak hesaplandı.

Dünya

Citi, TCMB’nin yaklaşık yüzde 40 seviyesindeki ortalama fonlama maliyetini yüzde 37’lik politika faiziyle hizalamasında sermaye girişlerinin hızı ve dolarizasyon eğilimlerinin belirleyici olacağını öngördü.

Enflasyon hedefiyle fark açıldı

Analizde, jeopolitik belirsizlikler ile petrol, doğal gaz ve gıda fiyatlarındaki dalgalanmalar nedeniyle TCMB’nin 2026 yıl sonu enflasyon tahminini yüzde 26’dan yüzde 28’e yükselttiği hatırlatıldı.

Citi ekonomistleri, bu tahminin yüzde 24’lük ara hedefin 4 puan üzerinde bulunduğuna dikkat çekti. Mayıs ayında 2 puan olan farkın genişlemesinin, ara hedefin enflasyon beklentilerini çıpalama konusundaki etkinliğini gölgelediği değerlendirildi.

TCMB’nin fonlamayı daha yüksek maliyetli gecelik faiz üzerinden sürdürdüğüne işaret edilen analizde, bir haftalık repo faizine dönüş zamanlamasının piyasa koşullarına bağlı olacağı belirtildi.

Citigroup’tan Türkiye için enflasyon tahmini

Citigroup, Türkiye’de 2025 sonunda yüzde 30,9 olan enflasyonun 2026 sonunda yüzde 31,8’e yükseleceğini tahmin ediyor.

Raporda, gıda fiyatlarının seyri, sonbahar döneminde giyim enflasyonuna ilişkin yukarı yönlü riskler ve zayıflayan iç talebin hizmet enflasyonunu ne ölçüde sınırlayacağı temel belirleyiciler olarak sıralandı.

Bu görünüm doğrultusunda Citi, TCMB’nin temkinli duruşunu koruyarak faiz indirimlerini kademeli şekilde sürdürmesini bekliyor.

Ekonomim

Kriterlerin karşılanması halinde AB'nin vize muafiyetini otomatik olarak devreye sokup sokmayacağı konusu ise bu konuda en çok sorulan soruların başında geliyor.

Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, vize muafiyetinin önündeki engellerin kaldırılması için yeni bir stratejik yaklaşım benimsendiğini açıkladı.

Bu konudaki çalışmalar dışişleri, içişleri ve adalet bakanlıkları tarafından yürütülecek.

AB'yle istişare ve koordinasyon ise Dışişleri Bakanlığı tarafından sağlanacak.
Bu format, AB'yle Vize Serbestisi Diyaloğu'nun başladığı 2013'te devreye sokulan ve sonrasında devam eden formattan farklı değil.

AB, vize muafiyeti konusunda yıllardır "bekleme" pozisyonunda.

Bu konuda adım atması gerekenin Türkiye olduğu ve kalan kriterler karşılanmadan süreçte herhangi bir kıpırdanmanın söz konusu olmayacağı gerek sözlü gerekse yazılı şekilde uzun süredir dile getiriliyor.

Türkiye'nin vize serbestisinden yararlanmayan tek aday ülke olduğunu hatırlatan bir AB yetkilisi BBC Türkçe'den Güven Özalp'e yaptığı değerlendirmede şunları söyledi:

"Vize serbestisi konusundaki yaklaşımımız başından bu yana aynı.
Vizenin Türkiye açısından hassas ve öncelikli bir konu olduğunun farkındayız.

Biz uzun süredir kriterlerin karşılanmasına yardımcı olmak amacıyla Türkiye'yle görüşmeye ve birlikte çalışmaya hazır olduğumuz mesajını veriyoruz.

Süreçte ilerleme sağlanabilmesi için sözden eyleme geçilmesi gerekiyor."

Türkiye hangi kriterleri karşılamadı?

AB ile Türkiye arasında Vize Serbestisi Diyaloğu 16 Aralık 2013'te başlatıldı.
Bu diyalog 72 kriterin yer aldığı Vize Serbestisi Yol Haritası üzerinden yürütülüyor.

Türkiye, sürece başlanmasıyla birlikte ilk üç yılda 72 kriterin 65'ini karşıladı. Bu durum AB Komisyonu'nun 4 Mayıs 2016 tarihli raporunda teyit edildi.

AB Komisyonu'nun, 8 Aralık 2018'deki raporunda da Türkiye'nin AB ve Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı ( ICAO) standartlarıyla uyumlu pasaportların basımına ilişkin yükümlülüğün karşılandığını resmen duyurmasıyla tamamlanmayan kriter sayısı 6'ya düştü.

O tarihten bu yana, "Geri kalan kriterleri karşılama konusunda çalışmalar sürüyor" söylemi öne çıksa da somut ve AB'nin beklentilerini karşılayacak düzeyde adım atılmadı.

Türkiye, kendisinin de onay verdiği 72 kriterden 6'sını aradan 13 yıl geçmesine rağmen yerine getirmedi:

• Terörle mücadele yasasında değişiklik başından bu yana Türkiye açısından en zorlu kriter olarak öne çıktı.

Özellikle 15 Temmuz darbe girişiminin ardından güvenliği odağa yerleştiren bir yaklaşım içine giren Türkiye, terörle mücadele kapasitesini zayıflatmadan ve ilgili yasanın özünü değiştirmeden adım atma yaklaşımı izledi.

Bu konuda AB'ye yapılan "esneklik" çağrıları karşılık bulmadı.

AB, yasanın kapsamını çok geniş buluyor ve belirgin değişiklikler yapılması gerektiği görüşünde.

• Avrupa Polis Teşkilatı (EUROPOL) ile Operasyonel İşbirliği Anlaşması yapılması ve uygulanması Türkiye'nin daha ilk aşamada niyet belirttiği bir unsurdu. Ancak ilerleme sağlanmadı.

• Karşılanması gereken kriterlerden biri de Avrupa Konseyi bünyesindeki Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu'nun (GRECO) yolsuzlukla mücadele alanındaki önerileri. Bu önerilerin uygulamaya geçirilmesi hızla halledilebilecek kriterler arasında görülüyordu.

• AB, Türkiye'de kişisel verilere yönelik yasal düzenlemelerin Avrupa standartlarıyla uyumlu olmadığı görüşünde. Bu nedenle uyumu sağlayacak değişiklikler yapılmasını istiyor.

• AB, Türkiye'nin suç bağlantılı konularda aralarında Kıbrıs Cumhuriyeti'nin de bulunduğu tüm Birlik üyeleriyle işbirliğinde bulunmasını talep ediyor.
Türkiye üzerinden kural dışı şekilde AB ülkelerine geçiş yapan kişilerin geri alınmasına ilişkin Geri Kabul Anlaşması (GKA), şu aşamada tüm unsurlarıyla uygulanmıyor.

• AB tam uygulama isterken Türkiye, bu belgenin gereklerini yerine getirmeyi vize serbestisiyle doğrudan ilişkilendirmiş durumda.

• GKA'yı vize serbestisi ile eş zamanlı uygulama yaklaşımı korunuyor.

Kriterlere gözden geçirme gerekiyor mu?

AB'yle Türkiye arasındaki Vize Serbestisi Diyaloğu'nun başlatılmasının üzerinden 13 yıl geçmiş olması kriterler için bir gözden geçirmenin gerekli olup olmadığı sorularını gündeme getiriyor.

Vize politikalarına hakim bir AB yetkilisine göre 72 kriterin teker teker baştan gözden geçirilmesine dayalı genel bir revizyon pek olası değil.

Aynı yetkili, "Bununla birlikte teknik olarak gerekenlere bakılabilir. Ama bu bir revizyondan çok ayarlama niteliğinde olur" dedi.

Kriterler karşılanınca AB'ye vize hemen kalkacak mı?

Vize muafiyeti için karşılanması gereken kriterlerin sayısı ülkeden ülkeye değişebiliyor.

Bununla birlikte süreç her ülke için aynı kurallar çerçevesinde yürütülüyor.

Türkiye'nin kalan altı kriteri yerine getirirken AB Komisyonu'yla birlikte çalışması büyük önem taşıyor.

Bunun nedeni ise kriterlerin yerine getirilip getirilmediğini belirleyecek kurumun AB Komisyonu olması.

AB Komisyonu'nun, kalan altı kriterin Türkiye'nin de onay verdiği Vize Serbestisi Yol Haritası'na uygun ve AB'nin beklentilerini karşılayan bir şekilde yerine getirildiğine ilişkin olumlu görüş bildirmesi gerekiyor.

Kriterlerin yerine getirilmiş sayılmasında uygulama da önemli bir yere sahip.
Olumlu görüş bildirmesi süreç açısından olmazsa olmaz olsa da son sözü söyleme yetkisi AB Komisyonu'nda değil.

AB Komisyonu'nun olumlu görüş bildirmesi durumunda iki aşamalı onay sürecine geçiliyor.

Türk vatandaşlarına vize muafiyeti sağlanabilmesi için hem Avrupa Parlamentosu'nun (AP) hem de üye devletlerden oluşan AB Konseyi'nin onayı gerekiyor.

Yapılan bazı değerlendirmelerde, Türkiye'nin teknik boyutun ağır bastığı kriterleri karşılamasının, siyasi boyutun ön plana çıkmasının kuvvetle muhtemel olduğu onay sürecindeki zorlukları aşmasından daha kolay olduğu vurgusuna rastlamak mümkün.

Konuyu ele alarak oylaması gereken AP ve AB Konseyi'nin yeşil ışık yakması halinde ilgili Birlik tüzüğünde değişiklik yapılacak.

Bu değişiklikle Türkiye vize uygulanacak ülkelerin yer aldığı negatif listeden vize muafiyetine sahip ülkelerin bulunduğu pozitif listeye alınacak.

Bu aşamadan sonra da Türk vatandaşları için vize muafiyeti hayata geçirilmiş olacak.

AB şu anda 61 ülkeye vize serbestisi uyguluyor.

Ekonomim

30 eyalet Meta'ya karşı

Dava, 30 ABD eyaletinin 2023 yılında Meta'ya karşı başlattığı hukuki sürece dayanıyor. Eyaletler, şirketin çocukların korunmasına ilişkin federal ve yerel gizlilik yasalarını birçok kez ihlal ettiğini öne sürüyor.

Davacı eyaletlerin talepleri yalnızca maddi yaptırımlarla sınırlı değil. Meta'dan talep edilen tutarın 1 trilyon dolara kadar çıkabileceği belirtilirken, Instagram ve Facebook'un çalışma biçiminin değiştirilmesi de isteniyor.

Davayı kritik hale getiren başlıklardan biri de bu talepler. Meta'nın kaybetmesi durumunda özellikle genç kullanıcıların Instagram ve Facebook deneyimi önemli ölçüde değişebilir.

Beğeni sayıları ve sonsuz kaydırma kaldırılabilir

Eyaletlerin talepleri arasında Instagram ve Facebook'taki beğeni sayılarının kaldırılması ve kullanıcıların sürekli yeni içeriklerle karşılaştığı "sonsuz kaydırma" özelliğine son verilmesi bulunuyor.

Bunun yanı sıra genç kullanıcılar için ebeveyn doğrulaması getirilmesi ve şirketin "dopamini manipüle eden öneri algoritmaları" olarak nitelendirilen sistemlerinin değiştirilmesi talep ediliyor.

Fotoğraflarda kullanıcıların dış görünüşünü değiştiren bazı filtrelerin kaldırılması, videoların otomatik oynatılmasının sona erdirilmesi ve bir kullanıcının birden fazla hesap oluşturmasının engellenmesi de talepler arasında.

Eyaletler ayrıca Instagram Stories gibi belirli süre sonunda kaybolan paylaşımların kaldırılmasını istiyor.

Meta gençleri platformda tutmakla suçlanıyor

Davacı eyaletler, söz konusu özelliklerin kullanıcıları, özellikle de çocuklar ve gençleri, platformlarda mümkün olduğunca sık ve uzun süre tutacak şekilde tasarlandığını savunuyor.

Meta'nın sık gönderilen bildirimler gibi uygulamalarla genç kullanıcıların Instagram ve Facebook'ta geçirdikleri süreyi azaltmasını da zorlaştırdığı iddia ediliyor.

Eyaletlerin iddiasına göre şirket, kullanıcı sayısını ve ticari faaliyetlerini büyütmek amacıyla çocuk ve genç kullanıcıları platformlarına bağlayacak yöntemlere başvurdu.

Meta ise suçlamaları reddediyor.

Şirketten yapılan açıklamada, "Bu iddialara kesinlikle katılmıyoruz ve kanıtların gençleri destekleme konusundaki uzun süredir devam eden kararlılığımızı ortaya koyacağından eminiz" denildi.

Daha önce 942 milyon dolarlık ceza çıktı

Meta'nın karşı karşıya olduğu hukuki baskı bu davayla sınırlı değil. New Mexico'da görülen başka bir davada şirkete toplam 942 milyon dolar para cezası verilmiş ve Instagram ile Facebook'ta önemli değişiklikler yapılmasına hükmedilmişti.

Yargıç Bryan Biedscheid, 18 yaşından küçük kullanıcılar için beğeni sayılarının kaldırılmasına, gençlerin platformlar üzerinden çıplaklık içeren görüntüler gönderip almasının engellenmesine ve uygulamaların anlık bildirimlerinin belirli saatlerle sınırlandırılmasına karar vermişti.

Yargıç ayrıca Meta'yı toplum üzerinde oluşturduğu etkiler nedeniyle "kamuya zarar veren unsur" olarak nitelendirmişti. Meta ise karara itiraz edeceğini açıklamıştı.

ABD genelinde değişiklik gündeme gelebilir

New Mexico'daki karar yalnızca eyalet sınırları içinde değişiklik yapılmasını gerektirirken, 30 eyalet tarafından açılan yeni davanın kapsamı çok daha geniş.

Davaya katılan eyaletler ABD nüfusunun yaklaşık üçte ikisini temsil ediyor. Bu nedenle Meta'nın davayı kaybetmesi durumunda değişikliklerin yalnızca belirli eyaletlerle sınırlı tutulması yerine ABD genelinde uygulanması gündeme gelebilir.

Böyle bir karar, Instagram ve Facebook'un yıllardır değişmeyen kullanıcı deneyiminin önemli ölçüde yeniden tasarlanması anlamına gelebilir.

Meta'nın kendi araştırmaları da dosyada

Davada gençlerin sosyal medya kullanımı üzerindeki psikolojik etkiler de önemli yer tutuyor.

Avukatlar, Meta'nın şirket içi araştırmalarına dikkat çekerek beğeni sayılarının kullanıcılar arasında "sosyal karşılaştırmayı" artırabildiğini savunuyor.

Şirketin araştırmalarında Instagram kaynaklı sosyal karşılaştırmanın artan yalnızlık, olumsuz beden algısı ve kötü ruh haliyle bağlantılı olduğuna ilişkin bulgular bulunduğu belirtiliyor. Meta'nın dava kapsamında 2 milyondan fazla belgeyi teslim ettiği aktarılıyor.

30 eyaletin avukatları şimdi federal başyargıç Yvonne Gonzalez Rogers'ın önünde Meta'nın platformlarının gençler üzerindeki etkilerine ilişkin iddialarını ortaya koyacak. Davanın şirket aleyhine sonuçlanması halinde Instagram ve Facebook'ta beğeni sayılarından algoritmalara, Stories'den sonsuz kaydırmaya kadar çok sayıda temel özelliğin geleceği tartışmaya açılabilir.

Bir şirkette üç yıldır grup başkanı olarak çalışan yönetici, patronuna gönderdiği e-postada son bir yıldır bilinçli şekilde olumsuz davranışlara maruz kaldığını ve rızası alınmadan priminin düşürüldüğünü belirterek yaşadığı sıkıntıları anlattı.

İşveren ise e-postadaki ifadeleri istifa beyanı olarak değerlendirdi ve çalışanın iş sözleşmesini tazminatsız şekilde sona erdirdi.

“Manen yıprandım” dedi, mahkemelik oldu

İşten ayrılmasının ardından İş Mahkemesi’ne başvuran yönetici, gönderdiği e-postanın istifa amacı taşımadığını savundu.

Çalışan, manevi olarak yıprandığı için yaşadığı durumu işverene aktardığını ancak mesajının istifa olarak yorumlandığını ileri sürdü.

Mahkemeden kıdem ve ihbar tazminatının yanı sıra yıllık izin, ücret, prim, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil alacaklarının ödenmesini talep etti.

İşveren ise çalışanın e-posta yoluyla istifasını sunduğunu ve kendisinin de aynı gün bu istifayı kabul ettiğini belirterek davanın reddini istedi.

İş Mahkemesi çalışanı haklı buldu

Davaya bakan İş Mahkemesi ilk aşamada çalışan lehine karar verdi.

Mahkeme, yöneticinin son bir yıldır baskı altında çalışmasını ve priminin düşürülmesini değerlendirdi. Ayrıca e-postadaki istifa iradesinin açık ve net olmadığına, daha sonra gönderilen ihtarnameden de çalışanın istifa etmek istemediğinin anlaşıldığına dikkat çekti.

İşverenin sözleşmenin kıdem tazminatına hak kazanılmayacak biçimde sona erdiğini ispatlayamadığı sonucuna varan mahkeme, çalışanın kıdem ve ihbar tazminatı almasına hükmetti.

Karar istinafa taşındı ancak Bölge Adliye Mahkemesi işverenin başvurusunu esastan reddetti.

Yargıtay kararı bozdu: E-posta istifa sayıldı

İşverenin temyiz başvurusunun ardından dosya bu kez Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin önüne geldi.

Yüksek Mahkeme, çalışanın patronuna gönderdiği e-postanın içeriği, işveren tarafından verilen cevap, tanık ifadeleri ve dosyadaki diğer delilleri birlikte değerlendirdi.

Yargıtay, yerel mahkemenin ulaştığı sonucun dosya içeriğiyle örtüşmediğine hükmetti.

Kıdem ve ihbar tazminatı alamayacak

Yargıtay, tüm deliller birlikte değerlendirildiğinde iş sözleşmesinin işçi tarafından feshedildiğinin anlaşıldığını belirtti.

Kararda ayrıca çalışanın sözleşmesini kendisinin “haklı nedenle” sona erdirdiğine ilişkin bir iddiada da bulunmadığına dikkat çekildi.

Bu nedenle iş sözleşmesinin çalışanın istifasıyla sona erdiğinin kabul edilmesi gerektiğine hükmeden Yargıtay, kıdem ve ihbar tazminatı taleplerinin reddedilmesi gerektiğini belirterek yerel mahkemenin kararını bozdu.

Çalışanlar için kritik ayrıntı: Yazılı ifadeler önem taşıyor

Karar, işverenle yaşanan anlaşmazlıklarda kullanılan yazılı ifadelerin hukuki açıdan taşıdığı önemi bir kez daha gündeme getirdi.

Ancak karar, patrona gönderilen her sitem mesajının otomatik olarak istifa sayılacağı anlamına gelmiyor. Nitekim Yargıtay bu dosyada yalnızca e-postayı değil, e-postaya verilen cevabı, tanık beyanlarını ve dosyanın tamamını birlikte değerlendirdi.

İHA

Yeni tablo, yalnızca taşımacılık şirketleri açısından değil, petrol ve LNG piyasası açısından da riskin yeniden yükseldiğini gösteriyor. Brent petrol haftanın ilk işlemlerinde 89 dolar çevresinde seyrederken piyasa ABD ile İran arasındaki görüşmelerden gelecek haberleri yakından izliyor.

Önce 31’di, şimdi kayıtlı geçiş yok

Gemi takip şirketi Kpler’in verilerine göre Hürmüz Boğazı’ndan cumartesi günü yalnızca 5 emtia gemisi geçti. Pazar günü için ise sistemde kayıtlı emtia gemisi geçişi bulunmuyor.

Bir önceki hafta sonunda toplam 31 geçiş kaydedilmişti. Böylece yalnızca bir hafta içerisinde boğazdaki izlenebilir ticari hareketin çok sert biçimde daraldığı görülüyor.

Bununla birlikte kayıtlı geçişin sıfır olması, boğazdan kesinlikle hiçbir geminin geçmediği anlamına gelmiyor. Otomatik Tanımlama Sistemi’ni kapatan bazı gemiler takip sistemlerinde görünmeden hareket edebiliyor.

Cumartesi günü boğaza giren gemiler arasında sistemini kapatmış boş bir çok büyük ham petrol tankeri ile İran rotasını kullanan Hindistan bayraklı büyük bir gaz taşıyıcısı da bulunuyor. İran fuel-oili taşıyan küçük bir tankerin ise boğazdan çıktığı kaydedildi.

Üç ADNOC gemisi saldırıya uğradı

Trafikteki son sert düşüşün arkasında tanker güvenliğine ilişkin endişeler bulunuyor. Birleşik Arap Emirlikleri, Abu Dhabi National Oil Company tarafından işletilen üç geminin geçen hafta Hürmüz’den geçişleri sırasında saldırıya uğradığını açıkladı.

BAE yönetimi son olayda cuma günü boğazdan geçen üçüncü ADNOC bağlantılı geminin İran tarafından hedef alındığını öne sürdü. Bundan bir gün önce de iki ADNOC gemisinin benzer olaylarla karşı karşıya kaldığı bildirilmişti.

Saldırı haberlerinin art arda gelmesi, armatörlerin ve sigorta şirketlerinin Hürmüz geçişlerine yönelik risk değerlendirmelerini yeniden sertleştirebilir. Özellikle büyük petrol ve LNG tankerleri açısından savaş riski primlerinin yükselmesi, Körfez’den yapılan enerji sevkiyatının maliyetini daha da artırabilir.

Hürmüz’deki trafik savaş öncesinde günlük 130 geminin üzerinde seyrediyordu. Mevcut seviyeler, dünyanın en yoğun enerji koridorlarından birindeki ticari hareketin olağan dönemin yalnızca küçük bir bölümüne indiğini gösteriyor.

Petrol yeniden 89 dolar çevresinde

Hürmüz’deki son gelişmeler petrol fiyatlarına da destek veriyor. Brent petrol haftanın ilk işlemlerinde 89 dolar çevresinde seyrediyor; ABD ham petrolü de 82 doların üzerinde işlem görüyor.

Petrol fiyatları geçen hafta yüzde 5’in üzerinde yükselmişti. Tankerlere yönelik saldırılar, Suudi Arabistan’daki bir rafineriyle ilgili güvenlik endişeleri ve ABD-İran görüşmelerinde ilerleme sağlanamaması piyasadaki jeopolitik risk primini yeniden artırdı.

Petrol piyasası açısından asıl sorun yalnızca bugün kaç geminin geçtiği değil. Ticari gemilerin Hürmüz’e yeniden düzenli biçimde dönmesi için güvenlik koşullarının kalıcı olarak iyileşmesi gerekiyor.

Boğaz savaş öncesinde dünya ham petrol ve LNG sevkiyatlarının yaklaşık beşte birinin geçtiği bir güzergâhtı. Bu nedenle Hürmüz’deki küçük bir trafik değişimi bile küresel enerji piyasalarında fiyatlama üzerinde büyük etki yaratabiliyor.

ABD-İran düğümü çözülmedi

Deniz trafiğindeki düşüş diplomatik görüşmelerdeki tıkanmayla aynı döneme denk geliyor. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, hafta sonunda ABD ile görüşmelerin yeniden başlamasına ilişkin henüz karar alınmadığını açıkladı.

Arakçi ayrıca Hürmüz’de gemi trafiğinin normalleşmesi için Washington’ın İran’ın boğaza ilişkin şartlarını karşılaması gerektiğini savundu. ABD tarafı ise İran’a yönelik deniz ablukasını uzun süre sürdürebilecek kapasiteye sahip olduğunu belirtiyor.

Bu karşılıklı pozisyonlar, kısa vadede Hürmüz trafiğinin hızla eski seviyelerine dönmesinin önünde önemli engel oluşturuyor. Gemilerin boğaza yeniden yoğun biçimde girmesi için yalnızca askeri saldırıların azalması değil, geçiş kurallarına ilişkin siyasi belirsizliğin de çözülmesi gerekiyor.

Önümüzdeki günlerde yeni tanker saldırıları yaşanıp yaşanmayacağı, ABD-İran temaslarının yeniden başlayıp başlamayacağı ve gemi trafiğinde toparlanma görülüp görülmeyeceği petrol piyasasının ana gündem maddeleri olacak.

Murat Ali Oral-Dünya

Yeminli Mali Müşavir Abdullah TOLU TRT HABER Ekonomi 7/24 Programında Yeni Çıkacak Olan Vergi Affı ve Yapılandırma Hakkında Detaylı Bilgiler Verdi.