Spot altın yüzde 0,6 düşüşle ons başına 4.076,53 dolara geriledi. Buna karşın fiyatlar haftalık bazda yüzde 0,6, aylık bazda ise yaklaşık yüzde 1,7 yükselişe hazırlanıyor. Ağustos vadeli ABD altın kontratları da yüzde 0,4 düşüşle 4.074,20 dolardan işlem gördü.

KCM Trade Baş Piyasa Analisti Tim Waterer, altındaki geri çekilmenin kâr realizasyonu ve ABD dolarındaki toparlanmadan kaynaklandığını belirterek, “Altın bu ay daha güçlü bir performans sergiledi. Özellikle 4 bin dolar seviyesi güçlü bir destek oluşturdu ve düşüşlerde alıcıları cezbetti.” değerlendirmesinde bulundu.

ABD doları, perşembe günü Ocak 2023’ten bu yana en sert günlük düşüşünü yaşamasının ardından yüzde 0,3 yükseldi. Güçlenen dolar, dolar cinsinden fiyatlanan altını yabancı yatırımcılar açısından daha pahalı hale getiriyor.

ABD Merkez Bankası (Fed), çarşamba günkü toplantısında faiz oranlarını sabit bırakırken, Başkan Kevin Warsh bir sonraki politika adımına ilişkin net bir sinyal vermedi. CME FedWatch verilerine göre piyasalar, eylül ayında faiz artırımı olasılığını yüzde 63 olarak fiyatlıyor.

Öte yandan Orta Doğu’da Mısır’ın Akdeniz kıyısındaki Dimyat Limanı’nda iki doğalgaz gemisinde yangına yol açan insansız hava aracı saldırısı, Süveyş Kanalı üzerinden yapılan sevkiyatlara yönelik yeni riskleri gündeme getirdi.

BCA Research analistleri ise uzun vadede Hürmüz krizinin etkisinin azalacağını ancak jeopolitik kutuplaşma, küreselleşmedeki yavaşlama ve ABD’nin mali dengesizliklerinin altını güvenli liman olarak desteklemeye devam edeceğini belirtti.

Diğer değerli metallerde spot gümüş yüzde 0,8, platin yüzde 1,7 ve paladyum yüzde 0,8 geriledi. Buna karşın platin ve paladyum aylık bazda yükseliş kaydetmeye hazırlanıyor.

Bloomberg HT

Böylece kuru incir ve kimyonla birlikte dört önemli ihraç ürününde sınır kontrolleri belirgin şekilde artırılmış oldu. Kararlar ithalat yasağı anlamına gelmese de daha fazla sevkiyatın laboratuvar analizine tabi tutulması, resmi sertifika zorunluluğu, sınır kapılarında bekleme sürelerinin uzaması ve ilave analiz maliyetleri nedeniyle ihracatçılar açısından önemli bir yük oluşturuyor.

Sürekli güncelleme yapılıyor

AB'nin söz konusu uygulaması yeni değil. Avrupa Komisyonu, 2019/1793 sayılı Uygulama Tüzüğü ile üçüncü ülkelerden ithal edilen ve gıda güvenliği açısından risk taşıyan ürünler için “artırılmış resmi kontrol” sistemini oluşturdu. Sistem kapsamında üye ülkelerde yapılan sınır kontrolleri ile Hızlı Alarm Sistemi (RASFF) bildirimleri düzenli olarak analiz ediliyor. Elde edilen sonuçlara göre ürünler listeye ekleniyor, kontrol oranları artırılıyor, azaltılıyor veya tamamen listeden çıkarılıyor. Komisyon bu listeyi en az altı ayda bir güncelliyor. Dolayısıyla ürünlerde tespit edilen uygunsuzlukların devam etmesi denetim oranlarının daha da yükselmesine yol açabileceği gibi, iyileşme sağlanması halinde kontroller gevşetilebiliyor.

Domates ilk kez listeye girdi

18 Temmuz 2025 tarihli 2025/1441 sayılı düzenleme, Türkiye açısından en dikkat çekici değişikliği domateste getirmişti. Komisyon, pestisit kalıntıları nedeniyle Türkiye menşeli domatesleri ilk kez artırılmış kontrol kapsamına aldı. Ağustos 2025'ten itibaren AB sınırlarına ulaşan Türk domatesi sevkiyatlarının yüzde 20'si kimlik doğrulaması ve fiziksel kontrole tabi tutulmaya başlandı. Kontroller sırasında gerekli görülmesi halinde ürünlerden numune alınarak laboratuvar analizleri yapılıyor. Analiz sonuçları çıkıncaya kadar sevkiyatlar bekletilebiliyor. Uygunsuzluk tespit edilmesi halinde ise ürünler geri çevrilebiliyor, imha edilebiliyor veya ihracatçı ülkeye iade edilebiliyor.

3 üründe denetim daha ağır

AB'nin denetimleri yalnızca domatesle sınırlı değil. Kuru incir ve kimyon daha önce de özel ithalat koşullarına tabi ürünler arasında yer alıyordu. Ancak mevcut düzenlemeler bu ürünlerde yüksek kontrol seviyesinin devam ettiğini gösteriyor. Buna göre; kuru incirlerde aflatoksin ve okratoksin A riski nedeniyle sevkiyatların yüzde 30'u kontrol ediliyor. Kimyon tohumlarında doğal toksin grubundaki pirolizidin alkaloidleri nedeniyle kontrol oranı yüzde 50 seviyesinde bulunuyor. Bu ürünlerde yalnızca sınır kontrolleri değil, resmi analiz raporları ve sağlık sertifikaları da zorunlu tutuluyor. Ocak 2026'da yürürlüğe giren yeni düzenlemeyle ise Türkiye menşeli Antep fıstığı ve Antep fıstığı ürünleri de aflatoksin bulgularının devam etmesi nedeniyle yüzde 50 kontrol oranına çıkarıldı. Aynı uygulama, ABD menşeli olup Türkiye üzerinden AB'ye sevk edilen Antep fıstıkları için de geçerli hale geldi. Türkiye, kuru incirden 369,8 milyon dolar, domatesten yaklaşık 400 milyon dolar, Antep fıstığından ise 178,2 milyon dolarlık ihracat geliri sağlıyor. Bu üç üründe ihracatın önemli bir kısmı da AB ülkelerine yapılıyor.

Greyfurt kontrolden çıkarıldı

AB'nin risk esaslı sistemi yalnızca denetimleri artırmıyor, olumlu gelişmeleri de dikkate alıyor. Ocak 2026 düzenlemesiyle Türkiye menşeli greyfurtlarda yapılan resmi kontrollerde uyumun artması üzerine ürün, artırılmış kontrol listesinden çıkarıldı. Daha önce yüzde 10 oranında denetime tabi tutulan greyfurtlar için ilave kontrol uygulaması sona erdi.

AB alarm sisteminde Türkiye ilk sırada

Avrupa Komisyonu'nun yayımladığı 2025 Alert and Cooperation Network (ACN) Raporu, Türkiye açısından dikkat çekici veriler içeriyor. Rapora göre 2025 yılında meyve ve sebzelerle ilgili bin 572 bildirim yapıldı. Bunların yüzde 67'si insan sağlığı açısından olası risk taşıyan bildirimler olarak sınıflandırıldı. Bildirimlerin yüzde 59'unu pestisit kalıntıları oluştururken, en fazla bildirime konu olan ürünler arasında biber, domates ve turunçgiller yer aldı. En sık tespit edilen pestisitler ise chlorpyrifos, acetamiprid ve formetanate oldu. Mikotoksin kaynaklı bildirimlerde ise özellikle kuru incirde aflatoksin ve okratoksin A öne çıktı. Rapora göre Türkiye, üst üste ikinci yıl meyve ve sebzeye ilişkin bildirimlerde en fazla adı geçen menşe ülke oldu. Özellikle incir, turunçgiller ve biber ürün gruplarında yoğun bildirim yapılırken, komisyon bu durumun kısmen Türk ürünlerine zaten uygulanan yüksek kontrol oranlarından kaynaklandığını da vurguladı. Antep fıstığında aflatoksin, susam ve kuruyemiş ürünlerinde Salmonella, kimyon ve kekikte ise doğal toksin bildirimleri dikkat çeken diğer başlıklar arasında yer aldı.

Avrupa Komisyonu'nun 2025 Türkiye Raporu da gıda güvenliği alanında eleştirel değerlendirmeler içerdi. Raporda, Türkiye'nin gıda güvenliği, veterinerlik ve bitki sağlığı politikalarında raporlama döneminde ilerleme kaydedemediği belirtildi. Komisyon pestisit kalıntılarının AB maksimum limitleriyle uyumlu hale getirilmesini, gıda ve yem işletmelerinin AB standartlarına uygun hale getirilmesini, hayvansal yan ürün sisteminin geliştirilmesini, çiğ süt stratejisinin tamamlanmasını, denetim, izlenebilirlik ve üretim sistemlerinin güçlendirilmesini talep etti. Öte yandan AB'nin Hızlı Alarm Sistemi (RASFF) verilerine göre 2025 yılında Türkiye menşeli ürünler hakkında 485 bildirim yapıldı. Bu rakam, sistemdeki toplam 5 bin 328 bildirimin yaklaşık yüzde 9'unu oluştururken, Türkiye en fazla bildirim alan menşe ülke oldu. Bildirimlerin 298'i sınır reddi, 58'i uyarı, 129'u ise bilgi bildirimi niteliği taşıdı. En fazla bildirim alan ürünler arasında kuru incir, Antep fıstığı, taze biber, asma yaprağı ve kekik yer aldı. Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı ise Nisan ayında yaptığı açıklamada, Türkiye'nin AB Hızlı Alarm Sistemi kapsamındaki uygunsuzluk oranının son beş yılda yüzde 74 azaldığını söylemişti.

SEKTÖR TEMSİLCİLERİ NE DİYOR?

Hayrettin Uçak: AB denetlesin, ürünümüzden eminiz

Avrupa Birliği'nin Türk domatesine yönelik denetim oranını artırmasını değerlendiren Ege Yaş Meyve Sebze İhracatçıları Birliği Başkan Yardımcısı Hayrettin Uçak, uygulamadan endişe duymadıklarını söyledi. Denetimlerin kalite standartlarını daha da güçlendireceğini belirten Uçak, "Denetlesinler, sıkıntı olmaz. Eğer bir eksiğimiz varsa biz de görür, kendimize çeki düzen veririz" dedi. Türkiye'den özellikle jeotermal seralarda üretilen salkım domateslerin yaklaşık yüzde 60'ının ihraç edildiğini, bunun büyük bölümünün de Avrupa pazarına gittiğini ifade eden Uçak, bugüne kadar AB'den kalıntı nedeniyle geri dönen bir ürün bulunmadığını vurguladı. Uçak, "Kaliteli ve kalıntısız üretime büyük önem veriyoruz. Şu ana kadar Avrupa Birliği'nden geri dönen hiçbir ürünümüz olmadı. Gönlümüz rahat. Dünyanın her yerine güvenle ürün gönderebilecek kaliteye sahibiz. Bunu onlar da görecek ve zamanla denetimlerin gevşeyeceğine inanıyoruz" diye konuştu.

Şemsettin Özgür: İhracatın sürdürülebilirliğini etkiliyor

Avrupa Birliği'nin kuru incirde denetim oranını yükseltmesinin ihracatçı üzerinde önemli bir maliyet ve zaman baskısı oluşturduğunu belirten Ege İhracatçı Birlikleri Kuru Meyve Sektör Kurulu Başkanı Şemsettin Bayram Özgür, uygulamanın ihracatın sürdürülebilirliğini de olumsuz etkilediğini söyledi. Ürün kalitesini artırmak amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığı ile İncir Araştırma Enstitüsü iş birliğinde çalışmalar yürüttüklerini ifade eden Özgür, iklim koşullarının ürün kalitesi üzerinde belirleyici rol oynadığına dikkat çekti. Ar-Ge çalışmalarıyla riskleri azaltmaya çalıştıklarını belirten Özgür, "Ancak bu kadar yüksek kontrol oranları ihracatçıyı hem maliyet hem de operasyon açısından ciddi şekilde zorluyor. Süreçler uzuyor ve Avrupa Birliği pazarına ihracat güçleşiyor. Bu nedenle ihracatta son dönemde AB yerine alternatif pazarlara yönelim artmaya başladı" dedi.

Kazım Taycı: Uygulanan kriterler hakkaniyetli değil

Avrupa Birliği'nin Türk tarım ürünlerine yönelik denetim ve kısıtlamalarında çifte standart uygulandığını düşündüklerini belirten İstanbul Hububat Bakliyat Yağlı Tohumlar ve Mamulleri İhracatçıları Birliği Başkanı Kazım Taycı, üreticilerin AB standartlarına uyum sağlamak için önemli çaba gösterdiğini söyledi. AB'nin son olarak pul biberde kontrol oranını yüzde 25'ten yüzde 41'e çıkardığını hatırlatan Taycı, "Türkiye, Avrupa'nın kaliteli ürün tedarik ettiği en önemli ülkelerden biri olmasına rağmen uygulanan kriterlerin hakkaniyetli olmadığını düşünüyoruz. Denetim ve kısıtlamalarda daha esnek bir yaklaşım bekliyoruz" dedi. Karşılıklı tarım ticaretinin kolaylaştırılması gerektiğini vurgulayan Taycı, mevcut uygulamaların lojistik süreçleri de olumsuz etkilediğine dikkat çekerek, "Bulgaristan sınırına giden TIR'larımızın ne kadar sürede geçeceğini artık biz bile öngöremiyoruz. Tarım ticaretinde hem denetim süreçlerinin hem de karşılıklı kota ve geçiş uygulamalarının daha öngörülebilir hale gelmesine ihtiyaç var" ifadelerini kullandı.

Yener Karadeniz-Dünya

Bunların hepsi önemli gelişmeler. Ancak bana göre son günlerde asıl dikkat edilmesi gereken konu bun­ların hiçbiri değil. Çünkü artık fonların büyüklüğün­den çok, o büyüklüğün hangi değer üzerinden ölçül­düğü konuşulmaya başladı. Hele ki SPK’nın geçtiği­miz haftaki düzenlemesini dikkate aldığımızda.

Gayrimenkul yatırım fonlarında fiyat mı, değer mi?

Ama öncelikle fiyat ile değer arasındaki ayrıma bir bakalım. İlk bakışta teknik gibi görünen bu ayrım as­lında oldukça önemli. Çünkü aynı fon için karşımıza çıkan her rakam aynı şeyi ifade etmiyor. Bir tarafta piyasada oluşan fiyat var. Diğer tarafta ise fon port­föyündeki varlıkların değerleme süreci sonunda he­saplanan birim pay değeri. Çoğu zaman bu iki kav­ram birbirinin yerine kullanılıyor. Oysa aynı değiller.

Aslında bu durum yalnızca gayrimenkul yatırım fonlarına özgü de değil. İşlem hacminin sınırlı oldu­ğu piyasalarda oluşan fiyat ile ekonomik değeri esas alan hesaplamalar zaman zaman birbirinden farklı­laşabilir. Fiyat, belirli bir anda gerçekleşen işlemin sonucudur.

Birim pay değeri ise fon portföyündeki varlıkların ilgili düzenlemeler çerçevesinde yapılan değerlemeleri esas alınarak hesaplanan net varlık değerinden oluşur. Dolayısıyla aynı varlık için fark­lı rakamlarla karşılaşılması tek başına bir çelişki de­ğildir. Önemli olan hangi rakamın neyi temsil ettiği­ni doğru okuyabilmektir.

SPK’nın düzenlemesi

Geçtiğimiz hafta SPK’nın bu alanda yaptığı dü­zenleme de tam olarak bu nedenle dikkat çekiciydi. Düzenleme, gayrimenkul yatırım fonlarının ya da gi­rişim sermayesi yatırım fonlarının değerleme esas­larını değiştirmiyor. Değişiklik, borsada işlem gören bu fonların katılma paylarını portföyünde bulundu­ran yatırım fonlarının finansal raporlarında hangi değerin esas alınacağına ilişkin.

Buna göre, daha ön­ce borsada oluşan fiyat üzerinden değerlenen katıl­ma paylarının, kurucu portföy yönetim şirketi tara­fından açıklanan en son birim pay değeri esas alına­rak değerlenmesi benimsendi. Bu kapsamda mevcut uygulamaya göre değerleme yapan fonlara 31 Tem­muz 2026 tarihine kadar uyum süresi de tanındı. İlk bakışta muhasebe uygulamasına ilişkin teknik bir değişiklik gibi görünse de, bence düzenlemenin asıl önemi “fiyat ile değer arasındaki farkı” yeniden gö­rünür hale getirmesinde yatıyor.

Değerlemenin önemi ve şeffaflık

Burada değerleme raporlarının rolünü de ayrıca vurgulamak gerekiyor. Uzun yıllar gayrimenkul de­ğerlemesini daha çok kredi süreçlerinin doğal bir parçası olarak değerlendirdik. Oysa bugün aynı de­ğerleme çalışmaları, yatırım fonlarının net varlık değerinin hesaplanmasından finansal raporlamaya kadar çok daha geniş bir alanı etkiliyor. Değerleme raporu artık yalnızca bir taşınmazın değerini belir­leyen teknik bir çalışma değil. Aynı zamanda yatı­rımcının gördüğü birim pay değerinin oluşmasında da belirleyici unsurlardan biri.

Bir başka önemli gelişme ise şeffaflık tarafında yaşanıyor. TEFAS sayesinde yatırımcılar fonların günlük birim pay değerlerini, geçmiş performans­larını ve portföy yapılarını çok daha yakından takip edebiliyor. Bilgiye erişimin kolaylaşması, doğal ola­rak daha fazla sorgulamayı da beraberinde getiri­yor. Bana göre bu, sermaye piyasalarının gelişmesi açısından son derece olumlu bir tablo.

Elbette piyasa fiyatını tamamen göz ardı etmek mümkün değil. Sonuçta fiyat, alıcı ile satıcının be­lirli bir anda üzerinde uzlaştığı seviyeyi gösteriyor. Ancak özellikle işlem hacminin sınırlı olduğu piya­salarda oluşan fiyatın, ekonomik değeri her zaman birebir yansıtmasını beklemek de doğru olmaya­caktır. Bu nedenle yatırım kararı verirken yalnızca fiyatı değil, o fiyatın hangi değeri temsil ettiğini de dikkate almak gerekiyor.

Bence SPK’nın bu son ve çok önemli düzenleme­sini yalnızca teknik bir muhasebe değişikliği olarak okumamak gerekiyor. Bu düzenleme aynı zamanda bize önemli bir gerçeği yeniden hatırlatıyor. Ser­maye piyasalarında fiyat ile değer aynı kavram de­ğildir. Özellikle gayrimenkul yatırım fonları gibi de­ğerlemenin sistemin merkezinde olduğu yapılarda, bu ayrımı doğru yapmak yatırımcı açısından da, pi­yasanın sağlıklı gelişimi açısından da giderek daha fazla önem taşıyacaktır.

Ancak değerleme tartışmasının burada bittiğini düşünmüyorum. Hatta bana göre asıl sorular bun­dan sonra başlıyor. Bir fonun çok yatırımcısının ol­ması gerçekten o fonu daha mı değerli kılıyor? En yüksek getiriyi sağlayan fonlar neden her zaman en büyük fonlar olmuyor? Ve bütün bunlar bize ya­tırımcı davranışı hakkında ne söylüyor? Önümüz­deki yazılarda TEFAS verilerine biraz daha yakın­dan bakmak ve biraz da bu sorular üzerinde dur­mak istiyorum.

Yargı sisteminin daha etkin ve hızlı işlemesini amaçlayan düzenleme; faiz hesaplamalarından dolandırıcılık suçlarına, duruşma sürelerinden miras davalarına kadar birçok alanda değişiklik içeriyor.

Kanuni faiz reeskont oranına bağlandı

Düzenlemenin ekonomik hayata yönelik en önemli başlıklarından biri kanuni faiz hesaplamasında yapılan değişiklik oldu. Buna göre, taraflar arasında faiz oranının belirlenmediği durumlarda uygulanacak kanuni faiz, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın kısa vadeli kredi işlemlerine uyguladığı reeskont faiz oranının yüzde 80'i esas alınarak belirlenecek.

Ayrıca, yılın ilk yarısında uygulanan oran ile 30 Haziran itibarıyla geçerli reeskont oranı arasında 5 puan veya daha fazla fark oluşması halinde yılın ikinci yarısında yeni oran uygulanacak.

Hesabını kullandıranlara ceza indirimi

Yasa kapsamında banka hesabı, kredi kartı, ödeme aracı veya kripto varlık hesabını başkalarının kullanımına açarak dolandırıcılık suçuna iştirak eden kişiler için ceza indirimi getirildi.

Suça katılımı yalnızca hesap veya ödeme aracını kullandırmakla sınırlı kalan kişilerin cezaları yarı oranında indirilecek. Daha önce bu suçlardan hüküm giyen veya dosyası istinaf ve temyiz aşamasında bulunanların durumları yeniden değerlendirilecek. İnfaz aşamasındaki hükümlüler ise mağdurun zararını altı ay içinde tamamen gidermeleri halinde etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanabilecek.

Duruşmalara üç ay sınırı

Yargılamaların hızlandırılması amacıyla hukuk davalarında iki duruşma arasındaki süre kural olarak üç ayı geçemeyecek. Bilirkişi incelemesi, istinabe veya benzeri zorunlu nedenlerin bulunması halinde hâkim gerekçesini göstermek şartıyla daha uzun süre belirleyebilecek.

HAGB uygulaması yeniden düzenlendi

Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) uygulamasında da önemli değişiklikler yapıldı.

İki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezasını gerektiren suçlarda belirli şartların oluşması halinde HAGB kararı verilebilecek. Bu kararlara karşı istinaf ve temyiz yolu da açıldı.

Buna karşın işkence, eziyet ile kamu görevlilerinin görevleri nedeniyle işledikleri kötü muamele suçlarında HAGB uygulanmayacak.

Miras satışlarında yeni usul

İcra ve İflas Kanunu'nda yapılan değişiklikle, tamamı mirasçılara ait taşınmazların ortaklığın giderilmesi amacıyla satışında ilk açık artırmaya yalnızca mirasçılar katılabilecek. İlk ihalede teklifler taşınmazın tahmini değeri üzerinden verilecek.

Dünya

-Denetim ve kontrolle görevli memurlarca düzenlenen tutanak tarihini,

-Kesinleşmiş mahkeme kararlarında kesinleşmiş karar tarihini,

-Bankalar ve kamu kurum ve kuruluşlarından alınan yazıların SGK’ya intikal tarihini,

takip eden aydan başlanılarak bir ay süreyle; üç yıl içinde ikinci defa tespiti halinde bir yıl süreyle yapılmaktadır.

Yasaklama işlemine konu edilen teşvikler sigortalıların gün ve kazançlarını eksik bildirdiği işyerleri açısından farklı, fiilen çalıştırmadıkları kişileri sigortalı olarak bildirdiği tespit edilen işyerleri yönünden farklıdır.

Şöyle ki, ilgili kanunlarda öngörülen düzenlemeler çerçevesinde;

1- Sigortalıların gün ve kazançlarını eksik bildirdiği veya hiç bildirmediği tespit edilen işyerleri 05510 (Beş/İki puanlık prim indirimi), 06486 (Yurtdışına gönderilen sigortalılara yönelik indirim), 25510/16322/26322/36322 (Yatırım teşviki) 06111 (Genç ve kadın teşviki) - 03294 (Sosyal yardım alanlara yönelik teşvik) kanun numaraları teşviklerden bir ay /bir yıl süreyle yasaklanmaktadır.

Buna karşın 15921 (İşsizlik ödeneği alanlar), 02828, (Sosyal hizmetlerden yararlanmış olanlara yönelik teşvik), 25225/55225 (Kültür yatırım ve girişim teşviki), 05746/15746 (-Ar-Ge teşviki), 14857 (Engelli teşviki) kanun numaralarından teşvik yasaklama işlemi yapılmamaktadır.

2- Fiilen çalıştırmadıkları kişileri sigortalı olarak bildirdiği tespit edilen işyerlerinin ise 05510, 06486, 25510/16322/26322/36322 kanun numaralı teşviklerden bir ay/bir yıl süreyle yararlanmalarına izin verilmez iken, fiilen çalıştırılmayan kişilerin sigortalı olarak bildirildiklerinin tespiti 15921, 06111, 02828, 25225/55225, 05746/15746, 14857, 03294 kanun numaralı prim teşviklerinden yararlanılmasına engel teşkil etmemektedir.

Sigortalıların gün ve kazançlarını eksik bildirdiği veya fiilen çalıştırmadığı kişileri sigortalı olarak bildirdiği tespit edilen işyerlerine yönelik teşvik yasaklama işleminin muhtasar ve prim hizmet beyannamesi gönderilmeden önce yapılması gerekmekle birlikte, uygulamada teşvik yasaklama işleminin teşvikli muhtasar ve prim hizmet beyannamesi gönderildikten sonra yapılması nedeniyle, işverenlerin yasaklı olduğu ayda teşvikten yersiz yararlanmaları, sonrasında yersiz yararlanılan teşvik tutarlarının gecikme cezası ve gecikme zammıyla birlikte geri alındığı sıklıkla görülmektedir.

Hatta teşvik yasaklama kapsamına girmeyen prim teşvikleri dahi, ikili teşvik uygulaması kapsamında öncelikle 05510 sayılı kanun indiriminin, sonrasında ilgili kanun maddesinde öngörülen teşvikin uygulanması nedeniyle, yersiz (hatalı) teşvik listesine düşebilmektedir.

Örneğin çalışanlarının gün ve kazançlarını eksik bildirdiği veya fiilen çalışmayan kişileri sigortalı olarak bildirdiği tespit edilen işyerleri yönünden 14857 sayılı kanun numaralı teşvikten yararlanılması mümkündür. Bir çalışanının hem gün hem de kazancını eksik bildirdiği tespit edilen bir işyeri için 14857 kanun numaralı muhtasar beyanname gönderilmeden teşvik yasaklama işlemi yapıldığı takdirde 14857 kanun numaralı tahakkuk fişinde 05510 kanun numarasından prim indirimi yapılmaksızın yalnızca 14857 kanun numarasından teşvik tahakkuku oluşturulmakta ve 14857 kanun numaralı prim teşvikinden usulüne uygun yararlanılmış kabul edilmektedir.

Buna karşın teşvik yasaklama işlemi yapılmadan 14857 kanun numaralı muhtasar beyanname gönderildiği takdirde öncelikle 05510 indirimi, sonrasında 14857 teşviki uygulanmaktadır. Bu durumda 14857 kanun numaralı bildirgenin gönderilmesinin ardından yasaklama işlemi yapıldığı takdirde, 14857 kanun numaralı tahakkuk fişinde 05510 indiriminin bulunması ve 05510 kanun indiriminin yasaklanacak kanun numaraları arasında yer alması nedeniyle 14857 kanun numaralı beyanname de hatalı teşvik listesine düşmektedir.

Aynı durum 06111 teşvikinden yararlanılmış bir işyerinde fiilen çalıştırılmayan bir kişinin sigortalı olarak bildirilmesi nedeniyle yasaklama işleminin 06111 kanun numaralı muhtasar beyannamenin gönderilmesinin ardından yapılması durumunda da yaşanmaktadır.

Sonuç olarak teşvik yasaklama işlemi sonrasında özellikle çalışan sayısı fazla olan işletmelerde bir aylık süre zarfında ciddi bir kayıp yaşandığı gibi teşvik yasaklama işleminin muhtasar beyanname gönderildikten sonra yapılması durumunda yararlanılan teşviklerin gecikme cezası ve gecikme zammıyla birlikte ödenmesi, hatta yasaklama kapsamına girmeyen teşviklerin de ikili teşvik uygulaması nedeniyle hatalı teşvikler listesine düşüyor olması nedeniyle yaşanan kayıp daha da artmaktadır.

Bu bakımdan gerek çalışanlarının gün ve kazançlarını eksik bildirdiği, gerekse fiilen çalışmayan kişileri sigortalı olarak bildirdiği tespit edilen işyerleri yönünden yapılacak teşvik yasaklama işleminin, yasağa konu olan aya ilişkin muhtasar beyannamenin verilme süresi başlamadan yapılması şarttır.

Ne var ki teşvik yasaklama işlemleri ile ilgili olarak sosyal güvenlik merkezlerince yapılacak işlemlerin talimatlandırıldığı 2017/18 sayılı Genelgede “Teşviklerden Bir Ay/Bir Yıl Süreyle Yasaklama” menüsü vasıtasıyla yasaklama giriş işleminin özel sektör işyerleri için her ayın 23’ünden, özel sektör işyeri olmakla birlikte ters işyeri kodu olan işyerleri için her dönemin 7’sinden sonra yapılması gerekmektedir.” şeklinde “enteresan” bir açıklama yapılmıştır. Haliyle 10 yıl önce yayımlanmış olan ve halen yürürlükte bulunan genelgedeki bu açıklamaların bir an evvel düzeltilmesi, yaşanan hak kayıplarını bir nebze de olsa önleyecektir.

Yaşanan sorunların tümüyle aşılması isteniliyorsa sosyal güvenlik merkezlerince yasaklama işlemi yapılmadan işverenlerce teşvikli beyanname gönderildiği durumlarda teşvik yasaklama işleminin teşvikli beyanname gönderilmeden bir sonraki veya daha sonraki aydan başlatılması hususunda 2017/18 sayılı Genelgede üç beş satırlık bir değişiklik yeterli olacaktır.

Çalışanların maaşlarından kesilen gelir vergisinin hangi oranlarda hesaplanacağı Gelir Vergisi Kanunu’nun (GVK) 103’üncü maddesinde düzenlenmiştir. Ücret gelirlerine uygulanan tarife normal koşullarda yüzde 15’ten başlamakta ve yüzde 40’a kadar çıkmaktadır. Dolayısıyla çalışanın elde ettiği ücret arttıkça uygulanacak gelir vergisi oranı da değişebilmektedir.

Buna göre çalışanın aylık ücretinden önce SGK işçi primi ve işsizlik sigortası primi kesilir; kalan tutar ise gelir vergisi tarifesine tabi tutulur. Ayrıca her yıl 1 Ocak’tan itibaren elde edilen ücretler kümülatif olarak toplanır ve bu toplam üzerinden gelir vergisi hesaplanır. Bu nedenle yıl içinde elde edilen ücret arttıkça çalışanlar bir üst vergi dilimine geçebilmektedir.

Ancak hesaplanan, yani maaştan kesilen bu vergi, çalışanın fiilen ödeyeceği vergi değildir. Çünkü ücretliler için asgari ücrete kadar gelir ve damga vergisi istisnası uygulanmaktadır.

Bu nedenle önce çalışanın ücreti üzerinden gelir vergisi hesaplanmakta, daha sonra asgari ücret tutarı aynı gelir vergisi tarifesine göre yeniden hesaplanarak istisna tutarı belirlenmekte, son olarak da bu tutar hesaplanan gelir vergisinden düşülmektedir.

Bu oldukça yerinde bir uygulamadır. Nitekim bu istisna sayesinde Hazine, 2025 yılında yaklaşık 850 milyar TL tutarında vergi gelirinden vazgeçmiştir. 2026 yılı bütçesinde ise bu istisna nedeniyle vazgeçilmesi öngörülen vergi tutarı 1 trilyon 92 milyar TL olarak hedeflenmiştir.

Sorun tam da burada başlıyor…

Buraya kadar her şey doğru görünüyor. Ancak hesaplamada esas alınan “asgari ücret” tutarı hatalıdır. İşveren ve Devlet lehine, çalışan aleyhine sonuç doğuran bu yazılı olmayan uygulama zamanla adeta bir teamüle dönüşmüş ve sanki kanunun emrettiği bir yöntemmiş gibi yıllardır sorgulanmadan uygulanmaktadır.

Şöyle ki;

Gelir Vergisi Kanunu’nun 23’üncü maddesinin (18) numaralı bendinde, asgari ücrete kadar olan ücretlerin gelir vergisinden istisna olduğu düzenlenmiş ve hükümde açıkça “asgari ücrete kadar olan ücret” ifadesine yer verilmiştir.

Ancak ülkemizde asgari ücret aylık değil, günlük olarak belirlenmektedir. Nitekim 2026 yılında uygulanacak asgari ücreti belirleyen Asgari Ücret Tespit Komisyonu da Resmî Gazete’de aylık değil, günlük asgari ücreti ilan etmiştir. Kararda, “işçinin bir günlük normal çalışma karşılığı asgari ücretinin 01.01.2026-31.12.2026 tarihleri arasında 1.101 TL” olduğu açıkça belirtilmiştir.

Bu tutar brüt günlük asgari ücreti ifade etmektedir. Esasen önceki yıllarda yayımlanan tüm Asgari Ücret Tespit Komisyonu kararlarında da aylık değil, günlük asgari ücret ilan edilmiştir.

Buna göre yalnızca asgari ücret elde eden çalışanların ücretleri gelir ve damga vergisinden tamamen istisna edilerek bu ücretler üzerinden vergi alınmaması sağlanmıştır.

Asgari ücretin üzerinde gelir elde eden çalışanlarda ise net asgari ücrete isabet eden ücret kısmı gelir ve brüt asgari ücrete isabet eden ücret kısmı ise damga vergisinden istisna edilmiştir.

Ancak uygulamada istisna edilen tutar, gerçek asgari ücret değil; günlük asgari ücretin 30 gün üzerinden hesaplanmasıyla bulunan SGK matrahına karşılık gelen tutardır.

Bu uygulama, çalışanların gereğinden fazla gelir ve damga vergisi ödemesine yol açmaktadır.

Asgari ücret aylık veya yıllık değil, günlük olarak belirlenmektedir. Buna rağmen uygulamada gelir vergisi istisnası hesaplanırken günlük tutar her ay 30 gün esas alınarak hesaplanmaktadır.

Bunun nedeni, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 88’inci maddesi uyarınca SGK uygulamasında ayın 30 gün kabul edilmesidir. Böylece gelir vergisi istisnasında da aylık brüt asgari ücret yerine SGK matrahına esas alınan tutar dikkate alınmaktadır. Kanunda öngörülmeyen bu uygulama çalışanlar açısından önemli hak kayıplarına yol açmaktadır.

Asgari ücret tutar karmaşası

2026 yılı için açıklanan 33.030 TL’lik tutar gerçekte aylık brüt asgari ücret değil, günlük brüt asgari ücretin 30 gün üzerinden hesaplanmasıyla bulunan SGK matrahıdır. Oysa 2026 yılında yedi ay 31 gün ile bitmektedir. Buna rağmen bu aylarda da gelir vergisi istisnası 30 gün üzerinden hesaplandığından, çalışanların ücret bordrolarında özellikle gelir vergisi yönünden eksik istisna uygulanmaktadır.

Şöyle ki;

Gelir Vergisi Kanunu’nun 23’üncü maddesinin (18) numaralı bendinde yer alan “ödemenin yapıldığı ayda geçerli olan asgari ücretin aylık brüt tutarından işçi sosyal güvenlik kurumu primi ve işsizlik sigortası primi düşüldükten sonra kalan tutarına isabet eden ücretler” hükmü uyarınca, gelir vergisinden istisna edilecek tutar “SGK matrahına” değil, açıkça ifade edildiği üzere “aylık brüt asgari ücrete” isabet eden tutardır.

Bu nedenle asgari ücretten fazla ücret elde eden tüm çalışanlar, gereğinden fazla gelir vergisi ödemektedir. Zira GVK’nın 23’üncü maddesinin (18) numaralı bendinde yer alan “...aylık brüt tutarından...” ifadesi gereği, gelir vergisi istisnasının brüt asgari ücrete isabet eden tutar üzerinden uygulanması gerekmektedir. Oysa uygulamada istisna, aylık 30 güne karşılık gelen, diğer bir ifadeyle SGK matrahına isabet eden tutar üzerinden hesaplanmaktadır.

Bugünkü uygulamada gelir vergisinden istisna edilen tutar yıllık 57.881,23 TL’dir. Bu tutar, günlük asgari ücretin her ay 30 gün esas alınarak hesaplanması sonucu ortaya çıkmaktadır. Oysa bir yıl 360 gün değil, 365 gündür; dört yılda bir ise 366 gündür. Başka bir ifadeyle, bir yılın yedi ayı 31 gün ile bitmesine rağmen bu aylarda da gelir vergisi istisnası yalnızca 30 gün üzerinden hesaplanmaktadır.

Oysa GVK’nın 23’üncü maddesinin (18) numaralı bendi açıkça “aylık brüt asgari ücret” ifadesini kullanmaktadır. Asgari ücretin gerçek aylık brüt tutarı esas alınsaydı, çalışanlar yıllık ortalama 1.125,5 TL daha az gelir vergisi ödeyecek, dolayısıyla ceplerinde de aynı tutarda daha fazla para kalacaktı.

2026 yılı itibarıyla yaklaşık 23 milyon ücretli çalışan bulunmaktadır. Buna karşılık asgari ücretle çalışanların sayısına ilişkin resmî ve kesin bir veri bulunmamaktadır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan bu sayının yaklaşık 6,6 milyon olduğunu açıklarken, DİSK-AR’ın raporunda bu sayı yaklaşık 8,5 milyon olarak ifade edilmektedir. Bu iki verinin ortalaması esas alındığında ise yaklaşık 7,5 milyon çalışanın asgari ücretle çalıştığı söylenebilir.

Bu durumda yaklaşık 7,5 milyon çalışanın asgari ücretle, kalan yaklaşık 15,5 milyon çalışanın ise asgari ücretin üzerinde ücret elde ettiğini varsayarsak; kişi başına yıllık ortalama 1.125,5 TL’lik fazla gelir vergisini çalışan sayısıyla çarptığımızda, 2026 yılında çalışanlardan yaklaşık 17,5 milyar TL fazla gelir vergisi tahsil edilmiş olacaktır. Başka bir ifadeyle, çalışanların cebine girmesi gereken yaklaşık 17,5 milyar lira Hazineye aktarılmış olacaktır.

Özetle, GVK’nın 23’üncü maddesinin (18) numaralı bendinde düzenlenen asgari ücret istisnası uygulamada, aylık brüt asgari ücret yerine SGK matrahı esas alınarak hesaplanmakta; bunun sonucunda çalışanlara eksik istisna uygulanmakta ve milyonlarca ücretliden gereğinden fazla gelir vergisi tahsil edilmektedir.

Sonuç olarak, çalışanlardan 2026 yılında yaklaşık 17,5 milyar TL fazla gelir vergisi, yaklaşık 1 milyar TL de fazla damga vergisi tahsil edilmiş olacaktır. Böylece yalnızca bu iki vergi bakımından çalışanların toplam kaybı yaklaşık 18,5 milyar TL’ye ulaşmaktadır.

Akıl olsaydı yönetenlerin bizi uygarlığın taşrasına itmesine izin vermezdik. Ahlak olsaydı: “Bu arsa benim” diye kaçak villa dikilmez, orman yakılıp otel yapılmaz, “benden sonrası tufan” denmezdi

Türkiye, potansiyel aşuresi gibi; 7 iklim 4 mevsim, faunası, tabiat güzellikleri, suyu, florası, endemik zenginliği… Peki, böylesi zenginliğin değere dönüşmemesinin sebebi ne ola ki? Benim bir tezim var: Akıl (planlama, öngörü, sistem kurma) ve ahlak (sorumluluk, liyakat, gelecek bilinci) eksikliği yüzünden.

Elmas madeninde kömür arıyor gibiyiz. Orkide, dağ çayları, tıbbi aromatik bitkiler; farmakoloji ve kozmetikte milyar dolarlık hammadde potansiyeli taşıyor. Akıl olsaydı, üniversiteler ve devlet enstitüleri bunları sistematik tarayıp, yerli patentlerle, yüksek katma değerli ürüne çevirebilirdik.

BEN GÖNLÜMÜ TOPRAK SANDIM TAŞ İMİŞ, MEĞER TAŞA TOHUM EKİLMEZ İMİŞ

Ahlak olsaydı; “bu topraklar bizim” demekle yetinmeyip “bu bitkiler gelecek nesillerin mirası” bilinciyle koruma alanları oluşturur, kaçak toplamaya göz yumulmazdı. Ya da “hobi evi” diyerek cennet vatanın mümbit arazilerine imar kurup cinnet vatana dönüştürmezdik. Yazık değil mi?

Elması taş sanıp kömür arıyoruz zira yeterince akıllı değiliz. Dört mevsimi bir günde yaşayıp, bir mevsimi bile yönetememek, az akılsızlık değil hani… Sırf bu yüzden darı ambarı üzerinde açlık çeken tavuklara döndük, gıda enflasyonunda dünya şampiyonu olduk, kendi hazinemizin dilencisi gibiyiz.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Potansiyel ziyanına dair…

Akıllılarımız yok mu?

Olmaz mı? Her toplumun %2’si zeki ve yeteneklidir ama bu %2’ye nasıl davrandığımız önemli. Ya devlet başa yapar ufukların efendisi oluruz ya da kuzgun leşe atar, uygarlığın taşrasına düşeriz.

Ahlaklılarımız yok mu?

Olmaz mı? Nükleer fizikte kural şudur: Zincirleme reaksiyonun başlaması için aktif madde miktarının kritik kütleye ulaşması gerekir. Bizdeki ahlaklıların sayısı, toplumsal atılım kritik kütlesine erişemedi.

NOT

UYGARLIK TALEBİ OLANLARIMIZ İLE KONFOR RANTİYELERİMİZİN MÜCADELESİ…

Türkiye, elinde yedi renkli bir palet, dört mevsimlik bir tuval ve endemik çiçeklerle dolu bir bahçe olan ressam gibi. Ama ressamın fırçası (akıl) kırık, boyaları karıştırma ahlakı yok. Tuval boş kalıyor; ya da üzerine rastgele, aceleyle, bazen de başkasının resmi çiziliyor. Halimize bakıp utanmamız gerekir.

POTANSİYEL SÖZLÜĞÜ

Potansiyel: Gizli kalmış, henüz ortaya çıkmamış, gelecekte gerçekleşmesi mümkün olan güç, yetenek

Gerçekleştirme: Potansiyelin ve becerinin, fark edilip değere dönüştürülmesi, hayata geçirilmesi

Atıl kapasite: Varlığın değerlendirilmemesi. Ev genci gibi… İmkân setinin etkin kullanılmaması

Tefessüh: Akılsızlık ve ahlaksızlığın bir toplumu kokuşturması, bencil bireylerle çürüme ortamı

Şeref OĞUZ-Ekonomim

Bu nedenle yer altı maden işlerinde çalışan işçiler bakımından çalışma süresi, fazla çalışma, ücret, hafta tatili, yıllık izin ve iş sağlığı ve güvenliği konularında özel koruyucu düzenlemeler bulunmaktadır.

4857 sayılı İş Kanunu uyarınca yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi, günde en çok 7,5 saat ve haftada en çok 37,5 saattir. Bu çalışma süreleri, en yüksek saatleri ifade ettiğinden iş yerinde vardiya planı yapılırken, günlük ve haftalık sürelerin aşılmaması gerekmektedir.

Yer altı maden işlerinde fazla çalışma ise kural olarak yasaktır. Ancak zorunlu nedenler veya olağanüstü haller gibi İş Kanunu kapsamında sınırlı olarak sayılan durumlarda fazla çalışma gündeme gelebilir. Bu hallerde haftalık 37,5 saati aşan her bir saat için fazla çalışma ücreti, normal saat ücretinin yüzde yüzden az olmamak üzere artırılması suretiyle ödenmelidir.

Çalışma süresi değerlendirilirken yalnızca fiilen kazı, üretim veya cevher çıkarma yapılan zaman dikkate alınmamalıdır. İşçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri, girmeleri ve buralardan çıkmaları için geçen süreler de çalışma süresinden sayılmaktadır.

Bu nedenle işçinin işyerine gelip yalnızca yer altında fiilen üretime başladığı an esas alınarak çalışma süresi hesabı yapılması doğru değildir. İşçinin yer altındaki asıl çalışma yerine ulaşması ve tekrar çıkması için geçen süreler de toplam çalışma süresi hesabına dahil edilmelidir.

Yer altı maden işçileri bakımından yıllık ücretli izin süreleri de artırımlı uygulanmaktadır. İş Kanunu uyarınca yer altı işlerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izin süreleri dörder gün artırılarak kullandırılmalıdır. Bu nedenle işçinin kıdemine göre belirlenen genel yıllık izin süresine ayrıca dört gün eklenmelidir.

Ücret bakımından da yer altı maden işçileri için özel düzenlemeler bulunmaktadır. 3213 sayılı Maden Kanunu'nun Ek 9'uncu maddesi kapsamında linyit ve taşkömürü çıkarılan işyerlerinde yer altında çalışan işçilere ödenecek ücret, asgari ücretin iki katından az olamayacaktır.

Yer ve su altında çalıştırma bakımından da özel yasaklar bulunmaktadır. İş Kanunu'nun 72'nci maddesi uyarınca maden ocakları ile yer altında veya su altında çalışılacak işlerde on sekiz yaşını doldurmamış erkeklerin ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır.

Yer altı maden işlerinde çalışan işçiler bakımından iş güvencesi yönünden de özel bir düzenleme bulunmaktadır. Genel kuralda işe iade davası açabilmek için en az altı aylık kıdem şartı aranırken, yer altı işlerinde çalışan işçiler bakımından bu kıdem şartı aranmamaktadır.

Bu nedenle diğer koşulların bulunması halinde yer altı işlerinde çalışan işçiler, altı aylık kıdemleri olmasa dahi diğer şartların yerine gelmiş olması halinde iş güvencesi hükümlerinden yararlanabilirler.

Yer altı maden iş yerlerinde iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin mevzuata uygun olarak yerine getirilmesi de oldukça önemlidir. İşverenin risk değerlendirmesi, havalandırma, gaz ölçümü, tahkimat, acil durum planı, patlamadan korunma, kişisel koruyucu donanım, tahliye sistemi ve çalışan eğitimleri gibi konularda gerekli tüm önlemleri alması esastır.

Maden iş yerlerinde yalnızca mevzuat gereği belge hazırlanması yeterli değildir. Hazırlanan risk değerlendirmesi, acil durum planı ve talimatların sahada uygulanabilir olması da gereklidir.

Sonuç olarak yer altı maden işçileri özel koruma altındadır. Bunun nedeni, işin niteliğinin çok tehlikeli ve yüksek riskli olmasıdır. Bu nedenle çalışma süresi sınırlıdır. Fazla çalışma ise ancak istisnai hallerde mümkündür. Yıllık izin, ücret ve iş güvencesi bakımından da özel hükümler uygulanır. Aksi halde işçilik alacakları, idari yaptırımlar ve iş kazası halinde işverenin daha yüksek sorumlulukları gündeme gelebilecektir.

Sosyal güvenlik mevzuatına göre, kural olarak emeklilik veya yaşlılık aylığı bağlanan kişilerin emeklilik sonrasında çalışmamaları; çalışmaları hâlinde ise bağlanmış olan emekli aylıklarının kesilmesi gerekmektedir.

Ancak ülkemizde, gelişmiş ülkelerle kıyaslandığında kişilerin daha genç yaşta emekli olması ve buna karşın bağlanan emekli aylıklarının çoğu zaman yeterli düzeyde bulunmaması, emekli kişilerin kayıt dışı çalışma eğilimini artırmıştır.

Bu çerçevede, hem emekli olup çalışmaya devam eden kişilerin kayıt içine alınarak sigorta primi ve vergi kaybının önlenmesi hem de emekli kişilerin emekli aylıkları kesilmeksizin çalışmalarına imkân tanınması amacıyla sosyal güvenlik destek primi uygulaması, sosyal güvenlik mevzuatına ilk olarak 5510/4-a (SSK) kapsamındaki sigortalılar yönünden, mülga 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nda 06.05.1986 tarihinde yapılan düzenlemeyle dâhil edilmiştir.

Benzeri düzenleme, daha sonraki süreçte 5510/4-b (Bağ-Kur) kapsamındaki sigortalılar için de 08.09.1999 tarihinde yapılmıştır.

Sosyal güvenlik destek primi uygulaması

Sosyal güvenlik destek primi uygulaması, belirli yaş, sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayısı şartlarını yerine getirerek emeklilik veya yaşlılık aylığı bağlanan kişilerin, emekli aylıkları kesilmeksizin çalışma hayatına devam edebilmelerine imkân sağlayan bir uygulamadır.

Sosyal güvenlik destek primi kapsamında çalışabilecek kişiler

Sigortalıların sosyal güvenlik destek primi uygulamasına tabi olup olmayacakları ve bu kapsamda hangi kanun hükümlerinin uygulanacağı, ilk defa sigortalı olunan tarihe göre farklılık göstermektedir.

Buna göre, Ekim/2008 ayından önce sigortalı olanlar, hangi kurumdan emekli olurlarsa olsunlar, emekli olduktan sonra emekli aylıkları kesilmeksizin 4/a (SSK) kapsamında sosyal güvenlik destek primi ödemek suretiyle çalışabilirler. Bu kişiler, tercih etmeleri hâlinde emekli aylıklarını kestirerek tüm sigorta kollarına tabi şekilde de çalışabilirler.

Aynı şekilde, Ekim/2008 ayından önce sigortalı olanların, hangi kurumdan emekli olurlarsa olsunlar, emekli olduktan sonra 4/b (Bağ-Kur) kapsamında emekli aylıkları kesilmeksizin çalışmaları mümkündür. Bu kişilerden emekli aylıkları üzerinden SGK tarafından kaynakta sosyal güvenlik destek primi kesilmekte iken, 29.02.2016 tarihinden itibaren söz konusu kesinti tamamen kaldırılmıştır.

Buna karşılık, hangi kurumdan emekli olurlarsa olsunlar, emekli olduktan sonra kamuda 4/c (Emekli Sandığı) kapsamında çalışmaya başlayanların emekli aylıkları kesilmekte olup bu kişilerin sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalışma imkânı bulunmamaktadır.

5510 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği Ekim/2008 döneminden sonra ilk defa sigortalı olup emeklilik şartlarını yerine getirerek yaşlılık aylığı bağlananların ise, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışma hâli hariç olmak üzere yeniden çalışmaya başlamaları durumunda aylıkları kesilmektedir. Dolayısıyla bu kişilerin hem emekli aylıklarını almaya devam edip hem de sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalışmaları mümkün değildir.

Sosyal güvenlik destek primi oranı ve ödeme yükümlülüğü

4/a (SSK) statüsünde çalışanlar yönünden sosyal güvenlik destek primi oranı %32,25 olup bu oranın %7,5’i işçi payı, %24,75’i ise işveren payıdır.

4/b (Bağ-Kur) kapsamında çalışanlar yönünden ise 29.02.2016 tarihinden itibaren sosyal güvenlik destek primi kesintisi kaldırılmıştır. Bu nedenle, emekli olduktan sonra 4/b (Bağ-Kur) kapsamında çalışanlar sosyal güvenlik destek primi kesintisine tabi olmaksızın emekli aylıklarını alabilirler.

4/c (Kamu) kapsamında çalışanların ise, hangi statüden emekli olurlarsa olsunlar, tekrar kamuda çalışmaya başlamaları hâlinde emekli aylıkları kesilmektedir. Bu nedenle bu kişilerin sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalışma imkânı bulunmamaktadır.

Sosyal güvenlik destek priminin emekliliğe etkisi

Sosyal güvenlik destek primi içinde emeklilik, diğer bir ifadeyle malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primleri bulunmadığından, sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışmanın emekli aylığına herhangi bir katkısı bulunmamaktadır.

Ayrıca sosyal güvenlik destek primleri toptan ödeme olarak iade edilmemekte ve hizmet birleştirmelerinde dikkate alınmamaktadır.

Sosyal güvenlik destek primi kapsamında sağlanan yardımlar

Emekli olduktan sonra 4/a (SSK) statüsünde sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışan kişilerin iş kazası veya meslek hastalığına maruz kalmaları hâlinde; geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir bağlanması, gelir bağlanmış kız çocuğuna evlenme ödeneği verilmesi ve ölen sigortalının hak sahiplerine cenaze ödeneği ödenmesi gibi yardımlar sağlanmaktadır.

Sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışanlar hakkında yalnızca iş kazası ve meslek hastalığı sigorta kolu uygulandığından, hastalık nedeniyle istirahat raporu alınması durumunda bu kişilere SGK tarafından geçici iş göremezlik ödeneği, yaygın kullanımıyla rapor parası, ödenmemektedir.

Sürekli iş göremezlik geliri alanların çalışması

İş kazası veya meslek hastalığı sonucu kendilerine sürekli iş göremezlik geliri bağlanmış olan kişilerin çalışmaları hâlinde almakta oldukları gelir kesilmemektedir. Bu kişiler hem iş kazası veya meslek hastalığı sigorta kolundan bağlanmış gelirlerini almaya devam edebilir hem de 4/a (SSK), 4/b (Bağ-Kur) veya 4/c (Emekli Sandığı) kapsamında tüm sigorta kollarına tabi olarak çalışabilirler.

İşverenler açısından sigorta primi teşvikleri

İstihdamın artırılması ve iş gücü maliyetlerinin azaltılması amacıyla farklı tarihlerde yürürlüğe konulmuş çok sayıda istihdam teşviki (5510, 6111, 4857 vd.) bulunmaktadır.

Ancak söz konusu sigorta primi teşviklerine ilişkin düzenlemelerde sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışanlar kapsam dışında bırakıldığından, emekli kişileri sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalıştıran işverenlerin bu kişiler bakımından sigorta primi teşviklerinden yararlanmaları mümkün değildir.

Emeklilik nedeniyle kıdem tazminatı hakkı

Kıdem tazminatını düzenleyen 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14'üncü maddesine göre, işçinin bağlı bulunduğu kanunla kurulu kurum veya sandıklardan yaşlılık/emeklilik aylığı, malullük aylığı ya da yaşlılık toptan ödemesi almak amacıyla veya normal emeklilik ya da kısmi emeklilik şartlarından yaş dışındaki sigortalılık süresi ve prim gün sayısını doldurması nedeniyle iş sözleşmesini feshetmesi, kıdem tazminatına hak kazandırmaktadır. Ancak emekli olduktan sonra aynı veya farklı bir işyerinde sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalışmaya devam eden kişilerin, kendi istekleriyle işten ayrılmaları hâlinde artık emeklilik nedeniyle kıdem tazminatı talep etmeleri mümkün değildir.

Zira emekli olarak çalışmaya devam edilmesi hâlinde, emeklilik sonrası çalışma dönemine ilişkin kıdem tazminatı ancak 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14’üncü maddesinde belirtilen ve emeklilik dışındaki diğer nedenlerin gerçekleşmesi durumunda gündeme gelebilir. Bu nedenlere; işveren tarafından iş sözleşmesinin ahlak ve iyi niyet kuralları dışındaki bir nedenle feshedilmesi, işçi tarafından İş Kanunu’nun 24’üncü maddesinde belirtilen haklı nedenlerle fesih veya ölüm nedeniyle iş sözleşmesinin sona ermesi gibi hâller örnek gösterilebilir.

Emeklilerin ihbar tazminatı hakkı

Emeklilik sonrası çalışmaya devam eden kişiler yönünden ihbar tazminatı hakkı, emeklilik statüsünden bağımsız olarak iş sözleşmesinin türüne ve sona erme şekline göre değerlendirilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla, emeklilik tek başına ihbar tazminatı hakkını ortadan kaldıran bir neden değildir.

Buna göre, belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışan emekli işçinin iş sözleşmesinin işveren tarafından bildirim sürelerine uyulmaksızın feshedilmesi hâlinde, diğer işçilerde olduğu gibi ihbar tazminatı hakkı gündeme gelecektir.

Emeklilerin yıllık ücretli izin hakları

Emekli olduktan sonra sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalışmaya devam eden kişiler, iş hukuku bakımından işçi sıfatını koruduklarından yıllık ücretli izin hakkından yararlanmaya devam ederler. Yıllık ücretli izin hakkı, işçinin aynı işveren nezdindeki hizmet süresi esas alınarak belirlenir. Emeklilik sonrasında aynı işyerinde çalışmaya ara verilmeksizin devam edilmesi hâlinde, yıllık izin bakımından önceki hizmet sürelerinin de dikkate alınması gerekmektedir. Buna karşılık emeklilik sonrasında farklı bir işveren nezdinde yeni bir iş ilişkisi kurulması durumunda izin hakkı, yeni işyerindeki hizmet süresine göre hesaplanır.

Emeklilerin işsizlik ödeneğinden yararlanma durumu

Emekli kişiler için ödenen sosyal güvenlik destek primi içinde işsizlik sigortası primi bulunmamaktadır. Ayrıca, 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’nun 52'nci maddesinde, işsizlik ödeneği alınan sürede herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan yaşlılık aylığı alınması işsizlik ödeneğinin kesilme nedenleri arasında sayılmıştır. Başka bir ifadeyle, emekli aylığı alan kişiler işsiz olarak kabul edilmediğinden, İŞKUR’dan işsizlik ödeneği alma imkânları bulunmamaktadır.

Sonuç olarak, sosyal güvenlik destek primi uygulaması, emekli aylığı alan kişilerin belirli koşullar altında çalışma hayatına devam edebilmelerine imkân tanıyan istisnai bir sosyal güvenlik mekanizmasıdır. Bununla birlikte uygulamanın kapsamı; sigortalının ilk defa sigortalı olduğu tarih, çalışma statüsü ve emeklilik sonrası çalışmanın niteliğine göre farklılık göstermektedir. Bu nedenle emeklilik sonrası çalışmaya devam eden kişiler ile bu kişileri istihdam eden işverenlerin; prim oranları, teşviklerden yararlanma durumu, kıdem tazminatı, yıllık ücretli izin, ihbar tazminatı ve işsizlik ödeneği gibi hukuki ve mali sonuçları birlikte değerlendirerek hareket etmeleri önem arz etmektedir.

31 Temmuz 2026 CUMA

Resmî Gazete

Sayı : 33326

TEBLİĞ

Hazine ve Maliye Bakanlığı (Gelir İdaresi Başkanlığı)’ndan:

VERGİ USUL KANUNU GENEL TEBLİĞİ (SIRA NO: 531)’NDE DEĞİŞİKLİK
YAPILMASINA DAİR TEBLİĞ (SIRA NO: 594)

MADDE 1- 2/9/2021 tarihli ve 31586 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No: 531)’nin 5 inci maddesinin beşinci fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

“(5) İkinci fıkranın (b) bendi kapsamında verilmesi gereken teminat;

a) Teminatın verileceği tarihin içinde bulunduğu yılda verilmesi gereken ve bir önceki yıla ait olan gelir veya kurumlar vergisi beyannamesinde, 193 sayılı Kanunun mükerrer 121 inci maddesindeki şartları taşımasına bağlı olarak, uyumlu mükelleflere vergi indirimi uygulamasından yararlanma hakkı bulunan mükellefler tarafından beşte bir oranında verilir.

b) Hakkında sahte veya muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge düzenleme veya kullanma yönünden vergi inceleme raporu düzenlenen mükellefler tarafından; vergi inceleme raporlarının vergi dairesi kayıtlarına girdiği tarih ile bu raporlarda yer alan hususların kesinleşme tarihi arasındaki sürede beş katı kadar verilir. Söz konusu raporların vergi dairesi kayıtlarına girdiği tarihten sonra mükelleflere tebliğ edilecek bir yazı ile teminatlarını 30 gün içinde tamamlaması istenir.”

MADDE 2- Bu Tebliğ yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

MADDE 3- Bu Tebliğ hükümlerini Hazine ve Maliye Bakanı yürütür.

Yurt dışında yerleşik kişilerin hisse senedi stoku, 24 Temmuz haftasında 41 milyar 110,8 milyon dolardan 41 milyar 388,6 milyon dolara çıktı.

Aynı dönemde yurt dışında yerleşik kişilerin DİBS stoku 16 milyar 964,7 milyon dolardan 17 milyar 680,2 milyon dolara ve ÖST stoku da 3 milyar 901,4 milyon dolardan 4 milyar 24,3 milyon dolara yükseldi.

AA

Bankacılık sektöründe toplam mevduat ise bankalar arası dahil geçen hafta 492 milyar 886 milyon lira artarak 30 trilyon 567 milyar 479 milyon liradan 31 trilyon 60 milyar 365 milyon liraya yükseldi.

Tüketici kredileri 3 trilyon 398 milyar liraya yükseldi

Tüketici kredilerinin tutarı, bu dönemde 27 milyar 159 milyon lira artarak 3 trilyon 398 milyar 202 milyon liraya yükseldi. Söz konusu tutarın 812 milyar 57 milyon lirası konut, 42 milyar 81 milyon lirası taşıt ve 2 trilyon 544 milyar 64 milyon lirası ihtiyaç kredilerinden oluştu.

Bu dönemde taksitli ticari kredilerin tutarı, 10 milyar 694 milyon lira artarak 4 trilyon 147 milyar 944 milyon lira oldu. Bankaların bireysel kredi kartı alacakları ise yüzde 1,6 artışla 3 trilyon 279 milyar 131 milyon lira düzeyinde gerçekleşti.

Bireysel kredi kartı alacaklarının 1 trilyon 235 milyar 599 milyon lirasını taksitli, 2 trilyon 43 milyar 532 milyon lirasını taksitsiz borçlar oluşturdu.

Yasal öz kaynaklar arttı

Bankacılık sektöründe takipteki alacaklar, 24 Temmuz itibarıyla önceki haftaya göre 9 milyar 544 milyon lira artışla 810 milyar 66 milyon liraya çıktı. Takipteki alacakların 603 milyar 825 milyon lirasına özel karşılık ayrıldı.

Aynı dönemde bankacılık sisteminin yasal öz kaynakları, 115 milyar 814 milyon lira artarak 5 trilyon 912 milyar 552 milyon liraya yükseldi.

KKM bakiyesi ise geçen hafta 11 milyon lira azalarak 191 milyon liraya düştü.

Dünya

Sağlık hizmetleri kesintisiz denetleniyor

İstanbul İl Sağlık Müdürü Doç. Dr. Abdullah Emre Güner, kentte kamu, özel ve üniversite ayrımı yapılmaksızın sağlık hizmetlerinin 7 gün 24 saat denetlendiğini belirtti. Vatandaşlardan CİMER, WhatsApp ihbar hattı, sosyal medya ve dilekçeler aracılığıyla gelen başvuruların uzman ekiplerce incelendiğini, gerekli görülen durumlarda denetim gerçekleştirildiğini ifade etti.

4 bine yakın olağan dışı inceleme

İlk 6 aylık dönemde gerçekleştirilen denetimlerin yaklaşık 4 bini olağan dışı denetim olarak kayıtlara geçti. Bu incelemelerde yalnızca fiziki şartlar değil, sunulan sağlık hizmeti, hasta şikayetleri, olası malpraktis iddiaları ve haksız kazanç uygulamaları da değerlendirildi.

Gerekli görülen durumlarda idari para cezalarının yanı sıra faaliyet durdurma kararları uygulanırken, adli boyut taşıyan dosyalar savcılıklara iletildi. Denetimlerde kullanılan “çift kör” sistemiyle hem denetim ekipleri hem de denetlenecek kuruluşlar önceden belirlenmiyor ve süreç tarafsız şekilde yürütülüyor.

İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü, denetimlerde “çift kör” yöntemini kullanıyor. Bu sistem kapsamında denetim ekipleri görev yerine çıkana kadar hangi sağlık kuruluşunu denetleyeceğini bilmiyor. Böylece denetimlerin tarafsız, eşit ve etkin şekilde yürütülmesi hedefleniyor.

Ekonomim

Savaşın patlak vermesiyle birlikte devreye alınan eşel mobil uygulaması sayesinde akaryakıt fiyatlarındaki artış sınırlı tutulabildi.

Mart ayı başında başlatılan eşel mobil uygulamasını, temel esasları yönüyle iki bölümde ele almak gerek.

Eşel mobilin ilk ayağını oluşturan mart-haziran döneminde akaryakıt zamlarının yüzde 75’i ÖTV’den karşılandı, indirimin de yine aynı oranı ÖTV’ye eklendi. Zam ve indirimde yüzde 25’lik kısım ise pompaya yansıtıldı.

Temmuzda başlayan ikinci dönem de iki bölümden oluştu; ilk dönem temmuz, ikinci dönem ağustos-eylül.

Temmuz ayı boyunca zammın yarısı ÖTV’den karşılandı, yarısı pompaya yansıtıldı.

Ağustos ve eylülde ise zammın yalnızca yüzde 25’i ÖTV’den karşılanacak, yüzde 75 pompaya yansıtılacak.

Temmuz, ağustos ve eylüldeki zam durumunda uygulama böyle oldu ve olacak.

Bu aylarda indirim yaşandığı takdirde ise indirimin tümü ÖTV’ye aktarılıyor. İndirim, ÖTV’nin ürün bazında yasal sınıra ulaşması halinde tabii ki pompaya yansıtılacak.

Vatandaşın ham petrol fiyatlarının bir ara çok hızlı bir şekilde gerilediği dönemde en çok yakınmasının nedeni de buydu zaten. Uygulamanın nasıl olduğunun tam bilinmemesinin etkisiyle “Ham petrol fiyatları şu kadar geriledi, zam yaparken iyiydi, niye şimdi indirimde cimri davranılıyor” türü şikayetlerden geçilmiyordu. İndirimler pompaya yansımayacaktı ki zaten.

28 Temmuz’da motorinde yaşanan indirimin nedeni ise özel bir durumdu, motorindeki ÖTV’nin sıfırlanmış olmasıydı.

Dolayısıyla indirimin bir kısmı pompaya yansıdı, bir kısmı ÖTV’ye eklendi.

Ufuktaki tehlike

İndirimlerin bu aylarda pompaya yansımayacak olmasından daha büyük bir tehlike var. Diyelim fiyatlar iki ay boyunca, ağustos ve eylülde hiç değişiklik göstermeden bu düzeyde seyretti. Son durumda benzin 67, motorin 77, otogaz 32,30 lira. Tabii ki şehirlere ve akaryakıt bayilerine göre bu fiyatlar çok az farklılık gösterebilir.

Eylül ayının son gününe gelindi ve varsayalım fiyatlar bu düzeyde.

1 Ekim için verilmiş bir karar var, eşel mobil uygulaması sona erecek.

Bugün itibarıyla geçerli olan ve 30 Eylül’de de bu düzeyde oluşacağını varsaydığımız fiyatların söylediği şu:

• Benzin 67 lira ve ÖTV 10,52 lira eksik alınıyor.
• Motorin 77 lira ve ÖTV’deki eksiklik 12,55 lira.
• Otogaz 32,30 lira ama ÖTV hemen hemen yasal düzeyde.

Şimdi 30 Eylül’den 1 Ekim’e geçilecek ve 3 Temmuz tarihli Cumhurbaşkanı kararına göre eşel mobil sona erecek.

Ne yapılması gerektiği belli; akaryakıttaki ÖTV yasal düzeye çıkarılacak.

• Benzine 10,52 zam gelecek ve yeni fiyat 77,52’ye çıkacak. Artış oranı yüzde 15,7.
• Motorin, 12,55 liralık eksik ÖTV’nin eklenmesiyle 89,55 liraya yükselecek. Artış oranı yüzde 16,3.

Ya ucuzluk ya yeni düzenleme

Ekonomi yönetimi akaryakıta bir günde yüzde 16 zam yapmayı göze alabilir mi? Hele hele ham petrol fiyatı artmamışken. Bu zammın gerekçesi tümüyle eşel mobil uygulamasının sona erdirilmesi olacak.

Böyle bir adımın atılması hiç mümkün görünmüyor.

Eşel mobil uygulamasından ancak ham petrol fiyatları çok hızlı bir şekilde düşer, bu düşüşün sağladığı ucuzlama pompaya yansıtılmaz ve eksik ÖTV yavaş yavaş tamamlanır ve 1 Ekim’de belki birkaç liralık bir eksik kalır ve o tutar zam olarak yansıtılabilir.

Dolayısıyla ancak ve ancak ham petrol ucuzlar ve bu sayede ÖTV’yi yerine koymak mümkün olursa (ki eşel mobili sona erdirme kararının altında savaşın sona ereceği varsayım ve beklentisi yatıyordu) eşel mobille ilgili karar uygulanır ve bu sistemden çıkılır.

Yok eğer savaş uzadıkça uzar, tam bitiyor denilirken Trump yine esip gürler ve savaşı yeniden hortlatır, petrol fiyatları da yeniden artışa geçer, hele hele şu an eksik olan ÖTV tümüyle sıfırlanır ve 1 Ekim’e gelindiğinde o durumda olunur ve zaten yükselmiş olan fiyata bir de tek kalemde ÖTV kadar zam yapmak kaçınılmaz olur, işte o zaman felaket yaşanır.

Böyle bir durumda benzin ve motorin 95 lirayı, otogaz 77 lirayı görür.

Dolayısıyla yapılacak çok açık. Savaşın sona ermesi ya da daha da şiddetlenmemesi beklenecek, umulacak. Bu olursa ne âlâ, olmazsa eşel mobilin uygulaması ekim ayında bitmeyecek ve uygulama devam edecek.

Alaattin Aktaş-Ekonomim

Araştırmaya göre Ankara’da yaşayan dört kişilik bir ailenin sağlıklı ve dengeli beslenebilmesi için yapması gereken aylık gıda harcamasını ifade eden açlık sınırı, yüzde 3,30 artarak 36 bin 939 lira 87 kuruşa yükseldi.

Haziran ayında bu tutar 35 bin 758 lira 88 kuruş olarak hesaplanmıştı.

Açlık sınırı asgari ücretin üzerinde

2026 yılında 28 bin 75 lira 50 kuruş olarak uygulanan net asgari ücret, açlık sınırının 8 bin 864 lira 37 kuruş altında kaldı.

Böylece dört kişilik bir ailenin yalnızca aylık gıda gideri, asgari ücreti yaklaşık yüzde 31,6 aştı.

Zorunlu giderler 120 bin lirayı geçti

Gıdanın yanı sıra giyim, kira, elektrik, su, yakıt, ulaşım, eğitim ve sağlık harcamalarını içeren yoksulluk sınırı, temmuz ayında 120 bin 325 lira 30 kuruşa ulaştı.

Bekâr bir çalışanın aylık 'yaşama maliyeti' de 47 bin 758 lira 39 kuruş olarak hesaplandı.

Gıda harcamalarındaki yükseliş son 12 aylık dönemde yüzde 39,85'e ulaşırken yıllık ortalama artış yüzde 40,60 oldu. Ocak-temmuz dönemindeki artış ise yüzde 22,54 olarak belirlendi.

Dünya

Türkiye Liman İşletmecileri Derneği, bu durumu gözler önüne seren önemli bir raporu paylaştı. Raporda, Orta Doğu’da yaşanan gerilimin gemilerde savaş risk sigorta primlerinin yüzde 0,7 ila 1 seviyesine kadar çıkmasına neden oluğuna yer verilirken, normalleşme ve Orta Doğu’da Süveyş rotasının daha cazip hale gelmesi sigorta risk primlerinin yüzde 0,2 ila yüzde 0,4 bandına çekilmesine neden olduğuna dikkat çekildi. Olası bir yeni savaş senaryosuyla bu durumun değişebileceğine dikkat çekiliyor.

Riskler devam ediyor

Raporda İran ile ABD/İsrail arasındaki olası bir gerilimin tırmanış senaryosunda İran’a desteğini açıkça beyan eden Yemen’deki Husilerin Bab el-Mendep Boğazı ve Kızıldeniz hattında yeniden ikinci bir cephe oluşturarak deniz trafiğini sekteye uğratma riskinin devam ettiğine yer verildi. Mevcut senaryolarda gemilerdeki risk primlerinin artması ve deniz ticaretinin olumsuz yönde etkilenmesi halinde küresel mal ticaretinde başta gübre olmak üzere birçok alanda yeni bir yükseliş eğilimi görülebilir. Sektör temsilcileri, risk primlerinde olası bir yükselişin tedarik zincirindeki fiyatlamalara domino etkisi yapacağının altını çiziyor.

LNG’de yükseliş petrolde dalgalı seyir

Denizyoluyla gerçekleştirilen enerji ticareti de raporun öne çıkan başlıkları arasında yer alıyor. Buna göre fosil yakıtlara yönelik kısa vadeli talep ile uzun vadeli iklim hedefleri arasındaki gerilim daha görünür hale geliyor. 1990-2025 yılları arasında ham petrol taşımalarına bakıldığında 1,2 milyar tonla başlayıp 2,1 milyar tona kadar çıkıldığı görülüyor. Özellikle 2015 ve 2025 arası dönemde gerçekleştirilen taşımalarda dalgalı seyir olduğu görülüyor. Bu dönemde yapılan taşımalarda 1,8 milyon varilin altına kadar iniliyor. Buna karşın denizlerde LNG ile yapılan enerji taşımalarında ise 2025 itibarı ile 400 milyon varil eşiği aşıldı. Orta Doğu’da yaşanan savaş nedeniyle meydana gelen fosil yakıt krizinin 2026 sonunda denizlerde gerçekleşen LNG taşımalarında parabolik bir yükselişe neden olabileceğine dikkat çekiliyor.

900 milyon tondan geri dönüş

Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) tarafından devreye alınan çevreci regülasyonlar denizcilik sektöründe de etkisini göstermeye başladı. Raporda, deniz ticaretinden kaynaklanan karbon emisyonları 2024 yılında bir önceki yıla kıyasla %5 artarak 900 milyon ton sınırını geçmişti. Bu artışta güvenlik nedeniyle rota sapmaları ve seyir artışları etkili olmuştu. 2025'te de benzer bir tablo söz konusu. IMO'nun gemilerde ortaya koyduğu karbon emisyon sınıflandırmasının devreye girmesiyle 2026'da denizlerdeki karbon salınımının azalacağına vurgu yapılıyor.

Barış Sedef-Ekonomim

Söz konusu pro­jeler depreme dayanıksız binaların yıkılarak ye­nilenmesi ve güvenli binalar oluşturulması nok­tasında çok önemli projelerdir. Kamuoyunda “Kentsel Dönüşüm” olarak adlandırılan uygu­lama, 6306 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun ve Yönetme­likle düzenlenmiş bulunmaktadır. 6306 Sayılı Kanunun amacı; afet riski altındaki alanlar ile bu alanlar dışındaki riskli yapıların bulunduğu arsa ve arazilerde standartlara uygun, sağlıklı ve güvenli yaşama çevrelerini teşkil etmek üze­re iyileştirme, tasfiye ve yenilemelere dair usul ve esasları belirlemektir.

Kanun ve Yönetmelik­te yapılan değişikliklerle kentsel dönüşüm pro­jelerini teşvik etmek amacıyla hem karar alma süreçleri hızlandırılmış hem de vergisel avan­tajlar uygulamaya konulmuş bulunmaktadır. Söz konusu uygulamalar kentsel dönüşüm projelerinde maliyet açısından önemli avantaj sağlanmaktadır.

Kentsel dönüşümde vergi ve harç avantajları

6306 Sayılı Kanununun Uygulama Yönetme­liğine göre kanunda belirtilen şartlar dahilinde alınmaması gereken vergi ve harçlar şunlardır:

-Harçlar Kanunu uyarınca alınan noter harçları, tapu ve kadastro harçları.

-Belediye Gelirleri Kanununun ilgili madde­leri uyarınca belediyelerce alınan harçlar.

-Damga Vergisi Kanunu uyarınca damga vergisine tâbi kâğıtlar sebebiyle alınan damga vergisi.

-Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu uyarınca alınan veraset ve intikal vergisi.

-Kullandırılacak kredilerden dolayı lehe alı­nacak paralar sebebiyle alınması gereken banka ve sigorta muameleleri vergisi.

-Kurum ve kuruluşlarca döner sermaye üc­reti adı altında alınan ücretler ile riskli olarak tespit edilen yapı ile bu yapının yerine yapılacak yapıya ilişkin belediye meclisi kararı ile belirle­nen ve alınan her türlü ücret.

Kentsel dönüşümde KDV avantajı

30.01.2021 tarihli Resmi Gazete’de yayım­lanan “3470 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı” ile, 6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapıların bulunduğu yerlerde dönüşüm projeleri çerçe­vesinde taşınmaz maliklerine ait mevcut in­şaat alanının (bir buçuk) 1,5 katına kadar olan yeni inşaat alanında yapılacak olan konutla­ra ilişkin inşaat taahhüt işlerinde katma değer vergisi oranı 30.01.2021 tarihi itibariyle %1 olarak belirlenmiştir.

Böylelikle; mevcut inşaat alanının 1,5 katı­na kadar olan yeni inşaat alanında yapılacak olan konutlara ilişkin “inşaat taahhüt işlerin­de” metrekareye bakılmaksızın KDV oranı % 1 olarak uygulanır. Söz konusu uygulama ko­nut projeleri için geçerlidir. Ticari alan pro­jelerine yönelik inşaat taahhüt işlerinde KDV oranı %20 uygulanır. Yapılan konut inşaatları 6306 sayılı kanun kapsamı dışında yapılır ise bu inşaatlara ilişkin inşaat taahhüt işlerinde de KDV oranı % 20 uygulanır.

6306 sayılı Kanun kapsamında inşa edilen net alanı 150 metrekarenin altında olan “konutların tesliminde” KDV %1, net alanı 150 m2’nin üze­rindeki konutlarda 150 m2’ye kadar olan kısım için % 1, aşan kısım için % 20 KDV uygulanır.

Kat karşılığı inşaatların durumu

Kat karşılığı inşaat işlerinde iki ayrı teslim söz konusudur. Arsa sahibine arsasına karşı­lık müteahhit tarafından bağımsız bölüm ve­rilmesi trampa niteliğinde olup, arsa sahibine verilen bir inşaat hizmeti söz konusu değildir. Dolayısıyla bu işlemde arsa sahibine veri­len bağımsız bölümün niteliğine göre geçerli oranda KDV hesaplanır.

Mahmut Bülent Yıldırım-Dünya

Beylikler, imparatorluklar ve ulus devletler arasındaki savaşlar tarihin omurgasıdır. Savaşlar büyük ölçekli can ve mal kaybına yol açmıştır; savaş öncesi koşullarda oluşan düzenler savaş sonrasında genellikle değişmiştir.

Değişmenin bir başka etkeni de buluşlardır: Barutun ve ateşli silahların icadı, beylik ve imparatorlukların dayanağı olan kale odaklı savaş ve egemenlik biçimlerini kökten yok etmiştir. Buharlı makinelerin icadı ve diğer güç üreten motorların devreye girmesi, insanlığın binlerce yıl alışık olduğu üretim düzenini değiştirmiştir. Bugün de insanın zihin gücünün uzantısı olan, düşünme ve iş yapma biçimimizi değiştiren yapay zekânın etki alanındayız.

Kadim Çin’de Beylikler Dönemi’nde uzun süren savaşların olgunlaştırdığı askerî bilginler yetişmiştir. Wu Qi de askerlik sanatını bir felsefe üzerinde işleyerek zamanın aşındırıcı etkisine karşı koyan ilkeler geliştirmiştir. Wei Beyi’nin bir sorusunu yanıtlarken, “İnsanlar genellikle öğrenmedikleri şeyler yüzünden ölür; ustalıkla kavrayamadıkları şeyler yüzünden yenilgiye uğrar” der.

Burada yazdıklarımızın merkez düşüncesinin omurgası; KOBİ’lerle ilgili ölçülerin belirlenmesi, özendirmelerin tasarlanması, ölçeklendirmelerin yapılması, ödüllendirmelerin, cezalandırmaların netleştirilmesi ve ödeşme mekanizmalarının kurulmasının hayati önemde olduğudur.

Bir önceki yazıda “İşten artmaz, dişten artar” gerçekliğini, günümüz koşullarında “altın bilezik” anlatımının ne anlama geleceğini, “yaratıcı yenilik becerisinin” zenginlik üretme etkilerini ve “girişimci insan kaynağının” sermaye oluşumuna katkılarını neden sorgulamamız gerektiğini tartıştık. Bu yazıda da “özendirme sistemlerini”, “kayıt dışı uygulamaları”, “vergiden kaçınmayı”, “kolektif kaynak odaklı ihaleleri” ve “eğitim-öğretimde fırsat eşitliğinin” KOBİ’lerin gelişimi açısından çarpan etkisini neden sorgulamamız gerektiğini paylaşmak istiyoruz.

Özendirme sistemleri

Oluşmakta olan yeni dünya düzeninin değer yaratma zincirinde sağlam bir yer edineceksek, KOBİ’ler konusunda “Saldık çayıra, Mevla kayıra” anlayışına zerre kadar fırsat tanımamalıyız. KOBİ’lerin oluşmakta olan küresel düzen ve yeni değer yaratma zincirinde yapı, işlev ve kültürlerinin yarattığı yeni ihtiyaçları ve ihtiyaç önceliklerini derinlemesine sorgulamalıyız. Öğrenme olanağımız varken öğrenmediğimiz için ölmeye, ustalıkla kavrama olanağımız varken özensizlik nedeniyle yenilgiyi tatmaya izin verilmemelidir.

KOBİ’lerde teşvik, özendirme, ödüllendirme ve ödeşme sistemlerini yeniden tasarlamak gerekiyor. Özendirme sistemleri gelişmenin itici gücüdür; açık ve sıkı gözetim ve denetim mekanizmaları olmayan özendirmeler de yaratılmış servet ve sermayenin eşitsiz ve haksız dağıtımına kapı açar.

Özendirme sistemleri bağlamında kamu adına “vergilerden vazgeçme” kararları da servet ve sermaye aktarma alanlarından biridir. Kredi sisteminde “faiz indirimleri” gibi uygulamalar da özünde gelişme yaratmak için düzenlenen kaynak aktarma işlevi görür. Yüzleşeceğimiz yeni düzen gerçekliğinde, KOBİ’ler bağlamında vergilerin ve düşük faiz uygulamalarının olası etkilerini analiz etmeden yapılacak düzenlemeler, hataların tekrarlanması anlamına gelir.

Bernard Lewis, Arap dili gibi işlenmiş ve oturmuş dillerdeki retoriğin gerçekliği unutturma özelliğinden söz eder. Arapça kökenli, ama dilimize de yerleşmiş dokuz sözcük ne yapmamız gerektiğini bize söyler: Tetkikleri ayrıntılarıyla yapmalıyız. Oluşumlara tanılar koymalıyız. Fırsat ve tehlikeleri, olanak ve kısıtlarımızı tartmalıyız. Olası gelişmeleri öngörerek tedbirler almalıyız. Değişkenleri düşünerek taktikler geliştirmeliyiz. Bir sonuç yaratabilmek için teşebbüs etmeliyiz. Aldığımız iyi sonuçları takdir ederek marifetin iltifata tabi olduğunu göstermeliyiz. İyi işler yapanlara teşekkür etmeli, yanlışı tekrarlayanlara da fırsat vermemeliyiz. Ne kadar tekâmül ettiğimizi de sürekli gözden geçirmeliyiz.

Disiplin yaşamın özüdür; KOBİ’lerin özendirilmesinde disiplin mekanizmalarının işleyişi hayati önemdedir. Yeni dünya düzeninde ekonominin bu en küçük teknik birimlerinin ve hücrelerinin özendirme mekanizmalarını sorgulamadan, saydığımız dokuz adımı tutarlı bir bütünlük içinde atamayız.

Ayrıca özendirme sistemlerini, servet ve sermaye birikimi oluşturmanın, bunları yatırımlara dönüştürmenin ve toplumsal zenginliği artırmanın aracı olarak sorgulamalıyız.

Kayıt dışı uygulamalar

Servet ve sermaye oluşturmanın araçlarından biri de “kayıt dışı uygulamaların” yaygınlığıdır. Kayıt dışı uygulamalar, yasal yükümlülüklerden kaçınanlar ile yasalara uyanlar arasında haksız rekabet alanı yaratır. Özellikle kurumsal yapıları oturmamış, yarı legal ve yarı formel işleyişlerde kayıt dışılık, sürekli yaşanan krizlerde esneklik sağladığı kadar; dirlik ve düzeni, adalet ve güven duygularını aşındırdığı için tehlike potansiyeli de taşır. Toplumun uzun dönemli geleceğini düşünüyorsak, kayıt dışı uygulamalara fırsat vermemeliyiz.

Yarı iletken teknolojilerin potansiyeli, insan eliyle yapılan etken gözetim ve denetimi geriletirken sistem odaklı edilgen gözetim ve denetimi ilerletiyor. Açık ya da örtük kayıt dışı uygulamaları ortadan kaldıracak sistem denetiminin, üretim örgütlenmesinin derinliklerinde bir an önce hissedilmesini sağlamalıyız.

KOBİ gerçekliği açısından “kayıt dışı uygulama” beklentilerini yok ederek, yeni oluşumda küresel rekabete açık yapıları nasıl oluşturacağımızı da sorgulamalıyız. Şeytanın saklandığı bu ayrıntıyı görmezden gelme aymazlığına da fırsat vermemeliyiz.

Vergiden kaçınmalar

Bir başka “servet ve sermaye kaynağı” da vergiden kaçınmadır. Sistem denetiminin gelişmediği bir toplum düzeninde vergiden kaçınma yaygındır. İnanç sistemimizde, “İnsanlar çıkara şiddetle yatkındır” saptaması uzmanlar tarafından sıklıkla dile getirilir. Bu eğilim, servet birikiminde haksız kazanç alanı olarak görülmeli ve önlemler alınmalıdır.

Bir yanda güvenlikten sağlığa, eğitimden altyapıya kadar çok geniş bir alanda “kamu hizmeti” beklentimiz var; öte yanda vergiden kaçınmayı spor hâline getiren tutumumuz.

Kurumsallaşma sürecini tamamlamamış KOBİ’lerde vergiden kaçınma eğilimi daha yaygındır. Vergiden kaçınma, serbest ve adil piyasa koşullarında rekabette şans eşitliğini bozan, haksız rekabet yaratan bir olgudur. Vergiden kaçınma alanında net bilgiye, ustalıklı kavrayışa erişemezsek karşılaşacağımız fırsatları kaçırma olasılığımız artar. KOBİ yapılanmasının birikim yeteneğini koruyup geliştirerek uzun dönemli geleceği güven altına almaya katkıda bulunmasını istiyorsak, yapılacak düzenlemelerde vergiden kaçınma boşluklarını doldurarak haksız rekabet fırsatı yaratmamalıyız.

Kamu ihaleleri

Servet ve sermayenin oluşumunda kamu kaynaklarından yapılan “ihalelerin etkileri” de dinamik bir sorgulama gündeminde yerini almalıdır.

Temel altyapılarda ya da kamunun yaptığı satın almalarda açıklık ve eşitlik ilkeleri yaşama taşınmadığı zaman, sermaye aktarımlarının eşitsizlik, haksızlık ve hukuksuzluk yarattığını biliyoruz. Bilmemiz yetmez; bunların önünü kesecek eylemler gerekir. Gerçek yurttaş sorumluluğu, haksızlık karşısında susmak değil, eyleme geçmektir.

Yapay zekâ bağlamında iş süreçleri, iş gücü profilleri ve ara kesit olarak KOBİ’lerin işlevleri sorgulanarak net bilgiye erişilmesi de gündemin önemli sorunlarından biridir.

Kaliteli yönetimin temel ölçüsü, “yön verme” ve “rızaya dayalı” uzlaşma yaratmasıdır. Eğer KOBİ’ler bağlamında güven odaklı gelişmenin önünü açmak istiyorsak, ihaleler konusunda olumsuzlukları besleyen etkenlerin üzerine gitmeliyiz. Sorumlulukları başkalarına yükleyerek rahatlama eğiliminin güçlü olduğu insanlara “bahane üretme” fırsatı vermemeliyiz.

Eğitim-öğretim yatırımları

Etkili bir servet ve sermaye kaynağı da “eğitim-öğretime erişebilme fırsatı yaratan yatırımlardır.”

KOBİ’lerin de iki temel sorunu vardır: Doğru iş süreçleri oluşturmak ve uygun iş gücü profiline sahip olmak.

Eğitim-öğretim yatırımları, süreçleri geliştiren insanların teknik ve sosyal becerilerini geliştirmeye yönelik olmalıdır. İyi yetişmiş iş gücü, değişim ve dönüşüme uyum gösterme hızını artırır; nitelikleri yükseltir ve nicelikleri çoğaltır.

Bu yazıda paylaşılanları eksik ve yanlış bulabilirsiniz; buna itirazımız olamaz. Biz, bu konularda kulakları sağır edecek kadar sessiz kalan, gerekçe üretmeyen, tartışmalara katılmayan, kapalı kapılar ardında akıl satmanın yarar üretmeyeceğini anımsatmak istiyor; bilgi odaklı fikir üretmeyenlere itiraz ediyoruz. Burun kıvırmadan, tepeden bakmadan, kibir ve üstünlük inancının bataklıklarına sapmadan sorgulamalı; ortak aklın gücüyle doğru yönü bulmalı ve işleri yapmalıyız.

Rüştü Bozkurt-Ekonomim

BDTURKEY.COM ve Dünya Gazetesi yazarı Yeminli Mali Müşavir Abdullah TOLU 18.05.2021 tarihinde saat 9.30 TRT HABER Ekonomi 7/24 Programına konuk olarak katılım sağlamıştır. Özellikle Pandemi dolayısıyla işletmelerin yaşadıkları sıkıntılar ve çözüm önerileri konusunda, Sayın Cumhurbaşkanı 'mızın alacağı tedbirler ile igili bilgiler vermiştir. "Matrah Arttırımı ve Yeni Borç Yapılandırması" torba şekliyle ele alınarak en kısa zamanda Meclise gelmesi bekleniyor.

Yılmaz Sezer ÜSTAT, bizzat BAĞIMSIZ DENETİMDE YERLİ VE MİLLİ HUSUSUNDA ADIMIZLA (SELAHATTİN İPEK) AÇIKLAMADA BULUNMUŞTUR. TEŞEKKÜR EDİYORUM. TRT 1 Radyoda Bağımsız Denetimde Yerli ve Milli konusundaki görüşlerini açıklamıştır.