Kâr amacı gütmeyen araştırma kuruluşu RAND’ın analizine göre, ilkbahar itibarıyla ABD’nin 26 eyaletinde en az bir üniversite, azaltılmış kredi yüküne sahip üç yıllık lisans programı sunuyor. Mayıs itibarıyla kamuoyuna açıklanan bu kapsamdaki programların sayısı ise 119’a ulaştı.

Dört yıllık eğitim 3 yıla iniyor

ABD’de geleneksel lisans programlarının tamamlanması için genellikle 120 kredi gerekiyor. Yeni sistemde ise bazı üniversiteler bu şartı 90 krediye kadar düşürüyor. Böylece öğrencilerin lisans diploması alabilmek için üniversitede geçirdiği süre yaklaşık bir yıl azalıyor.

Yeni model, daha önce uygulanan hızlandırılmış programlardan da bu yönüyle ayrılıyor. Geleneksel hızlandırılmış programlarda öğrenciler aynı kredi yükünü daha kısa sürede tamamlarken, yeni sistem doğrudan mezuniyet için gerekli toplam kredi miktarını azaltıyor.

Programların yaklaşık dörtte üçü özel ve kâr amacı gütmeyen üniversiteler tarafından sunulurken, çevrim içi eğitim seçenekleri de öne çıkıyor. Üniversiteler eğitim süresini kısaltırken çoğunlukla seçmeli derslerin sayısını azaltıyor.

Öğrencilere binlerce dolarlık avantaj

Üç yıllık modelin yaygınlaşmasının arkasındaki en önemli nedenlerden biri ise ABD’de giderek artan üniversite maliyetleri.

College Board verilerine göre geçen eğitim-öğretim yılında eyalet içi öğrenciler için devlet üniversitelerindeki ortalama öğrenim ücreti ve harçlar 11 bin 950 dolar olurken, kâr amacı gütmeyen özel üniversitelerde ortalama 45 bin dolara ulaştı.

Milwaukee’deki Mount Mary Üniversitesi'nin üç yıllık dijital pazarlama programında eğitim alan 20 yaşındaki Gabriella Staten, yeni sistem sayesinde en az 20 bin dolar tasarruf edeceğini hesaplıyor.

Programı tercih eden öğrenciler açısından avantaj yalnızca eğitim masraflarıyla sınırlı değil. Üniversiteden bir yıl erken mezun olmak, öğrencilerin iş hayatına daha erken girerek gelir elde etmeye başlamasına da imkan sağlıyor.

Her bölüm için uygulanamıyor

Üç yıllık sistemin özellikle pazarlama ve yönetim gibi işletme alanlarında yaygınlaştığı görülüyor. Bunları bilgisayar ve bilişim bilimleri takip ediyor.

Ancak mühendislik gibi yoğun matematik eğitimi gerektiren bölümlerin üç yıla sıkıştırılması daha zor. Öğretmenlik gibi uygulamalı eğitim ve eyalet lisansı gerektiren alanlarda da sistemin önünde çeşitli engeller bulunuyor.

RAND'ın araştırmasında düşük kredili yalnızca altı öğretmenlik programının bulunması da bu durumu ortaya koyuyor.

Yeni sistem tartışmaları da beraberinde getirdi

Üç yıllık üniversite modelini savunanlar, uygulamanın yükseköğretimdeki maliyet sorununa çözüm olabileceğini ve özellikle eğitim hayatına daha ileri yaşlarda dönen öğrencilerin diploma almasını kolaylaştıracağını düşünüyor.

Eleştiriler ise eğitim kapsamının daralabileceği üzerinde yoğunlaşıyor. İşverenlerin üç yıllık diplomaları geleneksel dört yıllık diplomalarla aynı şekilde değerlendirip değerlendirmeyeceği de henüz net değil.

Amerikan Üniversite Profesörleri Birliği (AAUP) Başkanı Todd Wolfson ise uygulamaya sert tepki göstererek, “Bu inovasyon değil. Bu sadece kestirme yoldan gitmek” değerlendirmesinde bulundu.

Lisansüstü eğitimde soru işareti

Yeni sistemle ilgili bir başka tartışma ise lisansüstü eğitim ve mesleki lisans şartları konusunda yaşanıyor.

RAND'a göre programların henüz yeni olması nedeniyle üç yıllık lisans diplomasına sahip öğrencilerin yüksek lisans ve diğer lisansüstü programlara kabulünde standart bir uygulama bulunmuyor.

Bazı mesleklerde sorun daha belirgin hale geliyor. Örneğin ABD’de CPA lisansı almak isteyenlerin karşılaması gereken kredi şartları eyaletten eyalete değişiyor. Birçok eyalette sınava girebilmek için 120, lisans almak için ise 150 kredi gerekiyor.

Bu nedenle üç yıllık ve 90 kredilik bir lisans programından mezun olan öğrencilerin bazı mesleklerde ek dersler alması veya lisansüstü eğitime devam etmesi gerekebiliyor.

Üç yıllık lisans programları İngiltere, Fransa, İtalya ve Hindistan gibi ülkelerde uzun süredir uygulanırken, ABD’de hızla yaygınlaşmaya başlayan yeni modelin işverenler ve lisansüstü eğitim kurumları tarafından nasıl karşılanacağı önümüzdeki dönemde sistemin geleceğini belirleyecek.

Dünya

Seyahat planı yaptırıyor, sağlık tahlilimizi yo­rumlatıyor, yatırım veya hukuk sorusu soruyoruz. Sözleşme özetletiyor, teklif hazırlatıyoruz.

Sorulara özgüvenle cevap veriyor. Yanlış resto­ran önerisi küçük bir hayal kırıklığıyken yanlış sağ­lık, yatırım veya hukuk bilgisi ağır sonuçlar doğu­rabilir.

Ekran aynı olabilir; risk ve sorumluluk aynı de­ğildir.

Kişisel kullanımda kendi verimizi, paramızı ve kararlarımızı; şirkette ise müşteri verilerini, ticari sırları, üretimi ve kurumsal itibarı etkileyebiliriz.

Kişisel kullanımda son karar sizde

YZ düzgün ve kendinden emin konuşur. İnsan zihni ise akıcı anlatımı bilgiyle, özgüveni doğruluk­la karıştırabilir.

Tereddütsüz cevap, doğru veya güncel cevap de­mek değildir.

Belirleyici olan sistemin gücü değil, hangi iş için kullanıldığıdır. YZ fikir, taslak ve özet için güçlü bir yardımcıdır. Ancak sağlık, hukuk, para, güvenlik veya başkasının hakkı söz konusuysa karar mercii değildir.

Önemli sonuçlar kaynak ve uzmanla doğrulan­malıdır.

YZ ekranı kapalı bir oda değildir. Kimlik, banka ve sağlık bilgileri, özel yazışmalar, parolalar ve doğ­rulama kodları genel sistemlere yüklenmemelidir.

İnternette paylaşmayacağınız bilgiyi YZ’ya da vermeyin. YZ sırdaşınız değildir.

Gördüğümüz, duyduğumuz artık kanıt olmaya­bilir. Tanıdığımız kişinin sesiyle gelen para talebi­ni, kayıtlı gerçek numarayı arayarak ikinci bir ka­naldan doğrulamalı.

Bir bağlantının görünmesi kaynağın var olduğu, bir rakamın kesin söylenmesi güncel olduğu anla­mına gelmez.

Kaynağı açmadan karar vermeyin.

Şirketlerde güven: Sorumluluk çalışana bırakılamaz

Çalışan müşteri listesini, sözleşmeyi, fiyat for­mülünü veya kaynak kodu kişisel hesabına yükle­yebilir. Niyeti zarar vermek değildir; fakat kurum­sal veri şirketin denetiminden çıkar.

“Gölge Yapay Zekâ” başlıklı köşe yazımı okuma­nızı tavsiye ederim.

Şirketinizde kim, hangi aracı, hangi veriyle, han­gi amaçla ve kimin sorumluluğunda kullanıyor?

Şirketler, araçları görünür hâle getirmeli ve veri sınırlarını açıklamalı. İş amaçlı kullanım kurumsal hesaplara taşınmalı, yetkiler sınırlandırılmalı ve kritik çıktılar insan kontrolünden geçmelidir. Veri­nin nerede işlendiği ve nasıl silineceği bilinmelidir.

Güvenli alternatif sunulmazsa kullanım kişisel hesaplara kayar. Sınırsız serbestlik ise güvenliği çalışanın dikkatine bırakır.

Yanlış cevap ile yanlış işlem aynı şey değil

Yeni ajan tabanlı sistemler e-posta gönderebi­liyor, dosya silebiliyor, sipariş oluşturabiliyor ve ödemeye aracılık edebiliyor. Yanlış cümle ekranda kalabilir; yanlış işlem ise para kaybına veya geri alı­namayacak bir taahhüde dönüşebilir.

Bir YZ ajanına erişim verirken “Benim adıma en fazla ne yapabilir?” diye sorun. Yetki; amaç, sü­re, tutar ve işlem türüyle sınırlandırılmalı; ödeme, bağlayıcı teklif ve dosya silme insan onayı olmadan tamamlanmamalıdır.

Hata olduğunda kimin müdahale edeceği ve iş­lemin nasıl durdurulacağı da önceden belirlenme­lidir.

Her şirketin riski farklıdır

KOBİ’ler için sorumlu kişi, birkaç onaylı araç, kurumsal hesap, veri sınırları ve kritik çıktıda in­san kontrolü güçlü bir başlangıçtır.

Sanayici için fiyat formülleri, üretim reçetele­ri, teknik çizimler, kaynak kod ve ERP bağlantıları özel koruma ister. YZ doğrudan üretim hattına ko­mut vermemelidir.

İhracatçı için; pazar araştırması, müşteri bulma ve teklif hazırlamada fırsat sunar. Yanlış beyan, ha­talı çeviri, sınır ötesi veri ve yaptırım kuralları şir­keti başka bir ülkenin hukukuyla karşı karşıya bı­rakabilir. Bağlayıcı işlem insan onayı olmadan ya­pılmamalıdır.

Savunmada hassas veri genel YZ’ya verilmeme­li; denetlenmiş model güvenli ortamda veriye götü­rülmelidir. Altyapı, yetki ve denetim belirleyicidir.

Güvenilen model değil, kullanım düzenidir

Bu veriyi paylaşmaya yetkim var mı? Araç gü­venli mi? Cevabı doğrulayabilir miyim? Sonuçtan kim sorumlu? Hata olursa geri alabilir miyim?

Birine “hayır” veya “bilmiyorum” diyorsanız so­run YZ’nın gücü değil, kontrolünüzün zayıflığıdır.

YZ kaçınılmaz. Ancak kontrolsüz kullanım iler­lemek değil, ertelenmiş bir krizdir.

YZ’ya güvensenizde hata yapacağını unutmayın. Güven; sınır koymak, bilgiyi doğrulamak, yetki­yi ölçülü vermek ve son sorumluluğu insanda tut­maktır.

Asıl güven, insanın muhakemesinde ve kurumun yönetim gücünde başlar.

Ertan Barut-Dünya

Mars’ta şehir kurmak, insan beynine çip yerleştirmek, sürücüsüz araçlar, insansı ro­botlar… Elon ortalığı karıştırıp, aklımızla oy­namayı seviyor. İşin tuhaf yanı, dediklerini yaptığı için ciddiye almama şansımız da yok. Bizzat kendim, istemsizce her söylediğini okuyor ve kendimi ikna edene kadar üzerine düşünüyorum.

Sermaye sahipleri dikkate almamaya çalış­tı, asıl ilgilenecek kesim yani günlük hayatın normal insanları ise bu habere erişimde ben­ce zayıf kaldı. Haber şöyle;

“Yakın gelecekte çalışmak zorunda kalma­yacağız. Hatta paraya bile ihtiyacımız olma­yabilir.”

Musk bu sözü, Kasım 2025’te Washing­ton’daki US & Saudi Investment Forum’da önümüzdeki 10–20 yıl içinde çalışmanın zo­runlu olmaktan çıkabileceğini söyledi. Ona göre yapay zekâ ve robotlar üretimin büyük bölümünü üstlenecek. İnsanlar para kazan­mak zorunda oldukları için değil, isterlerse çalışacaklar.

Ardından daha da iddialı bir cümle kurdu: “Para önemini kaybedecek.”

Aynı dönemde *People by WTF* söyleşisin­de ise düşüncesini daha açık ifade etti: “Bence para bir kavram olarak ortadan kalkacak.”

Musk’ın hesabı aslında basit.

Robotlar fabrikalarda, tarlalarda, depolar­da ve inşaatlarda çalışacak. Yapay zekâ yazı­lım geliştirecek, eğitim verecek, tasarım yapa­cak, finansal analiz hazırlayacak. İnsan eme­ğine olan ihtiyaç azalırken üretim maliyetleri de hızla düşecek.

Bugün binlerce lira ödediğimiz bir hizmet belki birkaç liraya alınabilecek. Üretmek bu kadar ucuzlarsa birçok şey de ucuzlayacak. İnsanların temel ihtiyaçlarını karşılamak için hayatlarının büyük bölümünü çalışarak geçir­mesi gerekmeyebilir.

Musk buna “Universal High Income” diyor. Teknolojinin yarattığı bolluk sayesinde insan­ların yalnızca temel ihtiyaçlarını değil, yük­sek bir yaşam standardını da karşılayabildiği bir dünya hayal ediyor.

Hatta işi “Emeklilik için para biriktirmenize gerek kalmayacak” demeye kadar götürüyor.

Ama küçük bir sorun var: Kıtlık

Yapay zekâ her şeyi çoğaltamaz. Robotlar otomobil üretimini ucuzlatabilir. Yapay zekâ eğitimi, yazılımı ve birçok hizmeti neredeyse bedava hale getirebilir.

Ama İstanbul Boğazı’nı büyütemez. Bo­ğaz’daki araziyi, Londra merkezindeki evleri veya sınırlı doğal kaynakları istediğimiz kadar çoğaltamayız.

Kıt olan şey değerli olmaya devam eder. For­bes’un Ağustos 2026’da Musk’ın bu görüşüne getirdiği temel eleştiri de buydu: Teknoloji bolluk yaratabilir ama kıtlığı tamamen orta­dan kaldıramaz.

Bu nedenle belki de gelecekte para ortadan kalkmayacak.

Sadece para verdiğimiz şeyler değişecek.

Eğitim, ulaşım veya bazı sağlık hizmetleri çok ucuzlayabilir. Buna karşılık arazi, ener­ji, doğal kaynaklar ve gerçekten insan zama­nı gerektiren şeyler daha değerli hale gelebilir.

YZ her şeyi ucuzlatırsa bugün para biriktirmek hala mantıklı mı?

Bence evet. Çünkü para biriktirmek aslında gelecekte seçim yapabilme özgürlüğü biriktir­mektir.

Musk haklı çıkarsa ve 20 yıl sonra bugün para ödediğimiz birçok şey neredeyse ücret­siz hale gelirse harika. Birikimlerimizin eskisi kadar önemli olmaması herhalde karşılaşabi­leceğimiz en güzel finansal sorun olur.

Ama ya Musk yanılırsa? Ya yapay zekâ bü­yük bir zenginlik yaratır ama bu zenginlik her­kese eşit dağılmazsa? Bazı işler ortadan kal­karken ev, arazi, enerji gibi kıt şeyler daha da pahalı hale gelirse?

İşte o zaman bugün yaptığımız tasarruf çok daha önemli hale gelir.

Bu yüzden belki de para biriktirmemizin en önemli nedeni gelecekte daha zengin olmak değil.

Geleceğin nasıl bir yer olacağını bilmiyor olmamız.

Musk haklı çıkar ve para gerçekten önemsiz hale gelirse ne âlâ.

Ama o güne kadar hesabı Musk’a göre değil, kendi cüzdanımıza göre yapmakta fayda var.

Murat Duran-Dünya

Âlimin ölümü, âlemin ölümü gibidir. Toplumun yol göstericisi, cehalet giderici, entelektüel namus abidesi Gülten Kazgan’ın öğrencisi olduğum için bahtıma şükrediyorum. Nur içinde yat bilge hocam

Hayatıma en çok değer katan, doktora jüri başkanım olan Prof. Dr. Gülten Kazgan’ı 20 Ağustos 2026’da kaybettik. 99 yaşında aramızdan ayrılan hoca, yalnızca bir iktisatçı değil, ‘hocaların hocası’ unvanıyla anılan, onlarca akademisyen ve öğrenciyi yetiştiren bilge, mütevazı bir bilim insanıydı.

İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’nden yetişmiş, tarım ekonomisi, kalkınma, Türkiye ekonomisi ve iktisadi düşünce alanlarında öncü hocamın bende bıraktığı büyük etki; insanları dinlerken adeta kulak kesilmek gerektiğiydi. Hayatımda hiçbir insanı, bu kadar dikkatli, rikkatli dinlerken görmedim.

BİLGİ VE TEVAZU BİRARAYA GELİNCE GÖNÜLLER FETHOLUYOR

Şimdi onlarca akademisyenin anılarında bir Gülten Kazgan izi mutlaka vardır. Rockefeller bursuyla Chicago’da T.W. Schultz ile çalışması, Bilgi Üniversitesi kurucu rektörlüğü, 2010’da Emeritus Profesör unvanı ve daha niceleri… Rahmetli eşi Haydar Kazgan ile şimdi sessizler semtinde buluşmuş oldular.

Gücün zekâtı tevazu, bilginin zekâtı öğretmektir. Gülten hocam, 1982 doktora jürisinde bana bir anne gibi sahip çıkmış ve beni kendisine yürekten bağlamıştı. Diğer hocalarım; Sebahattin Zaim, Kenan Ural, Doğan Kargül, Nusret Ekin, beni sıkıştırdıklarında, “hadi biliyorsun, söyle” der gibiydi.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Yüce hocama dair…

Başlıca eserleri?

İktisadi Düşünce, Tanzimat’tan 21. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi, Küreselleşme ve Ulus-Devlet, Türkiye Ekonomisinde Krizler, Tarım ve Gelişme, Dışa Açık Büyüme, Neoliberalizm, Ortak Pazar ve Türkiye…

Sosyal duyarlılığı?

Bilgi Üniversitesi’nin Kuştepe kampus kuruluşunu hatırlıyorum; “gecekondunun kalbine saplanmış hançer” diyordu. “Ya biz gecekonduya dönüşeceğiz ya da burası dönüşecek.” Semti dönüştürdü de…

NOT

BİLİM İNSANINA SAYGI, NE KADAR KALDI?

Gülten Kazgan’ın vefatını; yazar dostum Abdurrahman Yıldırım ile Kars’ta öğrendim. Cenazeye gitme imkânı bulamadım. Ancak yetiştirdiği kuşaklar, son yolculuğunda hazır bulunur sandım. Çok az sayıda dostları vardı bu vedada… Acaba bu; bilim insanına duyulan saygının azaldığını mı gösteriyor?

GÜLTEN KAZGAN LÛGATI

Emeritus profesör: Hocaların hocası olmak, emekli olsa bile akademik performansını sürdürmek.

Değer katan hoca: Sadece müfredat aktarmayıp, öğrencilerin potansiyelini açığa çıkaran

İktisat Fakültesi: Atatürk’ün 1936’da İktisat adıyla kurduğu ilk yükseköğrenim kurumu

Bıraktığı miras: Yetiştirdiği öğrenciler onun en büyük mirası ve ona saygıyı yeniden büyütmeli

Şeref OĞUZ-Ekonomim

Neler yapılacak?

Yerel Yönetim Reform Belgesi ile;

• Gelişmiş e-belediyecilik uygulamaları, akıllı şehir çözümleri, yapay zekâ destekli hizmetler, veri temelli karar alma sistemleri ve güçlü dijital altyapısıyla belediye hizmetleri daha hızlı, daha etkin, daha şeffaf, daha güvenli, daha erişilebilir ve daha vatandaş odaklı hâle getirilecek.
• Belediye personelinin dijital becerileri, afet ve kriz yönetim kapasitesi, iklim ve çevre duyarlılığı, mali disiplin bilgisi, etik sorumluluğu, vatandaş odaklı hizmet anlayışı ve proje geliştirme yetkinliği güçlendirilecek.
• Yerel yönetimlerin iklim değişikliğiyle mücadele, çevrenin korunması, enerji verimliliği, sıfır atık ve su yönetimi konularındaki görev ve yetkilerinin daha açık ve uygulanabilir olması için yerel yönetim mevzuatı en kısa sürede uyumlu hâle getirilecek.
• 81 ilin tamamı için şehirlere özgü “Su Güvenliği Planları” hazırlanacak.

Mali yapısı şehirlerin gerçek ihtiyaçlarına göre düzenlenecek

• Belediyelerde ortaya çıkan yolsuzluk ve rüşvet iddiaları, imar rantı tartışmaları, denetimsiz harcamalar, kaynak israfı ve milletin öncelikleriyle bağdaşmayan uygulamaların önüne geçmek amacıyla yeni bir denetim ve hesap verebilirlik reformu hayata geçecek.
• Belediye kaynaklarının etkin, verimli, adil, şeffaf, hukuka uygun ve doğrudan kamu yararına kullanılmasını güvence altına alacak yasal düzenlemeler hayata geçecek.
• Belediyelerde harcama disiplini, mali saydamlık, performans denetimi ve hesap verme sorumluluğu tahkim edilecek.
• Belediyelerde mali raporlama, personel giderleri, borçlanma, iştirakler ve belediye şirketlerinin mali denetimi konuları sağlam kurallara bağlanacak.
• Belediye şirketleri denetim dışı alanlar olmaktan çıkarılacak.
• Belediye yöneticilerinin harcamalardan doğan hukuki ve mali sorumlulukları netleştirilecek.
• Mülki idare amirlerinin yerel yönetimler ve kamu kurumları arasındaki gözetim, koordinasyon ve kamu hizmetlerinin bütünlüğünü sağlama yetkileri yeniden düzenlenecek.

Besti Karalar-Ekonomim

Bu dönemde 2 trilyon 663 milyar liralık gelir vergisi tahakkuk ederken, kurumlar vergisinin tahakkuku 1 trilyon 111 milyar lira oldu. Aynı dönemde bütçe gelirleri içinde faiz ve cezaların tutarı ise 2 trilyon 892 milyar lira olarak belirlendi.

Vergi cezalarında yüksek tahakkuka rağmen tahsilat aynı düzeyde gerçekleşmedi. Hatta vergi cezalarının yüzde 90’ından fazlasını oluşturan ‘diğer vergi cezaları’ kaleminde tahakkuk/tahsilat oranı yüzde 3,4’te kaldı.

Bütçenin en önemli kalemlerinde son durum

Genel bütçe dengesi Ocak-Temmuz döneminde 1 trilyon 293 milyar lira, Temmuz ayında ise 318 milyar lira açık verdi. Bütçenin en önemli kalemini oluşturması gereken vergi gelirleri, ayrı ayrı hesaplandığında faiz ve ceza kaynaklı gelirlerin altında kaldığı dikkat çekti. Ocak-Temmuz arasında 13 trilyon 951 milyar liralık genel bütçe geliri elde edildi. Bu gelirlerin 3 trilyon 775 milyar lirası, gelir, kâr ve sermaye kazançları üzerinden alınan vergilerden oluştu.

Gelir vergisi 2 trilyon 663 milyar lira ile en çok tahakkuk eden kalem olurken, toplam bütçe gelirleri içindeki payı yüzde 19,6 düzeyinde gerçekleşti. Yılın tamamında 5 trilyon 130 milyar liralık gelir vergisi hedefi bulunurken, 2 trilyon 663 milyar liralık tahakkukun 2 trilyon 217 milyar lirası tahsil edildi ve tahsilat/tahakkuk oranı yüzde 83,2 oldu.

Yılın tamamında 1 trilyon 613 milyar liralık gelir beklentisinin bulunduğu kurumlar vergisi kaleminde tahakkuk tutarı 1 trilyon 111 milyar lira olurken, bunun yüzde 75,2’sine karşılık gelen 836 milyar liralık kısmı tahsil edildi. Ocak-Temmuz döneminde faiz, paylar ve cezalar kaleminde toplam gelir tahakkuku 2 trilyon 892 milyar lira düzeyinde gerçekleşti.

Genel bütçe gelirlerinin en önemli unsurlarından birisini ise faiz, paylar ve cezalar kalemi oluşturdu. Ocak-Temmuz döneminde 2 trilyon 892 milyar liralık tahakkuk ile toplam tahakkukun yüzde 20,7’sini faiz, paylar ve cezalar oluşturdu. Bunun 1 trilyon 114 milyar lirası faiz gelirleri, 1 trilyon 315 milyar lirası ise para cezalarından kaynaklandı.

Ancak toplam tahakkuk içindeki payı yüksek olmakla birlikte bu kalemden yapılan tahsilatlar ise çok sınırlı kaldı. Bu dönemde 823 milyar liralık tahsilatla birlikte tahsilat/tahakkuk oranı yüzde 28,5 olarak hesaplandı.

Kesilen cezanın yarıdan fazlası vergi kaynaklı

Bütçe gelir kalemleri içinde 1 trilyon 315 milyar lira düzeyinde bulunan para cezaları kaleminin en önemli bölümünü ise vergi cezaları oluşturdu. Birikimli olarak giden vergi cezaları kalemi Temmuz ayı sonu itibarıyla 792 milyar liraya ulaştı. Bunun tamamına yakını artan saha denetimleriyle birlikte kesilen ‘diğer vergi cezaları’nı oluşturdu ve bu kapsamda 704 milyar liralık tahakkuk gerçekleşti. Aynı dönemde vergi ve diğer amme alacaklarına ilişkin gecikme zammından da 83 milyar liralık tahakkuk oluştu.

Vergi cezasında ödeme oranı %3,4'te kaldı

Çeşitli kalemlerde yüksek oranlı ceza tahakkuk etmesine rağmen, tahsilat oranları buna uyumlu gerçekleşmedi. Örneğin genel vergi cezalarında 792 milyar liralık tahakkuka karşın tahsilat 78 milyar lirada kaldı ve tahsilat/tahakkuk oranı yüzde 10 düzeyinde gerçekleşti. Buna karşılık cezaların önemli bölümünü oluşturan 'diğer vergi cezaları' kaleminde ise 704 milyar liralık tahakkuka karşılık 23 milyar liralık tahsilat yapılabildi ve tahsilat/tahakkuk oranı yüzde 3,4'te kaldı.

Hüseyin Gökçe-Ekonomim

Fiyat artışının 24 Ağustos Pazartesi gününü 25 Ağustos Salı gününe bağlayan gece pompaya yansıması bekleniyor.

Peki, 24 Ağustos 2026 Pazartesi günü itibarıyla İstanbul, Ankara ve İzmir’de benzin ve motorin fiyatları ne kadar?

İşte il il güncel benzin ve motorin fiyatları…

İstanbul Avrupa yakası akaryakıt fiyatları

Benzin litre fiyatı: 71.54 TL

Motorin litre fiyatı: 82.73 TL

LPG litre fiyatı: 33.79 TL

İstanbul Anadolu yakası akaryakıt fiyatları

Benzin litre fiyatı: 71.39 TL

Motorin litre fiyatı: 82.58 TL

LPG litre fiyatı: 33.19 TL

Ankara akaryakıt fiyatları

Benzin litre fiyatı: 72.51 TL

Motorin litre fiyatı: 83.83 TL

LPG litre fiyatı: 33.89 TL

İzmir akaryakıt fiyatları

Benzin litre fiyatı: 72.81 TL

Motorin litre fiyatı: 84.12 TL

LPG litre fiyatı: 33.79 TL

Ekonomim

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası açıklaması şu şekilde:

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından geliştirilen ve 8 Ocak 2021 tarihi itibarıyla kullanıma açılan yeni nesil anlık ödeme sistemi FAST (Fonların Anlık ve Sürekli Transferi), Türkiye’de ödemeler alanında yarattığı yenilikçi yaklaşım ve katman servisleri ile günün her saati güvenli, hızlı ve kolay bir şekilde ödeme yapılmasına olanak sağlamakta olup alışveriş işlemlerinde nakit ve kartlı ödeme yöntemlerine alternatif bir yöntem olarak hızla yaygınlaşmaktadır.

Kullanıcıların FAST sistemine gösterdikleri ilgi ve ödemeler ekosisteminin dinamik gereksinimleri göz önünde bulundurularak, 26 Ağustos 2026 tarihi itibarıyla FAST işlem tutar limitleri, para transferleri ve Ödeme İste Katman Servisi üzerinden gerçekleştirilen ödemelerde 100.000 TL’den 300.000 TL’ye, FAST-TR Karekod kullanılarak gerçekleştirilen dinamik doğrulamalı iş yeri ödemelerinde ise 250.000 TL’den 300.000 TL’ye yükseltilecektir.

Ekonomim

Ülke ekonomisinin ve aile yapısının en önemli ancak görünmeyen temel taşı olan ev içi emek, yeni düzenlemeyle yasal bir statüye kavuşturulmaya hazırlanıyor. SGK Başuzmanı ve Türkiye Gazetesi yazarı İsa Karakaş’ın detaylarını paylaştığı 40 maddelik yasa teklifi, ev kadınlarının emekliliğinden ev hizmetlerinde çalışanların iş güvencesine kadar ezber bozan yenilikler barındırıyor.

EVDEKİ GÖRÜNMEZ EMEK KAYIT ALTINA ALINIYOR

İsa Karakaş’ın değerlendirmesine göre, mevcut iş mevzuatımız yalnızca ofis veya fabrikada ücret karşılığı çalışanları "işçi" sayarken, evi çekip çeviren, çocuk ve yaşlı bakımı üstlenen kadınların emeği yok sayılıyor. TÜİK’in 2025 yılı Zaman Kullanımı Araştırması da bu yükün kadınların omzunda olduğunu kanıtlıyor. Araştırmaya göre erkekler ev işi ve bakıma günde sadece 58 dakika ayırırken, kadınlarda bu süre 4 saat 3 dakikayı buluyor. Karakaş, bu eşitsizliğin kadınları yaşlılık döneminde yoksulluğa ittiğini belirterek, kanun teklifinin bakım yükünü bir lütuf olmaktan çıkarıp kamunun asli görevine dönüştürdüğünü vurguluyor.

PRİMLER HAZİNE'DEN SAĞLIK HİZMETLERİ ÜCRETSİZ

İsa Karakaş'ın aktardığı kanun teklifine göre, ev kadınlarının sosyal güvenceye kavuşması için hayata geçirilmesi planlanan en kritik maddeler şunlar:

Devlet Destekli Sigorta: Evdeki temizlik ve bakım emeği sigortalılık süresinden sayılacak. Ev kadınları Bağ-Kur (4/b) kapsamında sigortalı olurken, emeklilik ve sağlık primleri Hazine tarafından ödenecek. İsteyenler ek prim ödeyerek maaşını yükseltebilecek.

Geriye Dönük Borçlanma Hakkı: Geçmiş yıllarda evde sigortasız olarak geçirilen süreler için borçlanma kapısı açılarak bu yıllar emekliliğe sayılabilecek.

Yaşlılık ve Malullük Aylığı: Kadınlar 55 yaşında emeklilik hakkı elde edebilecek ve emekli aylığı bağlama oranı yüzde 90'a kadar yükselebilecek. İş göremez duruma gelen ev emekçilerine ise yüzde 70 ile 80 arasında değişen oranlarda malullük aylığı bağlanacak.

Ücretsiz Sağlık: Ev kadınları ve aileleri, Genel Sağlık Sigortası'ndan (GSS) hiçbir bedel ödemeden faydalanma imkanına sahip olacak.

GÜNDELİKÇİ KADINLARA TAM İŞ GÜVENCESİ

Düzenleme yalnızca kendi evinde çalışanları değil, ev hizmetlerine giden kadınları da yakından ilgilendiriyor. Karakaş’ın paylaştığı bilgilere göre, İş Kanunu'ndaki "Ev hizmetlerinde çalışanlar bu kanuna tabi değildir" maddesi iptal ediliyor. Evlere temizliğe veya bakıma giden işçiler tam İş Kanunu güvencesine alınarak kıdem tazminatı ve yıllık izin haklarına kavuşuyor. Ayrıca, 30 günü aşan ev işlerinde yazılı sözleşme zorunlu hale getirilirken; mobbing, taciz ve şiddete karşı kesin koruma kalkanı oluşturuluyor. Ev sahiplerine ise cam silme gibi riskli işler için koruyucu ekipman sağlama mecburiyeti getiriliyor.

BAKIM VERENLERE GEÇİCİ MOLA HAKKI

Evde yaşlı veya hasta bakımı üstlenenlerin yıpratıcı süreçleri de yasa teklifinde unutulmadı. Düzenlemeyle, sürekli bakım veren kişilere nefes almaları için kamu tarafından maaş kesintisi yapılmaksızın "mola bakımı" ve yılda en az 30 gün ücretsiz geçici izin hakkı sağlanacak. Ayrıca bakım verenlere psikolojik ve hukuki destek ücretsiz sunulurken; büyükşehir ve ilçe belediyelerine kreş, mola evi ve yaşlı bakımevi açma zorunluluğu getiriliyor.

Sözcü

Başkanlığın ocak-haziran döneminde izaha davet, teftiş, gözetim ve denetim faaliyetleri sonucunda ortaya çıkardığı matrah farkı ile azaltılan zarar tutarlarının toplamı 354,2 milyar liraya ulaştı.

Geçen yılın aynı döneminde 225,5 milyar lira düzeyinde bulunan bu tutar, özellikle vergiye gönüllü uyumu artırmaya yönelik faaliyetlerin de etkisiyle yılın ilk yarısında yaklaşık yüzde 57 artış gösterdi.

Tespit edilen matrah farkı iki katına çıktı

Vergi müfettişleri tarafından yılın ilk yarısında yürütülen vergi incelemeleri sonucunda 265,2 milyar lira matrah farkı bulundu. Vergi incelemeleriyle ortaya çıkarılan matrah farkı, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 96,65 arttı. Böylece inceleme kaynaklı matrah farkı bir yıl içinde yaklaşık iki katına çıktı.

Aynı dönemde tarhı önerilen vergi tutarında yüzde 89,35, önerilen ceza tutarında yüzde 79,92 artış kaydedildi. Tarhı önerilen vergi ve ceza tutarının toplamı 186,6 milyar lirayı aştı.

Bu kapsamda yılın ilk altı ayında 33 bin 455 mükellef incelenirken bu incelemeler sonucunda 101 bin 301 rapor düzenlendi.

Artırılan vergi tutarında çift haneli yükseliş

VDK, mükelleflerin doğrudan vergi incelemesine alınmadan önce riskli görülen hususlar hakkında açıklama yapmasına imkan sağlayan izaha davet mekanizmasını etkin biçimde kullandı.

Mükelleflerin beyanlarını gözden geçirmesi sonucunda vergi matrahları 35,4 milyar lira artırıldı. Artırılan vergi tutarı da geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 10,41 yükselerek 3,05 milyar liraya ulaştı.

İzaha davet sonucunda artırılan matrah tutarının geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 16,24 azalmasına karşın artırılan vergi tutarında çift haneli yükseliş kaydedildi.

VDK'nin 2026 yılı teftiş programı kapsamında yürüttüğü çalışmalar sonucunda bulunan matrah farkı ve azaltılan zarar toplamı 8,03 milyar liraya ulaştı. Bu çalışmalar neticesinde tarh edilen vergi tutarı 886,1 milyon lira olarak gerçekleşti.

Böylece, izaha davet ve teftişler kapsamında 43,4 milyar liralık matrah artışı oluştu.

Beyanlara düzeltme imkanı

VDK, değişen denetim anlayışı doğrultusunda mükelleflerin vergi incelemesine alınmadan önce riskli işlemleri hakkında bilgilendirilmesini ve gönüllü uyum göstermesini amaçlayan gözetim programlarının kapsamını da genişletti.

Nisan ayında başlatılan beyanname gözetim çalışması kapsamında 36 bin 15 mükellefe yazı gönderildi. Çalışma sonucunda mükellefler matrahlarını 21,8 milyar lira artırırken beyan edilen zararlar 23,3 milyar lira azaltıldı. Başkanlığın risk analiz birimince gerçekleştirilen çalışmalar sonucunda bazı mükelleflerin brüt satış tutarlarını toplam 120,9 milyar lira artırdığı belirlendi.

Mart ayında başlatılan stok gözetim programı kapsamında da 301 mükellefe yazı gönderildi. Gözetim kapsamındaki mükellefler toplam 540 milyon lira matrah artışı gerçekleştirdi.

Kuruluş Gözetimli Analiz Programı-2 (KURGAN) kapsamında da 227 mükellef nezdinde fiili tespit yapılırken, 1847 mükellefe bilgi isteme yazısı gönderildi. Çalışmalar sonucunda mükellefler tarafından toplam 795,6 milyon lira tutarındaki faturanın kayıtlardan çıkarılması sağlandı.

Gözetim programları, risklerin erken aşamada giderilmesini sağlayan ve mükelleflerin gönüllü uyumunu teşvik eden önemli bir denetim aracı olarak kullanılıyor.

Lüks hizmet veren işletmelere fiili envanter takibi

Vergi müfettişleri, sahadaki denetim kapasitesini güçlendirmek amacıyla yılın ilk yarısında kapsamlı fiili envanter çalışmaları da yürüttü. Lüks restoranlar, eğlence mekanları, temel gıda maddeleri ve pırlanta sektörlerinin yanı sıra matbaa, baskı ve basım hizmetleri, tıbbi cihaz, lastik imalatı, motosiklet, elektrikli bisiklet, tekstil ve tütün ürünleri sektörlerinde fiili tespitler gerçekleştirildi.

Kimyasal gübre, zirai ilaç, ambalajlı içme suyu ve polietilen sektörlerinin de aralarında bulunduğu çok sayıda alanda yürütülen çalışmalar kapsamında da 36 ilde 761 farklı adrese ulaşıldı. Fiili envanter çalışmalarıyla işletmelerin mevcut stokları ve fiili faaliyetleri yerinde tespit edilirken risk analizlerinde kullanılmak üzere kapsamlı veriler elde edildi.

"Önleyici mekanizmaları öne çıkarıyoruz"

Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, vergi inceleme ve denetim süreçlerine yönelik kapsamlı dönüşüm programları uyguladıklarına işaret ederek, "Kayıt dışı ekonomiyle mücadeleyi, risk analizine dayalı vergi incelemeleri, gönüllü uyumu esas alan izaha davet ve gözetim programlarıyla çok yönlü sürdürüyoruz. Bu mücadelemizde, mükelleflerin gönüllü uyumunu artıran, rehberlik ve önleyici mekanizmaları öne çıkaran bir strateji izliyoruz. Elde edilen sonuçlar, risk analizine dayalı denetim anlayışının ve denetim kapasitesinin etkinliğini ortaya koydu." dedi.

2027 yılıyla birlikte se­çim tartışmalarını da her ay biraz daha fazla konuş­maya başlayacağız.

Türkiye’nin son 40 yıllık siyasi tari­hine baktığımızda seçim dönemleriyle sosyal güvenlik düzenlemeleri arasın­da dikkat çekici bir ilişki olduğunu gö­rüyoruz.

1987, 1992, 1999, 2008 ve son olarak 2023 seçim dönemlerine baktığımızda, emeklilik ve sosyal güvenlik sistemini ilgilendiren önemli düzenlemelerin se­çim süreçlerinde daha fazla gündeme geldiğini görüyoruz.

Türkiye’de çalışanların, emeklilerin, esnafın ve memurların uzun yıllardır beklediği sosyal güvenlik düzenleme­lerinin önemli bir bölümünün seçim dönemlerinde hayata geçirilmesi artık neredeyse bir gelenek haline geldi.

Seçim yaklaşınca yıllardır kapalı du­ran dosyalar açılıyor, beklentiler yeni­den gündeme geliyor ve Meclis’te sos­yal güvenlik düzenlemelerini daha faz­la görmeye başlıyoruz.

Bunun en yakın ve en büyük örneği­ni EYT’de yaşadık.

Yıllarca tartışılan Emeklilikte Yaşa Takılanlar düzenlemesi 3 Mart 2023 tarihinde yürürlüğe girdi ve milyonlar­ca kişinin emeklilik yolu açıldı.

Şimdi ise sosyal güvenlikte yeni dos­yalar birikmiş durumda.

* Emeklinin aylığı düşük.

* Kademeli emeklilik bekle­yenler var.

* Bağ-Kur’lular 7.200 gün bekliyor, tescil mağdurları geçmiş hizmetlerini satın almak istiyor.

* Stajyer ve çıraklar sigorta başlan­gıçlarının kabul edilmesini istiyor.

* Memurların 3600 ek gösterge ve 2008 öncesi-sonrası ayrımı sorunu bulunuyor.

* Askerlik borçlanmasında memurlar açısından EYT tartışması devam ediyor.

* Engelli vatandaşların 2025 yılında değiştirilen emeklilik sis­temine itirazları var.

* Esnaf ve işveren ise vergi ve SGK borçlarında gerçek an­lamda bir yapılandırma bekliyor.

Dolayısıyla seçim yaklaşırken sosyal güvenliğin dosyası oldukça kabarık.

Bana göre önümüzdeki dönemde se­kiz önemli başlık öne çıkacak.

1- Emeklinin en büyük sorunu: Düşük aylıklar ve intibak

Sosyal güvenliğin bugün en geniş ke­simi ilgilendiren sorunu hiç kuşkusuz emekli aylıklarıdır.

Emekli aylıkları altı ayda bir açıkla­nan enflasyon oranları doğrultusunda artırılıyor. Ancak yapılan artışlara rağ­men özellikle son yıllarda emekli aylık­larının satın alma gücündeki kayıp cid­di boyutlara ulaştı.

Fakat mesele yalnızca en düşük emekli aylığının kaç lira olacağı veya altı aylık artış oranının kaç çıkacağı değildir. Asıl problem emekli aylığı he­saplama sistemidir. Bugün uzun yıllar çalışan, daha fazla prim günü bulunan ve yüksek kazanç üzerinden prim öde­yen bir sigortalının ödediği primlerin emekli aylığına yeterince yansımadığı ciddi biçimde tartışılıyor.

Taban aylık uygulamasının gide­rek daha geniş bir kesimi kapsama­sı da daha fazla prim ödeyenlerle da­ha az prim ödeyenlerin aylıklarının birbirine yaklaşmasına neden oluyor. Oysa sosyal güvenlik sisteminin temel prensiplerinden biri, çok çalışan ve çok prim ödeyen kişinin bunun karşı­lığını emekli aylığında görebilmesidir. Bu nedenle çözüm yalnızca en düşük emekli aylığını dönem dönem yükselt­mek olamaz.

Emekli aylığı hesaplama sistemi­nin yeniden ele alınması ve primle ay­lık arasındaki bağın güçlendirilme­si gerekiyor. Burada gündeme gelecek en önemli kavramlardan biri de inti­bak olacaktır. Geçmiş dönem Çalış­ma ve Sosyal Güvenlik Bakanlarından Faruk Çelik’in de geçtiğimiz ay emek­li aylıkları ve intibak konusunda yaptı­ğı açıklamalar önemlidir. Artık iktidar kanadından da emekli aylığı hesapla­ma sisteminin ele alınmasına yönelik açıklamaların gelmesi sorunun görül­düğünü gösteriyor.

Bana göre seçim öncesindeki sosyal güvenlik gündeminin bir numaralı ko­nusu emekli aylıkları ve intibak düzen­lemesi olacaktır.

2- Kademeli emeklilik bekleyenler

EYT düzenlemesinden sonra sosyal güvenliğin en fazla tartışılan konula­rından biri kademeli emeklilik oldu.

EYT ile 8 Eylül 1999 ve öncesinde ilk defa sigortalı olanlar açısından yaş şar­tı kaldırıldı.

Ancak 9 Eylül 1999 tarihinden itiba­ren sigortalı olanların emeklilik şartla­rı farklılaştı.

Özellikle 9 Eylül 1999 ile 30 Nisan 2008 tarihleri arasında ilk defa sigor­talı olanlar kadınlarda 58, erkeklerde 60 yaş şartıyla karşı karşıya.

Kademeli emeklilik bekleyenlerin temel itirazı da burada başlıyor.

Bu kesimin talebi, EYT’deki gibi herkes için yaş şartının tamamen kal­dırılması değil.

Talep, sigorta başlangıç tarihine gö­re kademeli bir emeklilik yaşı oluştu­rulması.

Başka bir ifadeyle 8 Eylül 1999’da işe giren kişiyle 9 Eylül 1999’da işe giren kişi arasında emeklilik şartları bakı­mından ortaya çıkan büyük farkın da­ha yumuşak bir geçiş sistemiyle gide­rilmesi isteniyor.

Nitekim 2008 sosyal güvenlik refor­munda da emeklilik yaşının ilerleyen yıllarda 65’e yükseltilmesi bir anda de­ğil, kademeli olarak düzenlendi.

Kademeli emeklilik konusunda cid­di biçimde örgütlenmiş ve uzun süre­dir hak arayan geniş bir kesim bulunu­yor. Seçim yaklaştıkça bu talebi çok da­ha fazla duyacağız.

3- Bağ-Kur’da iki büyük dosya: 7.200 gün ve tescil mağdurları

Bağ-Kur’luların seçim öncesindeki beklentisini yalnızca 7.200 prim günü üzerinden değerlendirmek eksik olur.

Çünkü Bağ-Kur’da birbirini tamam­layan iki önemli dosya bulunuyor.

Birincisi, emeklilik için erkeklerde aranan 9.000 prim gününün 7.200 gü­ne, kadınlardan istenen 7200 günün ise 5400 güne indirilmesi. Bu düzenleme hayata geçirilirse Bağ-Kur’lular açısın­dan 1.800 günlük, yani yaklaşık 5 yıllık prim avantajı ortaya çıkacak.

SSK’lılarla Bağ-Kur’lular arasındaki prim günü farkının azaltılması özellik­le küçük esnafın uzun süredir beklediği bir düzenleme.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakan­lığı tarafından da daha önce bu konuda çalışma yapıldığı yönünde açıklamalar geldi. Ancak henüz düzenlemenin kap­samını bütün ayrıntılarıyla ortaya ko­yan ve yasalaşan bir düzenleme bulun­muyor. Burada en önemli konu kapsam olacak. Tüm Bağ-Kur’lular sigortalı ol­duğu tarihe bakılmadan aynı prim gü­nü ile emekli olabilecek mi?

Sadece küçük esnaf mı yararlana­cak? Bütün Bağ-Kur’lular kapsama gi­recek mi?

Hangi tarih esas alınacak?

Bunların tamamı yasa çıktığında belli olacak. Ancak Bağ-Kur’lular açı­sından en az 7.200 gün kadar önemli başka bir problem daha var:

Bağ-Kur tescil mağdurları.

Geçmişte kendi adına işyeri açmış, vergi mükellefi olmuş veya şirket or­tağı olmuş ancak Bağ-Kur tescili zama­nında yapılmamış çok sayıda vatandaş bulunuyor.

* Bu kişilerin o yıllara ait vergi kayıtları var.

* Ticaret odası veya ticaret sicili kayıtları var.

* Esnaf odası veya esnaf sicili ka­yıtları var.

Yani vatandaşın o tarihlerde kendi adı­na çalıştığı devletin resmi kayıtlarıyla ortaya konulabiliyor.

Ancak Bağ-Kur tescili zamanında yapılmadığı için bu süreleri bugün ge­riye dönük olarak hizmetten saydıra­mayan çok sayıda kişi bulunuyor.

Özellikle 4 Ekim 2000 öncesindeki süreler açısından bu sorun yıllardır de­vam ediyor.

Vatandaşın talebi aslında son dere­ce açık: “O dönemde işyerim olduğunu, vergi mükellefi olduğumu veya şirket ortağı olduğumu devletin kayıtlarıyla ispatlıyorum. Ödenmemiş primlerimi bugün gecikme bedeliyle birlikte öde­me hakkı verilsin ve bu süreler Bağ- Kur hizmetimden sayılsın.”

Daha sonraki dönemlerde Bağ-Kur borçlarının silinmesine ve durdurulan sürelerin ihya edilmesine yönelik fark­lı düzenlemeler yapıldı. Buna karşılık geçmişte Bağ-Kur tescili hiç yapılma­mış vatandaşların önemli bir bölümü geriye dönük hizmet kazanamıyor.

Dolayısıyla Bağ-Kur’daki çözüm iki ayaklı olmalı: 9.000 prim gününün 7.200 güne indirilmesi ve geçmiş dö­nem Bağ-Kur tescil sorununun çözül­mesi. Seçim öncesinde Bağ-Kur dos­yası açılacaksa bu iki konunun birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

Dünya | Özgür ERDURSUN

Kurgan’la Gelen Yeni Sistem

Bilindiği üzere 1 Ekim 2025 tarihi itibariyle fiilen uygulaması başlanan bu sistemin kurulmasındaki temel amaç, vergi kaçaklarının önlenmesi, vergi ziyaı riskinin azaltılması, kamu gelirlerinin güvence altına alınması ve mükelleflerin vergiye uyumunun artırılmasıdır. Başka bir deyişle, devletin “önleyici vergi denetimi” yaklaşımının somut bir aracıdır.

Türkiye’de vergi denetimi son yıllarda köklü bir dönüşümden geçiyor. Dijitalleşmenin vergi idaresine yansımasıyla birlikte artık sadece geçmiş yılların defterleri incelenmiyor, anlık işlem analizi üzerinden mükellefler uyarılıyor. Bu dönüşümün merkezinde ise yeni sistem KURGAN (Kuruluş Gözetimli Analiz Sistemi) bulunuyor.

Hazine ve Maliye Bakanlığı’na bağlı Vergi Denetim Kurulu’nun (VDK) geliştirdiği bu sistem sayesinde ticari işlemler, fatura hareketleri, kayıt dışı harcamalar ve özellikle sahte belge riskleri anlık olarak tespit edilerek mükelleflere “KURGAN yazısı” gönderilmeye başlanmıştır. (HMB, Sahte Belgeyle Mücadele Stratejisi ve KURGAN Rehberi.)

KURGAN sistemi ile artık ;

– Vergi denetimleri cari dönemde yapılmaya başlandı.

– İşlem gerçekleşir gerçekleşmez riskli bulunan mükelleflere yazı gönderilmeye başlandı.

– Mükellefin, makul süre içinde izahat vermesi durumunda inceleme yapılmaması kuralı benimsendi.

Bu anlamda KURGAN, sadece bir analiz programı değil; aynı zamanda “anlık vergi denetimi” fonksiyonu gören, önleyici bir sistemdir. Bu yönüyle, hem mükellefler için ciddi bir sorumluluk hem de vergi idaresi için çok güçlü bir denetim aracı anlamına geliyor..

Kurgan Sonrası Denetim Takip Sistemi Mükelleflerin Erişimine Açıldı

Hazine Ve Maliye Bakanlığınca Teknolojisi eskimiş Denetim takip sistemi yerine bu sistem değiştirilerek yeni bir sistem tasarlanmış ve Vergi Denetim Kurulu Başkanlığının değişen denetim strateji ve vizyonuna uygun olarak Denetim Takip Sistemi izaha davet, gözetimler, revizyon çalışmaları, fiili envanterler gibi çok yönlü denetimlere ilişkin bilgiler de barındıracak hale getirilmiştir.

Yukarıda bahsedilen Vergi Denetim Kurulu’nun yeni yaklaşımı , bazı durumlarda mükellefe inceleme başlamadan önce bilgi ve belgelerini sunma, eksikliklerini giderme ve vergisel risklerini yeniden değerlendirme fırsatı sunarak ,risklerin ortadan kalktığının tespit edilmesi hâlinde vergi inceleme görevi oluşturulmadan işlemin sonlandırıldığı bir yaklaşım sunuyor.

İncelemeye Hazırlık Dosyası

Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı tarafından , vergi inceleme süreçlerinin daha etkin, sistematik ve mükellef odaklı yürütülmesi amacıyla geliştirilen İncelemeye Hazırlık Dosyası (İHD) uygulaması devreye alınmıştır.

İncelemeye Hazırlık Dosyası; vergi incelemesinde ihtiyaç duyulabilecek bilgi, belge, açıklama ve elektronik verilerin, Başkanlıkça belirlenen başlıklar altında mükellefler tarafından elektronik ortamda hazırlanarak ilgili işlemlerle ilişkilendirilmesini ve güvenli biçimde Başkanlığa sunulmasını sağlayan modüler dijital bir dosyadır.

Uygulamayla mükelleflere ayrıntılı inceleme rehberliği sunulması, talep edilen bilgi ve belgelerin hazırlanması için uygun süre tanınması ve vergi incelemesine ilişkin hazırlık işlemlerinin standart, güvenli ve izlenebilir bir elektronik ortamda yürütülmesi hedeflenmektedir.

İncelemeye Hazırlık Yazısı, İncelemeye Başlama Bildirimi Değildir

Mükellefe İncelemeye Hazırlık Dosyası hazırlanması amacıyla gönderilen yazı, incelemeye başlama bildirimi niteliğinde değildir.

Bu yazının tebliğ edilmesi veya İncelemeye Hazırlık Dosyasının hazırlanarak Başkanlığa gönderilmesiyle vergi incelemesine başlanmış sayılmaz.

Vergi incelemesi, ilgili mevzuat kapsamında düzenlenecek İncelemeye Başlama Bildiriminin mükellefe tebliğ edilmesiyle başlayacaktır.

İncelemeye Hazırlık Dosyasının amacı, inceleme başlamadan önce ihtiyaç duyulabilecek bilgi ve belgelerin mükellef tarafından hazırlanmasını ve incelemenin başlangıcından itibaren görevli Vergi Müfettişinin kullanımına sunulmasını sağlamaktır.

Dosyanın hazırlanması veya sisteme gönderilmesi, mükellef hakkında vergisel bir eleştirinin yapıldığı ya da vergi kaybının kesin olarak tespit edildiği anlamına gelmemektedir.

İncelemeye Hazırlık Dosyası İnceleme Süreci Bakımından Hangi Faydaları Sağlayacak

İncelemeye Hazırlık Dosyası uygulamasıyla;

• Bilgi ve belgelerin inceleme öncesinde düzenli ve karşılaştırılabilir bir
yapıda hazırlanması,

• Talep edilen belgelerin ilgili işlemlerle doğrudan ilişkilendirilmesi,

• Eksik bilgi ve belgelerin inceleme başlamadan önce fark edilebilmesi,

• Fiziki belge teslimi ve ayrı yazışma ihtiyacının azaltılması,

• Aynı bilgi ve belgelerin inceleme sürecinde yeniden istenme ihtimalinin
en aza indirilmesi,

• Mükelleflerin inceleme sürecine daha hazırlıklı katılması,

• Vergi incelemelerinin daha hızlı, odaklı ve etkin yürütülmesi

hedeflenmektedir.

Elektronik ortamda hazırlanan dosya, incelemenin başlamasının ve incelemeyi yürütecek Vergi Müfettişinin görevlendirilmesinin ardından görevli Vergi Müfettişinin erişimine açılacaktır.

Uygulamanın en önemli avantajı, mükellefe hazırlık yapma imkânı vermesidir.

Bugüne kadar genel olarak vergi incelemelerinde bilgi ve belgeler, inceleme başladıktan sonra kısa süre içinde hazırlanmak zorunda kalıyordu. Bu durum hem mükelleflerde hem de meslek mensuplarında ciddi bir zaman baskısı oluşturuyordu.

Yeni sistemle birlikte bilgi ve belgelerin önemli bir kısmının standartlaştırılması hedefleniyor. Böylece hem hazırlık süresinin kısalması hem de aynı bilgilerin farklı şekillerde tekrar hazırlanmasının önüne geçilmesi amaçlanıyor.

Hazine Ve Maliye Bakanlığınca hazırlanan Rehberde , inceleme öncesi modelde mükellefin sunduğu bilgi ve belgeler ile yaptığı düzeltmeler sonucunda vergisel risklerin ortadan kalktığının değerlendirilmesi hâlinde sürecin, vergi inceleme görevi oluşturulmadan sonuçlandırılabileceği belirtilmekte. Bu da vergi inceleme anlayışını değiştiren çok önemli bir gelişmedir.

İncelemeye Hazırlık Dosyası bütün mükellefler için zorunlu bir uygulama değil

Konuyla ilgili Hazine Ve Maliye Bakanlığınca hazırlanan Rehbere göre; İncelemeye Hazırlık Dosyası bütün mükellefler için zorunlu bir uygulama değil. Bu uygulama mükelleflerin gönüllü uyum düzeyi, risk durumu, incelemenin konusu ve uygulamanın amacına uygunluğu dikkate alınarak gerekli görülen durumlarda gerekli görülen mükelleflere gönderilecek.

Son Söz

Hiç şüphesiz Maliye İdaresinin Vergi Denetimlerinden beklenen faydanın azamiye çıkarılması, etkinlik ve verimliliğin artırılması rehberlik anlayışını ön planda tutan bu yaklaşım ve çabaları olumlu olarak değerlendirilmelidir. Ancak Kurgan sonrası hayata geçirilen bun uygulamaların ekonomik olarak çok hassas ve kırılgan bir dönemden geçtiğimiz hususu da dikkate alınarak değerlendirilmesi ve daha hassas bir yol haritası ortaya konulması son derece önemlidir. Yapılan son çalışmalarda bile %30’ın üzerinde seyreden Kayıtdışı Ekonomi gerçeği bu çalışmalardan verim alınabilmesi konusunun kısa orta ve uzun vadeli bir perspektifle ele alınmasını zorunlu kılıyor.

Ayrıca bu başlıkta söylenmesi gereken önemli bir diğer konu da Maliye Politikası uygulamasında vergi toplamak kadar büyük bir delik haline gelmiş kamu harcamalarında tasarruf ve israfı önleyecek önlemleri de masaya yatırmak zorunluluğudur. Bu kapsamda 27 Avrupa ülkesinde uygulanan kamu ihale yasasını bir an önce hayata geçirmek atılacak en önemli adımdır.

Gerek vergi konusu gerekse ekonomide yaşadığımız tüm sorunların ele alınması ve çözümü sorunların ormanı gören bir anlayışla ele alınmasını gerekli kılıyor . Bataklığı kurutmanın yolu sivrisineklerle uğraşmak değil ormanının bütününü gören ve çözüm önerilerini bu anlayışla ele alan kısa orta ve uzun vadeli bir çözüm anlayışını benimseyen bir yaklaşımla mümkün olabilir.

Olay | Fatih ACAR

Şöyle ki;

1. KANUN-YÖNETMELİK UYUMU

5510 sayılı Kanun 85. maddesi uyarınca asgari işçilik araştırması yapılması şartlarından biri de “özel nitelikteki inşaat işleri” olarak belirlenmiştir. 16/5/2026 tarihli Yönetmelik değişikliği ile 111. ve 112. maddelerdeki dar kapsamlı “bina inşaatı” ibareleri “özel nitelikteki inşaat” olarak güncellenerek, alt normun üst norma uyumu sağlanmıştır.

Buna karşın Yönetmelik değişikliğinde dosya birleştirmeyi düzenleyen istisnai nitelikteki 27/8. fıkrada “bina inşaatı” lafzı aynen korunmuştur. Yönetmelikte, birleştirme işlemindeki bu şartın yalnızca “bina inşaatıyla” sınırlandırılmış olmasına rağmen, Genelgede birleştirme işlemlerinde Yönetmeliğin çizdiği “bina inşaatı” sınırı aşılarak, kapsam “özel nitelikteki inşaat işleri” şeklinde genişletilmiştir.

2. “SİGORTALILARIN KARIŞMASI” KRİTERİ VE DENETİM YÜKÜ

Birleştirme işlemi için Yönetmelikte “parsellerin bitişik/yakın olması ve sigortalıların birbirine karışması” şartı aranılmaktadır. Genelgede uygulamanın detaylandırılması gerekirken Yönetmelik metni tekrarlanmakla yetinilmiştir. İspat yükünün kimde olduğu, “karışma” oranının ne olması gerektiği veya karışmanın nasıl tespit edileceği gibi hususlarda Genelgede bir açıklama yapılmamıştır.

Parsellerin bitişik ya da yakın olup olmadığının dosya memuru tarafından kontrol edilmesi mümkün olsa da bu inşaatlarda çalışan sigortalıların birbirine karışıp karışmadığının belirlenebilmesi için konunun sosyal güvenlik denetmenlerine intikal ettirilmesi gerekecektir. Esasen bitişik/yakın parsellerdeki şantiyelerde çalışan sigortalıların birbirine karışmaması beklenemeyeceğinden, bu incelemeler zaman kaybından öte gitmeyecektir. Halbuki Yönetmelik değişikliği sırasında sigortalıların birbirine karışma şartı kaldırılmış olsa idi, boşa geçecek zaman kaybı da önlenmiş olacaktı.

3. FARKLI TAKVİM YILLARINDA BAŞLAYAN İNŞAATLARDA HESAPLAMA BELİRSİZLİĞİ

Genelgede yapımına aynı yıl içinde başlanılmış ve birleştirme talebi kabul edilmiş olan iki ayrı inşaat için yapılacak asgari işçilik araştırma işleminde, her iki inşaata aynı yıl içinde başlanılmış olması nedeniyle hangi yıla ait birim maliyet bedelinin esas alınacağı noktasında herhangi bir tereddüt olmamasına rağmen konu örneklerle açıklanmıştır.

Ancak altı aylık süre içinde olmakla birlikte yapımına iki farklı takvim yılında başlanılan inşaatlarda (örneğin ilk dosyanın 2026/Kasım ayında, ikinci dosyanın 2027/Mart ayında tescil edildiği durumda) ikinci dosya için işe başlama tarihi olarak ilk inşaata başlanılan 2026/Kasım ayının mı, yoksa ikinci inşaata başlanılan 2027/Mart ayının mı esas alınacağı yönünde bir açıklama yapılmamıştır.

Yapımına iki ayrı yılda başlanılmış inşaatlarda birleştirme işlemi yapıldığı durumlarda asgari işçilik araştırma işleminde ikinci inşaatın işe başlama tarihi olarak; ilk dosyanın mı yoksa ikinci dosyanın mı tescil tarihinin esas alınacağı yönünde bir açıklama yapılmadığı takdirde sosyal güvenlik merkezleri arasında maliyet bedelinin farklı belirlenmesi gündeme gelecektir.

4. İKİNCİ DOSYA ZORUNLULUĞU

Mevzuatın yaratabileceği bir diğer bürokratik sorun, Genelgedeki birleştirme için “ikinci dosyanın mutlaka açılmış olması” yönündeki şarttır.

Yönetmelik değişikliği öncesinde ilk inşaat için dosya tescil edildikten sonra ikinci inşaat için yeni bir dosya açılmaksızın bir dilekçe ve eki yapı ruhsatının sunulmasıyla birlikte birleştirme işlemi yapılabilmekteydi. Haliyle Yönetmelik değişikliği sonrasında da hiç işçilik bildirilmeyecek ikinci inşaat için dosya açılmasının kimseye bir faydası olmayacağından, ikinci inşaat için bir dilekçe ve ruhsatla başvuru yapılarak da birleştirme yapılmasına imkân sağlanmalıdır.

5. ALTI AYLIK SÜRE ŞARTI VE GEÇİŞ HÜKMÜ EKSİKLİĞİ

Düzenlemenin sahadaki en yakıcı sorunu ise başvuru için getirilen “ilk işin başlangıcından itibaren 6 aylık süre” sınırıdır. Genelgede kurgulanan örneklerde, ilk dosyanın 1/3/2026, ikincisinin 15/4/2026’da açıldığı ve talebin kabul edildiği belirtilmiştir. Halbuki “altı ay” kuralı, Yönetmelik değişikliğiyle 16/5/2026 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Hukukun temel prensibi gereği, yeni bir süre şartı getirildiğinde “geçiş hükmü” konulması zorunludur. Geçiş hükmü olmaksızın, genelgedeki örneklerde olduğu gibi yeni uygulamanın, mevzuatın yürürlük tarihi öncesini de kapsayacak şekilde başlatılması, hukuki belirlilik ilkesiyle bağdaşmamaktadır. Nasıl ki aynı Yönetmelik değişikliğiyle aynı tarihte yürürlüğe giren “2 yıl faaliyetsiz dosyaların re’sen araştırılması” kuralı Genelge ile 2028 yılına ötelenmişse; birleştirme işlemlerinde altı aylık süre şartının da aynı şekilde 16/5/2026 sonrasına yönelik işletilmesi gerekirdi.

6. İZİNSİZ BİLDİRİMLERİN DURUMU

Birden fazla işyeri dosyası bulunmasına rağmen SGK bildirimlerini tek dosyadan yapan ve altı aylık süre içinde birleştirme talebinde bulunmayan işverenler yönünden, ilk dosyadan bildirilen fazla işçilikler ikinci dosyadan yapılacak asgari işçilik hesaplamasına dahil edilmeyecektir.

Altı aylık süre içinde talepte bulunma şartının geçirilmesi durumunda ikinci dosya için hiç işçilik bildiriminde bulunulmamış olduğu durumlarda ise asgari işçilik oranında % 25 eksiltme yapılmaksızın hesaplanan prim borçlarının tahsili cihetine gidilecek olması, uygulamada ciddi sorunlara yol açacaktır.

***

Sonuç olarak,

Aynı işverene ait bitişik veya yakın parsellerdeki inşaatların tek dosyada birleştirilmesi elbette ki mümkündür. Ancak birleştirme işlemleri liyakatli bir alt yapıyla kurgulanmadığı ve usul ve esasları detaylıca açıklanmadığı takdirde tabir caiz ise suya sabuna dokunmadan bu uygulamanın sorunsuz bir şekilde yürütülmesi pek de mümkün değildir.

Karar | Eyüp Sabri DEMİRCİ

Akşam | Okan Güray BÜLBÜL

4857 sayılı İş Kanunu’nun 75’inci maddesine göre işveren, çalıştırdığı her işçi için bir özlük dosyası düzenlemek zorundadır. Bu dosyada işçinin kimlik bilgilerinin yanı sıra İş Kanunu ve diğer kanunlar gereğince düzenlenmesi gereken belge ve kayıtların saklanması gerekir. Ancak kanunda, bütün işyerleri ve bütün çalışanlar için geçerli, sınırlı ve tek tip bir belge listesi bulunmuyor. Dosyanın içeriği; yapılan işe, işyerinin tehlike sınıfına, çalışanın görevine, iş sözleşmesinin türüne ve özel mevzuattan doğan yükümlülüklere göre değişiyor.

Özlük dosyalarının oluşturulmasında yıllarca hâkim olan yaklaşım, ihtiyaç duyulabilecek bütün belgelerin önceden toplanmasıydı. Ancak 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, bu alışkanlığın yeniden değerlendirilmesini gerektiriyor. Kişisel veriler belirli, açık ve meşru amaçlarla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü biçimde işlenebilir.

Kimlik yeter mi?

İşverenin çalışanın kimlik bilgilerini bilmesi kuşkusuz gereklidir. Ancak kimlik bilgilerinin alınması ile çok sayıda resmî belgenin fotokopisinin saklanması aynı şey değildir. İşe giriş sağlık muayenesi, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında işverenin temel yükümlülükleri arasındadır. Bununla birlikte çalışanın sağlık verilerinin nasıl saklanacağı ayrıca önem taşır.

İnsan kaynakları biriminin eriştiği genel özlük dosyasında çalışanın bütün tahlilleri, teşhisleri ve ayrıntılı sağlık geçmişinin bulunması gerekli değildir.

Ayrıntılı kişisel sağlık dosyalarının işyeri hekimi tarafından, diğer özlük belgelerinden ayrı ve gizlilik içinde saklanması gerekir. Kan grubu bilgisi de sağlık verisidir. Görev veya iş sağlığı ve güvenliği bakımından somut bir ihtiyaç bulunmuyorsa rutin biçimde istenmemelidir.

Özlük dosyası yalnızca işe giriş belgelerinden oluşmaz. İş ilişkisi devam ettiği sürece oluşan pek çok kayıt da dosyaya eklenmelidir. Ücret bordroları ve ücret hesap pusulaları, banka ödeme kayıtları, yıllık izin belgeleri, yıllık izin kayıt belgesi, fazla çalışma onayları, çalışma süresi ve vardiya kayıtları bunların başında gelir. Bunların yanı sıra ücret artışı, görev veya unvan değişikliği, terfi, nakil, görevlendirme ve çalışma koşullarındaki esaslı değişikliklere ilişkin yazılı belgeler de dosyada bulunmalıdır.

İş sağlığı ve güvenliği eğitimleri, kişisel koruyucu donanım teslimleri, iş kazası tutanakları, SGK bildirimleri ve düzeltici faaliyet kayıtları da çalışma ilişkisi boyunca dosyaya eklenmesi gereken önemli belgelerdir.

Çalışan hakkında disiplin işlemi yapılması durumunda ise olay tespit tutanağı, savunma istemi, çalışanın savunması ve verilen karar bir bütün olarak saklanmalıdır.

İşten ayrılırken...

İşten ayrılış belgeleri de ayrılma şekline göre değişir. İstifa dilekçesi yalnızca istifa hâlinde, fesih bildirimi fesih yapılmışsa, kıdem ve ihbar tazminatı hesaplamaları ise çalışan bu haklara sahip olmuşsa dosyaya eklenir.

Her işten ayrılışta SGK işten ayrılış bildirgesi, ayrılma nedenini gösteren belge, son ücret ve kullanılmamış yıllık izin ücretine ilişkin hesaplamalar, banka ödeme kayıtları ve çalışma belgesi bulunmalıdır. İşverene ait araç, telefon, bilgisayar, kart ve diğer ekipmanların iadesi de yazılı olarak kayıt altına alınmalıdır.

İşten ayrılışta önem taşıyan bir diğer belge ibranamedir. Ancak iş sözleşmesinin sona erdiği gün imzalatılan ibraname geçerli değildir. Türk Borçlar Kanunu’na göre ibranamenin sözleşmenin sona ermesinden en az bir ay sonra düzenlenmesi; alacak türü ve miktarının açıkça belirtilmesi ve ödemenin eksiksiz olarak banka aracılığıyla yapılması gerekir.

Özlük dosyasının amacı çalışan hakkında mümkün olan en geniş arşivi oluşturmak değildir. Amaç; çalışma ilişkisinin hukuka uygun biçimde kurulduğunu, sürdürüldüğünü ve sona erdirildiğini gösteren gerekli kayıtları düzenli ve güvenli biçimde saklamaktır. Dolayısıyla, iyi yönetilen özlük dosyası, en fazla belgeyi içeren dosya değil; gerekli belgelerin doğru zamanda eklendiği, gereksiz bilgilerin toplanmadığı, özel nitelikli verilerin ayrıca korunduğu ve saklama süresi sona eren kayıtların usulüne uygun biçimde imha edildiği dosyadır.

Milliyet | Cem KILIÇ

11 trilyon dolarlık sektörde teknoloji yarışı

Dünya Bankası ve sektör araştırmalarına göre küresel lojistik pazarı 2025 itibarıyla yaklaşık 11 trilyon dolarlık büyüklüğe ulaşmış durumda. Küresel mal ticaretinin yaklaşık yüzde 80'i hacim bazında deniz yoluyla taşınırken, kara yolu taşımacılığı özellikle Avrupa ve Kuzey Amerika'da ticaretin bel kemiğini oluşturuyor.

Buna rağmen sektör hâlâ önemli ölçüde verimsizliklerle mücadele ediyor. ABD Ulaştırma Araştırmaları verilerine göre kamyonların önemli bir bölümü yolculuklarının yüzde 20 ila 35'ini boş geçiriyor. Avrupa'da ise ağır vasıtaların yaklaşık yüzde 21'i yük almadan geri dönüyor. Bu durum hem maliyetleri artırıyor hem de karbon emisyonlarını yükseltiyor.

Yapay zekâ tam da bu noktada devreye giriyor.

Lojistikte yeni petrol: Veri

Geçmişte lojistik şirketleri rekabet avantajını daha büyük filolar, daha fazla depo ve daha geniş müşteri ağlarıyla elde ediyordu. Bugün ise bu avantajın giderek veriye kaydığı görülüyor.

Her gün milyonlarca sevkiyat araç konumu, trafik yoğunluğu, hava koşulları, yakıt tüketimi, teslimat süresi ve müşteri taleplerine ilişkin devasa miktarda veri üretiyor. Yapay zekâ sistemleri bu verileri gerçek zamanlı analiz ederek insanın fark etmesinin mümkün olmadığı örüntüleri ortaya çıkarabiliyor.

McKinsey'e göre yapay zekâ destekli karar sistemleri, talep tahminlerinde hata oranlarını yüzde 20 ila 50 azaltabiliyor, envanter maliyetlerini yüzde 20'ye kadar düşürebiliyor, tedarik zinciri planlama verimliliğini yüzde 30'un üzerinde artırabiliyor, operasyonel maliyetlerde çift haneli tasarruf sağlayabiliyor.

Bu rakamlar, lojistik sektöründe milyarlarca dolarlık bir verimlilik potansiyeline işaret ediyor.

Bir yükün yolculuğu artık algoritmalarla yönetiliyor

Geleneksel lojistik operasyonlarında bir yükün taşınması için çok sayıda insan müdahalesi gerekiyor. Yük talebinin alınması, uygun taşıyıcının bulunması, fiyat tekliflerinin hazırlanması, rota planlaması, evrak işlemleri ve teslimat takibi çoğu zaman farklı ekipler tarafından yürütülüyor.

Üretken yapay zekâ ise bu süreci büyük ölçüde otomatikleştirmeye başladı.

Bugün gelişmiş sistemler: Yük talebini otomatik okuyabiliyor, uygun taşıyıcıyı saniyeler içinde belirleyebiliyor, dinamik fiyat teklifi oluşturabiliyor, gümrük ve taşıma belgelerini hazırlayabiliyor, olası gecikmeleri önceden tahmin edebiliyor, müşterilere gerçek zamanlı bilgilendirme sağlayabiliyor. Dolayısıyla, bir zamanlar saatler süren operasyonel süreçler artık dakikalar içinde tamamlanabiliyor.

İnsan kaynağı krizine çözüm olabilir

Lojistik sektörünün karşı karşıya olduğu en büyük sorunlardan biri nitelikli iş gücü eksikliği. Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Birliği'nin (IRU) verilerine göre dünya genelinde yüz binlerce kamyon şoförü açığı bulunuyor. Avrupa'da sürücülerin ortalama yaşı 47'nin üzerine çıkarken gençlerin sektöre ilgisi azalıyor. Yapay zekâ sürücü açığını tamamen ortadan kaldırmasa da operasyonel yükü azaltarak mevcut insan kaynağının daha verimli kullanılmasını sağlayabilir.

McKinsey uzmanları, yapay zekânın özellikle şu alanlarda çalışanları destekleyeceğini belirtiyor: Operasyon planlama, müşteri hizmetleri, fiyatlandırma, risk yönetimi, evrak ve uyum süreçleri. Dolayısıyla teknoloji, insanın yerini almak yerine insanın üretkenliğini artıran bir araç olarak konumlanıyor.

Yeni rekabet: Yazılım şirketleri ve lojistik devleri

McKinsey analizinin en dikkat çekici tespitlerinden biri, yapay zekânın sektöre giriş engellerini azaltması. Geçmişte kapsamlı bir lojistik yazılımı geliştirmek için milyonlarca dolar yatırım ve yıllarca mühendislik çalışması gerekiyordu. Bugün üretken yapay zekâ araçları sayesinde çok daha küçük ekipler benzer çözümleri çok daha hızlı geliştirebiliyor.

Bu durum teknoloji girişimlerine önemli fırsatlar sunuyor. Ancak uzmanlar, lojistik sektöründe başarının yalnızca iyi bir yazılım geliştirmekten ibaret olmadığını vurguluyor. Çünkü taşımacılıkta güven, müşteri ilişkileri, operasyonel deneyim ve fiziksel ağlar hâlâ belirleyici rol oynuyor. Bu nedenle önümüzdeki dönemde rekabetin teknoloji şirketleri ile geleneksel lojistik devleri arasında değil; teknolojiyi en iyi kullanan şirketler arasında yaşanması bekleniyor.

Karbon emisyonlarında büyük tasarruf potansiyeli

Lojistik sektöründeki dönüşümün yalnızca ekonomik değil çevresel sonuçları da olabilir.

Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre taşımacılık sektörü küresel enerji kaynaklı karbon emisyonlarının yaklaşık dörtte birini oluşturuyor. Ağır yük taşımacılığı ise bu emisyonların önemli bölümünden sorumlu.

Yapay zekâ destekli rota optimizasyonu sayesinde: Daha kısa güzergâhlar seçilebiliyor, boş kilometreler azaltılabiliyor, yakıt tüketimi düşürülebiliyor, araç bakım süreçleri iyileştirilebiliyor. Araştırmalar bu uygulamaların karbon emisyonlarında yüzde 10 ila 15 arasında azalma sağlayabileceğini gösteriyor. Avrupa Birliği'nin Yeşil Mutabakat hedefleri ve sınırda karbon düzenlemeleri düşünüldüğünde bu oranlar lojistik şirketleri için yalnızca çevresel değil, aynı zamanda finansal bir avantaj anlamına geliyor.

Türkiye için stratejik fırsat

Avrupa ile Asya arasında köprü konumunda bulunan Türkiye, lojistikte yapay zekâ dönüşümünden önemli kazanımlar elde edebilecek ülkeler arasında yer alıyor. Türkiye'nin lojistik sektörü yaklaşık 100 milyar doları aşan büyüklüğüyle ekonominin en kritik alanlarından biri konumunda. E-ticaret hacmindeki hızlı artış, Orta Koridor projeleri ve bölgesel ticaret ağlarının genişlemesi lojistik talebini sürekli yükseltiyor.

Uzmanlara göre yapay zekâ destekli planlama sistemleri, sınır geçiş sürelerini azaltabilir, liman operasyonlarını hızlandırabilir, depo yönetimini optimize edebilir, kara yolu taşımacılığında verimliliği artırabilir. Bu da Türkiye'nin bölgesel lojistik merkez olma hedefini güçlendirebilir.

Geleceğin taşımacılığı fiziksel değil dijital avantajla şekillenecek

Lojistik sektörü uzun yıllar boyunca kamyon, gemi, konteyner ve depo kapasitesiyle ölçüldü. Ancak yeni dönemde bu fiziksel varlıklara bir yenisi ekleniyor: Algoritmalar. McKinsey'nin ortaya koyduğu tablo açık. Yapay zekâ, yük taşımacılığında maliyetleri düşüren, operasyonları hızlandıran ve sürdürülebilirliği artıran temel teknoloji hâline geliyor. Önümüzdeki yıllarda sektörün kazananları yalnızca daha fazla araç sahibi olanlar değil; veriyi en iyi kullananlar, kararlarını algoritmalarla destekleyenler ve dijital dönüşümü stratejik bir öncelik hâline getirenler olacak.

Kısacası lojistikte yeni rekabet artık yollarda değil, kodlarda yaşanacak.

Ekonomim.com | Dr. S. Armağan VURDU

Kimin ne kadar vergi ödediğinden çok, kazancın hangi alanlarda yoğunlaştığını ve hangi gelir türlerinin öne çıktığını görüyoruz.

Son yıllardaki vergi rekortmenleri listeleri, Türkiye’de kazancın yapısında giderek belirginleşen bir dönüşüme işaret ediyor. 2025 yılı listesinde de aynı durumla karşılaşıyoruz: Gelir vergisi rekortmenleri arasında bireysel ticari, zirai ve mesleki faaliyetler neredeyse görünmez hale gelirken sermaye gelirleri öne çıkıyor.

Kurumlar vergisinde bankalar, sigorta, yatırım ve finansman şirketlerinin ağırlığı devam ediyor. Reel sektör ise finans sektörü kadar güçlü bir görünüm sergilemiyor. Bu haliyle vergi rekortmenleri listesi, aslında Türkiye'nin kazanç haritasına dönüşüyor.

BİREYSEL GÜVENLİK Mİ KAMU YARARI MI?
Önce gelir vergisi rekortmenlerinden başlayalım. 2025 yılında Türkiye genelinde ilk 100'e giren gelir vergisi mükelleflerinin 78'i bilgilerinin açıklanmasını istemedi. Yalnızca 22 mükellefin kim olduğunu biliyoruz.

Aslında artık şaşırtıcı olmayan bir sonuçla karşı karşıyayız. 2022'de 67, 2023'te 73, 2024'te 79 mükellef ismini gizlemişti. 2025'te sayı 78 oldu. Demek ki geçici bir eğilimden değil, yerleşmiş bir davranıştan söz ediyoruz.

Bir zamanlar vergi rekortmeni olmak kamuoyuna ilan edilen bir övünç vesilesiydi. Şirketler ve kişiler bunu itibarlarının bir parçası olarak görürlerdi. Bugün ise Türkiye'nin en fazla gelir vergisi ödeyen 100 kişisinden yaklaşık dörtte üçü kim olduğunun bilinmesini istemiyor.

Burada artık başka bir soruyu sormak gerekiyor: Mükelleflerinin yüzde 78'inin kim olduğunun bilinmediği bir “vergi rekortmenleri listesi”, kamusal işlevini ne ölçüde yerine getiriyor? Vergi mahremiyeti kuşkusuz korunması gereken bireysel bir güvenlik sistemidir. Fakat vergi rekortmenlerinin açıklanmasının arkasında ise kamusal amaç vardır. Vergi rekortmeni listesinde ismini gizleyenlerin ağırlığı bu çelişkiyi görünür hale getiriyor.

İSİMLERİNİ AÇIKLAYANLAR PEK DEĞİŞMİYOR

İşin başka bir ilginç tarafı var. İsimlerini açıklayanlara baktığımızda hemen hemen aynı aileleri ve aynı kişileri görüyoruz. Bunların önemli bölümü geçmiş yıllarda da rekortmenler listesinde bulunan ve isimlerinin açıklanmasına izin veren mükellefler. Dolayısıyla ortaya garip bir durum çıkıyor. Vergi rekortmenleri listesi her yıl yenileniyor ama kamuoyunun görebildiği bölümü büyük ölçüde aynı kişilerden oluşuyor. Asıl değişimin nerede olduğunu bilinmiyor. Çünkü listenin yüzde 78'i kapalı.

GELİR VERGİSİNİN REKORTMENİ ARTIK SERMAYE

Son yıllardaki rekortmenler listesinin bence en önemli tarafı ise isimlerden çok kazancın türü.
2025’de ismini açıklayan 22 mükellefin 20'sinin listede yer alan faaliyet türü doğrudan veya dolaylı biçimde sermaye gelirleriyle bağlantılıdır. Büyük çoğunluk “kendi adına menkul sermaye iradı faaliyetleri” nedeniyle listede bulunmaktadır.

Bunun anlamı şudur: Türkiye'nin gelir vergisi rekortmenleri listesi giderek yüksek bireysel kazançlar listesinden yüksek sermaye gelirleri listesine dönüşmektedir.

Eskiden yüksek gelir denildiğinde tüccar, sanayici veya serbest meslek erbabı gerçek kişiyi düşünürdük. Günümüzde büyük ekonomik faaliyetlerin hemen tamamı şirketler üzerinden yürütülüyor.

Önce kazanç şirket bünyesinde oluşuyor ve kurumlar vergisine tabi tutuluyor. Dağıtılması halinde ise şirket ortağının kâr payı geliri haline geliyor.

Böylece kişinin yaptığı işten ziyade sahip olduğu sermaye gelir vergisi rekortmenleri listesinde görünür hale geliyor. Bu nedenle 2025 listesi bize sermayenin örgütlenme biçimini de anlatıyor.

AVUKATLAR NEDEN LİSTEDE?

Bu tablonun iki istisnası dikkat çekiyor. İsimlerini açıklayanlar arasında iki kişinin faaliyet türü “hukuk danışmanlığı ve temsil faaliyetleri”. Bunlardan biri Ramazan Arıtürk. Bu durum tesadüf değil.

Avukatlık mesleğinin hukuki örgütlenme biçimi nedeniyle mesleki faaliyetten doğan kazanç gerçek kişinin üzerinde görünmeye devam ediyor. Buna karşılık doktorluk, mali müşavirlik ve benzeri birçok mesleki faaliyet şirket çatısı altında yürütülebiliyor. Bu husus avukatlık dışındaki mesleklerden yüksek gelir elde edenlerin şirketleştiğini gösteriyor.

GİZLENEN 78 KİŞİYİ TESPİT ETMENİN BİR YOLU VAR MI?

Bu noktada kaçınılmaz soru geliyor. İsmini açıklamayan 78 gelir vergisi rekortmeni kim? Bunu bilmiyoruz ve bilmediğimiz konuda kesin hüküm kuramayız. Ancak açıklanan mükelleflerin gelir türlerinden hareketle önemli bölümünün büyük şirketlerden kâr payı elde eden kişilerden oluşabileceğini düşünmek yanlış olmaz.

Kurumlar vergisi rekortmenleri listesindeki büyük şirketlere ve bankalara bakıldığında bu ihtimal daha da anlamlı hale geliyor. Bir şirket çok yüksek kâr elde ediyor ve bunun üzerinden milyarlarca lira kurumlar vergisi ödüyorsa, kâr dağıtılması halinde bu kazanç ikinci aşamada ortakların gelirine dönüşecektir.

Fakat ortak isimlerinin büyük bölümünü gelir vergisi rekortmenleri listesinde göremiyoruz. İki ihtimal vardır: Ya ilgili dönemde kâr dağıtılmamıştır ya da dağıtılan kâr paylarını elde eden rekortmenler isimlerinin açıklanmasını istememiştir.

GELİR VERGİSİNİN GERÇEK REKORTMENLERİ

Konu gelir vergisi rekortmenleri olunca ücretlileri unutmamak gerekiyor. Çünkü ülkemizde gelir vergisinin gerçek rekortmenleri aslında ücretlilerdir. Gelir İdaresi Başkanlığının 2025 yılı verileri bu gerçeği oldukça çarpıcı biçimde ortaya koyuyor. 2025 yılında toplam 2 trilyon 840,8 milyar lira gelir vergisi tahsil edildi. Bunun 2 trilyon 644,5 milyar lirası, yani yaklaşık yüzde 93'ü tevkifat yoluyla tahsil edildi. Buna karşılık beyana dayanan gelir vergisi tahsilatı yalnızca 148,6 milyar lirada kaldı.

Elbette gelir vergisi tevkifatının tamamı ücretlerden oluşmuyor. Faizden, kar paylarından, serbest meslek ödemelerinden, kira ödemelerinden kesilen vergiler de bu rakamın içinde. Bu nedenle 2,6 trilyon liranın tamamını ücretlilerin ödediği vergi olarak göstermek doğru olmaz. Büyük tutarı ücretliler tarafından ödeniyor lakin isimleri hiçbir zaman “vergi rekortmenleri” listesinde görünmüyor.

Yusuf İleri
Odatv.com

1 Bu hafta biten süre neyi kapsıyor?

7846 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı’nın uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar, 57 Seri No.lu Teb­liğ ile KDV Genel Uygulama Teb­liği’nin (III/C-2.6.2.) bölümüne eklenmişti. Getirilen yapı iki kat­manlı:

* İthalat bedeli 2.600.000 TL’yi aşmayanlar: Altışar aylık dönemi izleyen ayın sonuna ka­dar bağlı bulunulan vergi dairesi­ne bildirim. Ocak–Haziran 2026 dönemi için bu süre 31 Tem­muz’da doldu ve uzatılmadı.

* İthalat bedeli 2.600.000 TL’yi aşanlar: Aynı sürede Özel Amaçlı YMM Raporu. Bu sürenin sonu 31 Ağustos 2026’ya çekildi.

İlgili yılda süresinde düzenlen­miş tam tasdik sözleşmesi bulu­nan ve tam tasdik raporunda bu konuya yer verilen mükelleflerin ayrıca Özel Amaçlı Rapor düzen­letmesine gerek yok.

Gelir İdaresi’nin 29 Temmuz duyurusunda “ithalat bedeli”nin beyana esas olan KDV matra­hı olduğu belirtildi. Uygulamada hâlâ tereddüt var; ihtiyatlı yak­laşım, ilgili ithalatta üzerinden KDV hesaplanan her türlü bede­li dahil ederek toplam matrahı esas almaktır. Eşiğin altında kal­dığınızı düşünüp bildirim verme­mek, sonradan eşiğin üstünde ol­duğunuzun anlaşılması halinde savunmasız kalmanız demektir.

KDV beyannamesi izleyen ayın 28’inde veriliyor, bildirim ve ra­por ise ayın sonunda. Yani beyan­dan sonra elinizde üç gün var. Al­tı aylık bir ithalat portföyünün KDV ayrıştırmasını üç günde yapmak gerçekçi değil; bu işi dö­nem içinde, her gümrük beyan­namesinde ayrıştırarak yürüt­mek zorundasınız.

2 İki ayrı ihtirazi kayıt gerekiyor

Haziran yazımdaki öneri güm­rük cephesine ilişkindi: gözetim farkı beyan edilirken tescil anın­da ihtirazi kayıt şerhi düşülmesi ve Gümrük Kanunu’nun 242. mad­desindeki itiraz süreci­nin ardından dava yo­luna gidilmesi. Amaç, fazladan tahsil edilen gümrük vergileri ile bunların üzerinden he­saplanan KDV’nin geri alınmasıydı.

Ancak konunun ikinci bir cep­hesi var ve okurların çoğu bunu at­lıyor: gözetim farkına isabet eden KDV gümrükte ödenip bittikten sonra, o KDV’nin indirilip indirile­meyeceği vergi dairesine verilen 1 No.lu KDV beyannamesinde belir­leniyor. Gümrükteki ihtirazi kayıt, bu ikinci işlemi kendiliğinden da­va edilebilir hale getirmiyor.

Kısaca:

* Cephe 1 — Gümrük idaresi: İhtilaf, matrahın gözetim eşiğine yükseltilmesinde. Dayanak, Da­nıştay 7. Dairesi’nin 26.11.2024 tarihli iptal kararı. Talep, geri verme.

* Cephe 2 — Vergi dairesi: İh­tilaf, ödenen KDV’nin indirile­memesinde. Dayanak, 7846 sayı­lı Kararın KDV Kanunu’nun 36. maddesindeki yetkiyi aştığı ve verginin kanuniliği ilkesine aykırı olduğu iddiası. Araç, KDV beyan­namesine konulacak ihtirazi kayıt.

Bu iki cephe birbirinin alterna­tifi değil, tamamlayıcısı. Gümrük cephesinde kazanırsanız gözetim farkı iade edilir, farka isabet eden KDV nin indirimi tartışması ko­nusuz kalır. Zaten gereksiz öde­diğiniz kdv yi iade almışsanız ve beyanınızda da bunu indirim ola­rak dikkate almamışsanız, iade ile birlikte sizde oluşan fazla yük giderilmiş olacaktır.

Peki KDV beyanındaki ihtirazi kayıt ne işe yarar? Konunun bir de indirile bilirlik açısından, ay­rıca tartışılabilmesine imkan ve­rir. Çünkü indirile bilirlikle ilgili sınırlamanın kanunilik ilkesi açı­sından tartışılabilir bir yetki kul­lanımı olduğunu düşünmekteyiz.

Diğer bir ifade ile gümrük uy­gulaması haklı bulunsa, kdv ia­de alınamasa bile bu kez indiri­le bilirlik açısından konu tartı­şılabilir.

3 KDV beyannamesine ihtirazi kayıt nasıl kurulur?

7846 sayılı Karar’ın gereği­ni yerine getirin, indirilemeyen KDV’yi maliyete/gidere atın, be­yannamenizi Karar’a uygun şe­kilde verin. Bu haliyle ödenecek KDV’niz, indirim yapılsaydı çı­kacak tutardan yüksek olacaktır. İşte bu fazlalık için beyanname­ye ihtirazi kayıt şerhi koyup, ta­hakkuk fişi üzerinden dava açın.

Cumhurbaşkanı Kararı, Anayasa Mahkemesi’nin norm denetimine tabi değildir. Bu nedenle iddianızı iki ayaklı kur­manız gerekir: (a) Karar’ın, KDV Kanunu’nun 36. maddesinde­ki yetkinin sınırlarını aştığı — bu idari yargıda tartışılır; (b) 36. maddenin kendisinin Anaya­sa’nın 73. maddesine aykırı ol­duğu — bunun için mahkemeden itiraz yoluyla Anayasa Mahke­mesi’ne başvurmasını talep eder­siniz. İkinci ayağın kabul görece­ği konusunda iyimser olduğumu söyleyemem; ama talep edilme­miş bir başvuru hiç değerlendi­rilmez.

4 Geçmiş dönemler: Kapı kapandı mı?

Ocak–Haziran 2026 ithalatla­rına ilişkin KDV beyannameleri ihtirazi kayıt konulmadan veril­diyse, o dönemler için doğrudan dava yolu kural olarak kapalıdır. VUK’un 378. maddesinin ikinci fıkrası mükellefin kendi beyanı­na dava açmasını engelliyor.

Sonuç ve yapılacaklar

Somut olarak yapılması gere­kenler:

* Bu hafta: İthalat bede­li 2.600.000 TL’yi aşıyorsa Özel Amaçlı YMM Raporunu 31 Ağus­tos’a kadar ibraz edin. Tam tasdik sözleşmeniz varsa raporunuzda bu konuya yer verildiğini teyit edin.

* 31 Temmuz bildirimini ka­çırdıysanız gecikmeli de olsa ve­rin ve durumu yazılı olarak açık­layın.

* Ağustos ve sonrası dönem­ler için: İndirimi yapmayın, an­cak KDV beyannamesine ihtira­zi kayıt şerhi koyup tahakkuk fi­şi tarihinden itibaren otuz gün içinde dava açmayı, yürütmenin durdurulması talebiyle birlikte değerlendirin.

* Her gümrük beyanname­sinde gözetim/korunma ön­lemi/anti-damping kaynaklı tevsik edilemeyen tutarları ve bunlara isabet eden KDV’yi ay­rı hesapta izleyin. Bu kayıt, hem raporlamanın hem de olası ia­denin temelidir.

Her dosyanın kendine özgü koşulları var; özellikle ihtirazi kayıt kurgusunu ve dava stra­tejisini muhasebeciniz, yeminli mali müşaviriniz ve avukatınız­la birlikte, kendi rakamlarınız üzerinden değerlendirmenizi öneririm.

Dünya | Zeki GÜNDÜZ

Elektronik ortamda yayımlanan ilanlarda kimlik ve yetki doğrulamasını zorunlu hale getiren Elektronik İlan Doğrulama Sistemi'nin (EİDS) uygulamaya alındığı hatırlatılan açıklamada, sistem üzerinden kimlik ve yetki doğrulaması yapılması zorunluluğunun, Instagram, Facebook ve WhatsApp da dahil olmak üzere elektronik ortamda verilen tüm taşınmaz ve taşıt ilanlarını kapsadığına dikkat çekildi.

Açıklamada, ilanlarda taşınmaz ve taşıta ilişkin yer verilmesi zorunlu bilgilerin, taşınmaz ile motorlu kara taşıtlarının ticareti hakkındaki yönetmeliklerde belirlendiği aktarılarak, "Bakanlığımızca sektör mensuplarına gerekli uyarılarda bulunulmuştur. Buna göre, sosyal medyada yayımlanan ilanlarda EİDS doğrulaması yapılmış ilan linkinin paylaşılması zorunludur. Söz konusu linkin paylaşılması ve paylaşımda yer alan görseller ile açıklamaların EİDS üzerinden doğrulanmış ilana konu taşınmaza veya taşıta ait olması koşuluyla, sosyal medya paylaşımlarında fotoğraf ve video gibi ilan görsellerine ve açıklamalara yer verilebilir." değerlendirmesinde bulunuldu.

META tarafından hesaplara erişim engellenecek

Bu düzenlemeler ve uyarılara rağmen sosyal medya platformlarında mevzuata aykırı ilan verdiği tespit edilen 42 emlak ve 40 galeri işletmesine, her bir işletmeye 100 bin lira olmak üzere toplam 8,2 milyon lira idari para cezası uygulandığına işaret edilen açıklamada, şunlar kaydedildi:
"Ayrıca söz konusu hesaplara erişim META tarafından engellenecektir. Sosyal medyada yayımlanan taşınmaz ve taşıt ilanları Bakanlığımızca titizlikle takip edilmeye devam edilecektir. Emlak ve galeri işletmelerinin herhangi bir idari yaptırımla karşılaşmamaları için sosyal medya platformlarında belirtilen kurallara aykırı şekilde ilan paylaşımı yapmamaları, paylaşımlarında EİDS doğrulaması yapılmış ilan linkinin yanı sıra ilan fiyatı bilgisine de mutlaka yer vermeleri gerekmektedir."

Ekonomim.com

Tekstil ve hazır giyim sektöründe üretim süreçlerinin optimize edilmesi ve operasyonel esneklik sağlanması amacıyla sıkça başvurulan "evlere iş verme" modeli; düğme dikimi, çıtçıt takma, pul-boncuk işleme ve ürünün tamamlanmasına yönelik tamamlayıcı el işçiliklerinde taraflara önemli vergisel ve idari sorumluluklar yüklemektedir.

Üretim zincirinin tamamlayıcı birer aşaması niteliğindeki bu el işçiliklerinin evlerde yaptırılması karşılığında gerçekleştirilen ödemelerin; Gelir Vergisi Kanunu (GVK) açısından "ücret" mi yoksa "esnaf muaflığı kapsamındaki ev eksenli imalat faaliyetine ilişkin hizmet bedeli" mi sayılacağı; stopaj oranının tespiti, belge düzeni, KDV istisnası ve sosyal güvenlik boyutu bakımından kritik bir ayrım noktası oluşturmaktadır.

1. Yasal Çerçeve ve GVK 9/6 Kapsamında Faaliyetin Hukuki Sınırları

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 9'uncu maddesinin birinci fıkrasının (6) numaralı bendinde; evlerde kullanılan dikiş, nakış, ütü ve benzeri makine ve aletler hariç olmak üzere, muharrik kuvvet (sanayi tipi motorlu güç) kullanmamak ve dışarıdan işçi çalıştırmamak kaydıyla; oturdukları evlerde havlu, örtü, çarşaf, çorap, dokuma mamulleri, örgü, dantel, nakış işleri ile pul, payet ve boncuk işleme gibi ürünleri üretenlerin gelir vergisinden muaf olduğu hükme bağlanmıştır.

Konuya açıklık getiren 264 Seri No'lu Gelir Vergisi Genel Tebliği'nin esnaf muaflığı uygulamasına ilişkin açıklamalarında , anılan bentte sayılan emtianın imali için ödenen hizmet bedellerinin de ücrete ilişkin unsurları taşımamak kaydıyla bu bent kapsamında değerlendirileceği ifade edilmiştir.

Hukuki Nüans: Tekstil ürünlerinin üretim sürecinde yer alan her el emeği faaliyeti otomatik olarak GVK 9/6 kapsamına dahil edilemez. İdarenin ve yargının yerleşik yaklaşımı uyarınca; yalnızca tekstil ürünlerinin imalat sürecinin ayrılmaz bir aşaması niteliğinde olan ve ürünün tamamlanmasına yönelik el emeğine dayalı tamamlayıcı işler (düğme dikimi, aksesuar montajı, pul-boncuk işleme vb.) somut olayın niteliğine göre esnaf muaflığı kapsamında bir hizmet ifası olarak değerlendirilebilmektedir. Buna karşın genel kalite kontrol, kumaş ayıklama, kesim sonrası tasnif veya doğrudan depo-paketleme gibi bağımsız lojistik ve organizasyonel hizmetler bu muafiyet sınırlarının dışına çıkabilmektedir.

2. Mevzuat ve Hukuki Dayanaklar Tablosu

3. Ücret İlişkisi ile Bağımsız Ev Eksenli Faaliyet Ayrımı

Vergi incelemelerinde ve yargı kararlarında bir işin "ücret" mi yoksa "esnaf muaflığı kapsamında bağımsız faaliyet" mi olduğu belirlenirken tek bir ölçüte dayanılmaz; tüm unsurlar birlikte değerlendirilir:

4. "Bağlılık Arz Etme" Riski ve Vergi İncelemelerindeki Kritik Noktalar

GVK'nın 9'uncu maddesinde yer alan bağlılık arz eden faaliyetlere ilişkin sınırlama , uygulamada inceleme elemanlarının en çok odaklandığı ve tarhiyat riski barındıran alandır.

Aşağıdaki fiili unsurların varlığı, incelemelerde "gizli istihdam / kayıt dışı ücret" iddiasını güçlendirebilir:

* Evdeki kişinin fiilen ve sürekli olarak yalnızca tek bir firmaya üretim yapması, ekonomik gelirinin tamamını bu kaynaktan elde etmesi,

* İşletmenin ev çalışanına günlük katı üretim kotaları ve mesai saatleri dayatması,

* Evdeki üretim sürecine nezaret etmek üzere firmanın denetim veya kontrol personeli görevlendirmesi,

* Kullanılan makine ve teçhizatın (örneğin motorlu sanayi tipi makinelerin) mülkiyetinin işletmeye ait olması ve eve kurulması,

* Hammadde ve yardımcı malzemenin tamamen firma tarafından karşılanması (bu durum tek başına belirleyici olmamakla birlikte, diğer bağımlılık unsurlarıyla birleştiğinde ücret karinesini güçlendirir).

5. Vergi İnceleme Örnekları ve Hukuki Sonuçları

İnceleme elemanlarının fiili tespitleri neticesinde karşılaşılacak iki temel Örnek ve doğuracağı sonuçlar şu şekildedir:

Örnek 1: Esnaf Muaflığı Kapsamında Kabul Edilen (Hukuka Uygun)

* Fiili Durum: Ev çalışanı, birden fazla tekstil atölyesinden sipariş almakta; kendi ev tipi dikiş aletleriyle, herhangi bir mesai ve gözetim baskısı olmadan adet başına düğme dikimi yapmaktadır.

* Hukuki Sonuç: GVK 9/6 uyarınca esnaf muaflığı geçerlidir. İşletme brüt tutar üzerinden %2 gelir vergisi stopajı keserek Gider Pusulası düzenler. KDV hesaplanmaz; mevzuata uygunluk şartlarının sağlanması halinde vergi ve SGK yönünden ilave bir yükümlülük doğması beklenmez.

Örnek 2: Hizmet Akdi / Gizli Ücret Kabul Edilen (Riskli ve Eleştiriye Açık)

* Fiili Durum: İşletme, evde çalışan kişiye endüstriyel makine tahsis etmiş; her sabah iş verip akşam teslim alma kuralı koymuş, haftalık sabit çalışma saati belirlemiş ve düzenli maktu ödeme yapmaktadır.

* Hukuki Sonuç: İlişki GVK 61 kapsamında "hizmet akdi" sayılır. Yapılan ödemeler brütleştirilerek GVK'nın 103'üncü maddesinde yer alan artan oranlı tarifeye ve damga vergisine tabi tutulur. Aradaki stopaj farkı için vergi ziyaı cezalı tarhiyat uygulanır; ayrıca 5510 sayılı Kanun kapsamında geriye dönük sigorta primleri ve idari para cezaları tahakkuk ettirilir.

6. Sosyal Güvenlik (SGK) Boyutu

Konunun yalnızca gelir vergisi boyutuyla değil, sosyal güvenlik mevzuatı açısından da ele alınması gerekir.

İş ilişkisinin fiilen hizmet akdine dayandığının tespiti halinde işletmeler; yalnızca vergi farkı ve cezalardan değil, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 4/a maddesi kapsamında geçmişe dönük sigorta primleri, gecikme zamları ve idari para cezalarından da sorumlu tutulurlar.

Buna karşın esnaf muaflığı kapsamında evinde bağımsız olarak el işçiliği yapan kişiler, 5510 sayılı Kanun'un Ek-5'inci maddesi kapsamında kendi nam ve hesaplarına prim ödeyerek sigortalılık imkânından yararlanabilmekte; bu durum sipariş veren işletmeye herhangi bir işveren prim yükümlülüğü doğurmamaktadır.

7. Hesaplama ve Muhasebe Kaydı

GVK 94/13-a uyarınca stopaj matrahı brüt hizmet bedelidir.

Uygulama Örneği:

Tekstil imalatçısı (A) A.Ş., evde düğme dikimi ve tamamlayıcı el işçiliği yapan Bayan (B)'ye brüt 20.000 TL ödeme yapacaktır.

* Brüt Hizmet Bedeli: 20.000 TL

* Gelir Vergisi Tevkifatı (GVK 94/13-a, %2): 400 TL

* Ödenecek Net Tutar: 19.600 TL

* Katma Değer Vergisi: 3065 sayılı KDVK Madde 17/4-a uyarınca hesaplanmaz.

İşlem karşılığında VUK 234 uyarınca Gider Pusulası tanzim edilir ve dışarıdan temin edilen üretim hizmeti niteliğindeki bu gider tekdüzen hesap planında şu şekilde muhasebeleştirilir:

----------------------------- / -----------------------------

730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ 20.000 TL

(veya 740 Hizmet Üretim Maliyeti)

- Ev Eksenli Üretim Hizmet Giderleri

360 ÖDENECEK VERGİ VE FONLAR 400 TL

- Ödenecek Gelir Vergisi Stopajı (%2)

100 KASA / 102 BANKALAR 19.600 TL

- Muaf Esnafa Yapılan Net Ödeme

Gider pusulası ile evde tamamlayıcı işçilik bedeli ödemesi kaydı

----------------------------- / -----------------------------

Sonuç ve Değerlendirme

Tekstil ve hazır giyim sektöründe evlere verilen düğme dikimi, aksesuar montajı ve benzeri el emeğine dayalı tamamlayıcı işler; somut olayın özelliklerine göre 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 9/6'ncı maddesi ve 264 Seri No'lu Genel Tebliğ düzenlemeleri doğrultusunda esnaf muaflığı kapsamında değerlendirilebilmektedir.

Bu kapsamdaki ödemelerin %2 gelir vergisi tevkifatına tabi tutulması, Gider Pusulası ile tevsik edilmesi ve işlemde KDV hesaplanmaması yasal gerekliliktir.

Ancak uygulamanın vergi idaresi ve SGK denetimlerinde "hizmet akdi / ücret" olarak yeniden nitelendirilmemesi için;

1. Ev çalışanına endüstriyel nitelikte makine ve motorlu teçhizat tahsis edilmemeli,
2. İşverene tabi ve hiyerarşik bağımlılık (mesai baskısı, katı kotalar, doğrudan gözetim) kurulmamalı,
3. Süreç, parça başı teslim esaslı bağımsız bir sipariş ilişkisi çerçevesinde yürütülerek Vergi Usul Kanunu standartlarında belgelendirilmelidir.

Hüseyin Gökhan ARPA
Gelir Uzmanı

hgarpa@gmail.com

YASAL UYARI

Bu makale yalnızca genel akademik ve mesleki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Mevzuat hükümleri somut olayın niteliğine, tebliğ ve yargı içtihatlarına göre farklılık arz edebileceğinden; bağlayıcı işlem tesis edilmeden önce 3568 sayılı Kanun uyarınca yetkili meslek mensuplarından (SMMM / YMM) veya vergi hukukçularından profesyonel danışmanlık alınması önerilir. Bu çalışmanın tatbikinden doğabilecek doğrudan ya da dolaylı zararlardan yazar sorumlu tutulamaz.

Yılmaz Sezer ÜSTAT, bizzat BAĞIMSIZ DENETİMDE YERLİ VE MİLLİ HUSUSUNDA ADIMIZLA (SELAHATTİN İPEK) AÇIKLAMADA BULUNMUŞTUR. TEŞEKKÜR EDİYORUM. TRT 1 Radyoda Bağımsız Denetimde Yerli ve Milli konusundaki görüşlerini açıklamıştır.