Bütçenin vergi cezaları kaleminde Mart sonu itibarıyla 1 trilyon 95 milyar liralık tahakkuka karşılık, tahsilat sadece 67 milyar lirada kaldı. Bunun oransal karşılığı ise yüzde 6.2 olarak duyuruldu.

Aynı dönemde diğer vergi cezaları kaleminde ise 624.8 milyar liralık tahakkuka karşılık, tahsilat 9.4 milyar lirada yani yüzde 1.5’ta kaldı. Bir başka ifade ile eğer sadece vergi cezaları kaleminde ödeme oranı yüksek olsaydı bile ilk çeyrekte bütçe 420 milyar lira açık yerine 200 milyar lira fazla verecekti.

Geçmiş yıllardan yapılan devirle 1 trilyon lirayı aştı

Geçmiş yıllardan devreden cezalarla birlikte kümülatif ceza tahakkuku Mart ayı sonu itibarıyla 1 trilyon 95 milyar liraya ulaştı. Geçen yıl Aralık ayını para cezası kalemi 1 trilyon 203 milyar lira, trafik cezası kalemi 111 milyar 249 milyar lira ile kapattı. Bu yıl Ocak ayına ise para cezası 800 milyar lira, trafik cezaları 49 milyar 362 milyon lira ile başladı. Şubat’ta para cezası 249 milyar lira artarak 1 trilyon 49 milyar liraya, trafik cezası 6.6 milyar lira artarak 55 milyar 978 milyon liraya çıktı. Mart sonunda ise para cezası kalemi 46 milyar liralık artışla 1 trilyon 95 milyar liraya çıktı. Trafik cezalarının artırıldığı ilk ay olan bu dönemde, kesilen trafik cezası önceki ayın neredeyse iki katına ulaştı ve 11 milyar liralık trafik para cezası kesildi. Kümülatif trafik cezası tutarı Mart sonu itibarıyla 66 milyar liraya ulaştı.

Trafik cezalarında tahsilat oranı yüzde 28.6’da kaldı

Her ne kadar kamu kurumları yüksek miktarda ceza kesse de vatandaşın ödeme kabiliyeti sınırlı kaldı. Genel para cezaları kaleminde Ocak ayında yüzde 2.1’de kalan tahsilat oranı, Şubat’ta yüzde 4.1’e, Mart sonu itibarıyla ise ancak yüzde 6.2’ye çıkabildi. Genel para cezalarının alt kalemlerinden birisini oluşturan trafik cezaları kalemindeki seyir genel cezalara göre daha iyi gerçekleşti. Ocak’ta yüzde 11.9 olan tahsilat oranı, Şubat’ta yüzde 20.9’a, Mart’ta ise yüzde 28.6’ya yükseldi.

Diğer vergi cezaları 624 milyar 889 milyon lira

Maliye’nin yapay zeka destekli denetimleri vergi cezaları kaleminde de hatırı sayılı artışlar yaşanmasına yol açtı. 2025 yılı sonunda 597 milyar lira olan diğer vergi cezaları kalemi, bu yıl Ocak sonunda 586 milyar liraya geriledi. Şubat’ta 17 milyar lira artarak 603 milyar liraya çıkan diğer vergi cezaları tutarı, Mart sonunda ise 21 milyar lira daha artarak 624 milyar 889 milyon liraya ulaştı. Bu kalemde Ocak’ta sadece yüzde 0.6 olan tahsilat oranı, Şubat’ta yüzde 1.1, Mart’ta ise sadece yüzde 1.1’de kaldı.

Hata düzeltildi, açık aynı gün 110 milyar azaldı

Mart ayı bütçe sonuçlarını geçtiğimiz hafta açıklayan Hazine ve Maliye Bakanlığı 2026 Yılı Genel Bütçe Denge Tablosu’nda sabah saatlerinde hatalı olarak açıkladığı veriyi öğleden sonra değiştirdi. Bu değişiklikle birlikte sabah 530.7 milyar lira olan üç aylık bütçe açığı, akşam 110 milyar liralık azalışla 420 milyar liraya geriledi. Mart ayı açığı 234 milyar liradan 224 milyar liraya gerilerken, Şubat’ta 71 milyar lira olarak yer alan açık, yerini 24 milyar lira fazlaya bıraktı. Ocak ayı verisinde yer alan 224 milyar liralık açık ise 214 milyar liraya indi.

Tapu harcında yüzde 78 artış

Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın konut satışlarını sıkı takibe almasıyla birlikte, evlerin gerçek değerlerine daha yakın gösterilmesi, kamunun tapu harcı gelirlerini de önemli ölçüde artırdı. 2026 yılı ilk çeyreğinde tapu harcından elde edilen gelir geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 78 gibi yüksek oranlı artış göstererek 31 milyar liradan 55 milyar liraya çıktı. Üstelik bu artış, ilk çeyrek sonunda konut satışı 115 binden 113 bine gerilemiş olmasına rağmen yaşandı. Aynı dönemde pasaport harcı yüzde 26.4 artarak 3 milyar 112 milyon liraya, trafik harcı yüzde 33 artarak 2 milyar 693 milyon liraya çıktı.

Hüseyin Gökçe-Ekonomim

Enflasyonun da etkisi olmakla birlikte, Ocak-Mart döneminde ücret garanti fonu ödemeleri bir önceki yıl aynı döneme göre yüzde 194 oranında arttı. Bu arada, fonun tüm giderleri 2026 Ocak-Mart döneminde bir önceki yıl aynı döneme göre yüzde 33,5 artarken, açıklanan Gençliğin Üretim Gücü (GÜÇ) programı ile birlikte aktif işgücü programlarına yapılan ödemeler yüzde 95,5 artarak 18.9 milyar TL oldu.

176 bini aşkın kişi faydalandı

Ücret garanti fonundan, Mart 2026 sonu itibariyle uygulamanın başladığı 2005 yılından bu yana 176 bin 111 kişi yararlandı. Bu kişilerin tamamına 1 milyar 447 milyon 533 bin TL ödeme yapıldı. Fonun diğer ödeme kalemleri dikkate alındığında bu tutar çok önemli görünmüyor. Çünkü 2026 Ocak-Mart döneminde, üç ayda işsizlik sigortası fonundan ödenen tutarlar 27.7 milyar TL düzeyinde. Diğer yandan, çalışanlarına bu ödemelerin yapıldığı firma sayısı az olduğu için oransal değişimler yüksek olsa da bir yıl içinde bu sayının sıradışı artmış olması da dikkate değer bulundu.

Mart ayı sonu itibariyle, işsizlik sigortası fonunun genel giderlerinde de artış aktif işgücü programlarında yoğunlaştı. Yüksek enflasyon ve asgari ücret artışları nedeniyle dönemsel kıyaslamalar tam gösterge niteliği taşımasa da, yeni araçların eklendiği aktif işgücü programlarında yapılan ödeme tutarı yüzde 95 ile yüksek tutarlı ödemeler içindeki en büyük artışı gerçekleştirdi. Çeşitli aktif işgücü programları, işveren sigorta pirim desteği gibi, destek ve teşvik olarak ödemelerin yapıldığı bir diğer yüksek ödeme kaleminde artış yüzde 10,2 düzeyinde gerçekleşti. 2026 birinci çeyrekte bu kapsamdaki ödemeler 23.2 milyar TL düzeyinde gerçekleşti.

Mehmet Kaya-Ekonomim

Cinsel tacizden psikolojik şiddete dek bezdirimin kaynağı, güç sahibi olunca tiranlaşan yönetici... Bezdirimcilerin cinsiyet dağılımı: Erkek, %65; kadın, %54. Mobbingci patron olma!

1- SORUN: Bezdirim de ne? Aslında çalışma hayatımızın sosyal kanseri diye tanımlayacağım mobbing için önerdiğimiz Türkçe kelime… Çalışanı bezdiriyorsun, psikolojik, fiziksel baskı uyguluyor, angarya yüklüyor ve hayatını zindana çeviriyorsun. Peki, sen kimsin ey bezdirimci ve cürmün nedir?

2- ETKİSİ: Persty Yönetim Danışmanlık ve Canan Duman Akademi iş birliği ile periyodik olarak yürütülen ‘Türkiye İş Dünyası Araştırması'nın ikincisi bezdirim (mobbing) üzerine yapılmış. Bin 246 kişinin katılımından öğreniyoruz ki bezdirim mağduriyet oranı %42. İşyeri hastalığı adeta...

BENİ EN FAZLA UĞRAŞTIRAN SORUN

3- ÖNERİ: Bana göre tıpkı ekonominin kanseri enflasyon veya paranın belalısı faiz gibi izlenmesi gereken... Zira çalışma barışını bozuyor, gizli açık tiranların aramızda gizlenerek varlıklarını sürdürmesine yol açıyor. Bezdirim en fazla mücadele edilmesi gereken sorundur.

4- UYGULAMA: Mağdurların %67’si bezdirimi ispatlamakta zorlanıyor, %85’i bu konuda yetkili kişi veya kurumlara sesini duyuramıyor. Bezdirimi görmezden gelmek; %42, mağduru susmaya zorlamak; %31, başka bir yere nakli istemek; %20. Patronlar işyerinde mobbing radarı kursun.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Bezdirime dair…

Bezdirimin ispatı kolay mı?

Mağdurların %67’si ispatta zorlanıyor. Mağdurların %76’sı; istifa etmeyi düşünüyor. Yasal haklarını bilmeyenlerin oranı; %58. İşletmelerin bezdirim tedbiri almadığını düşünenler ise %69 düzeyinde…

İspatta zorlananlar ne yapsın?

Eğer patronun bizzat kendisi etrafına mobbing yapıyorsa, mücadele etmek daha zor. Ancak alt kademe yöneticisi veya mevkidaşın bezdirim uyguluyorsa, en üst yönetime bildirmek gerekir.

NOT

EN İYİ KAMÇILAYANI TERFİ ETTİRİRSEN…

Ben, işyerindeki bezdirimlerden (mobbing) patronun ve üst düzey yöneticilerinin sorumlu olduğuna inanıyorum. Siz en iyi kamçılayanı terfi ettirir, onlara mikro iktidar alanı açıp astlarına nasıl davrandıklarını denetlemezseniz, yığınca mağdur çalışan yaratırsınız.

BEZDİRİM LÛGATI:

Mobbing: Bezdirimin İngilizcesi… İşyerinde patron, yönetici veya akran terörü diyebiliriz.

Mikroagresyonlar: Bezdirimin sinsi olanı. “Şaka yaptık, alıngansın” türü iğnelemelerle yormak

Psikolojik şiddet: İstekleriyle arada duranın ruhsal dengesini bozmaya yönelik söylem eylem

Mobbing radarı: Tepe yönetimin kurum için bezdirime karşı uyanık olması, gözlem yapması

Şeref OĞUZ-Ekonomim

Gayri resmi kazançlar

ve vergisel yaklaşım

Buna karşılık bazen şirketlerin hesaplarında gözükmeyen ve vergi idaresi tarafından kabul edilen gayri-resmi kârları da ortaya çıkabilmektedir. Bunun birçok sebebi olabilir. Örneğin kayıt dışı, belgesiz satışların saptanması, sahte veya yanıltıcı belgeye dayalı gider kayıtları, bazı giderlerin kabul edilmeyerek reddedilmesi, ayrılan şüpheli alacak karşılığının kabul edilmemesi, kur farkı giderinin reddedilmesi, gider yazılan örtülü sermaye faizinin temettü kabul edilmesi, transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtılan tutarın temettü kabul edilmesi gibi pek çok örnek burada gösterilebilir.

Bunların bazılarında örneğin bazı giderlerin kabul edilmeyerek reddedilmesi, ayrılan şüpheli alacak karşılığının kabul edilmemesi, kur farkı giderinin reddedilmesi gibi durumlarda, bize göre ortağa aktarılan bir tutardan söz edilemez. Bu gibi hallerde vergi ve dağıtılabilir kâr rakamı değişmekle birlikte ortaya çıkan kâr şirket içerisinde mevcut olduğu için, ancak genel kurul kararı ile dağıtılabilir.

Örtülü kâr dağıtımı sayılan haller

Buna karşılık giderlerin şişirilmesi, sahte veya yanıltıcı belge yolu ile giderlerin artırılması, alım olmadığı halde alım yapılmış gibi kayıt oluşturulması hallerinde ise açığa çıkan kazancın ortaklara gizlice aktarıldığını kabul etmek mümkündür.

Bu gibi hallerin tümünde idari anlayış, ortağa örtülü olarak, bir başka deyişle stopajdan kaçınılarak kâr dağıtımı yapıldığı şeklindedir. Bu anlayış saydığımız örneklerin tümü için bence doğru kabul edilemezse ve tartışılabilir nitelikteysede bu yazımızda incelemek istediğimiz konu bu değildir.

Burada, idari anlayışta dağıtıldığı kabul edilen kâr payı için stopaj tarh zamanaşımının süresinin başlangıcını tartışmak istiyoruz. Örneğin bir şirkete 2020 yılı için cezalı kurumlar vergisi ve cezalı stopaj tarhiyatı yapılsa ve ihbarnameler 2026 yılında tebliğ edilse, kurumlar vergisi açısından tarhiyatın zamanaşımına uğradığı söylenebilirken, aynı sav stopaj tarhiyatı için de söylenebilir mi?

Danıştay 4. Dairesi’nin yaklaşımı

Bu konu yargı kararların da tartışmalıdır. Danıştay 4. Dairesi bir davada, finansman giderlerinde netleştirme yapan ve dolayısıyla finansman giderlerini finansman gelirleri fazlalığı dolayısıyla zamanın mevzuatına göre kısıtlamaya tabi tutmayan bir şirkete yapılan cezalı kurumlar ve cezalı stopaj tarhiyatları aleyhine açılan davada, zamanaşımı dolayısıyla kurumlar vergisi tarhiyatı yapılamıyorsa, aynı sebeple stopaj tarhiyatının da yapılamayacağına karar vermiştir. Yani Daireye göre, stopaj tarhiyatına sebep gösterilen fiilin işlendiği yıl başından itibaren zamanaşımı süresi işlemeye başlayacaktır (E.2008/5999 K.2009/6397 T.8.12.2009; Bu karar aleyhine yapılan karar düzeltme başvurusu da E.2010/4756 K.2013/1271 sayı ve 14.3.2013 tarihli Karar le reddedilmiştir).

Danıştay 3. Dairesi’nin farklı yorumu

Buna karşılık Danıştay 3. Dairesi, stopajla ilgili olarak kayıt dışı bırakılan kurum kazancının doğduğu dönemden bağımsız olarak değerlendirilmesinin gerektiği, şirketlerde dağıtılabilir kârın kurumlar vergisi beyan dönemi olan dördüncü ay itibariyle ortaya çıktığı, davacı şirketin yetkili organlarınca alınmış herhangi bir kâr dağıtım kararı bulunmasa dahi, beyan dışı bırakılan ticari kârın ortaklar tarafından bu tarih itibariyle fiilen elde edildiğinin kabulü gerektiği, şirket yetkililerince kâr dağıtım kararı alınmamakla birlikte kârın fiilen dağıtılması durumunda da fiili ve ekonomik tasarruf meydana geldiğinden, elde etme fiili dağıtım tarihînde ortaya çıkmış olacağı, bu nedenle zamanaşımı dolayısıyla kurumlar vergisi tarhiyatının yapılamadığı bir durumda bu tarhiyata sebep olabilecek olayı izleyen yılı izleyen yıl başından itibaren zamanaşımı süresinin hesaplanması gerektiğine hükmetmiştir (E.2015/5926 K.2017/3690 T.4.5.2017).

Bana göre; kurumlar vergisi tarhiyatına sebep olacak fiilin tarihinin de stopaj tarhiyatına esas alınması gerekir. Ticaret Kanununun resmi kâr dağıtımlar için öngördüğü dağıtım sürecini ve yöntemini, gayri resmi kazanç dağıtımına esas almak, özün önceliği ilkesine ters düşer. Örneğin sahte veya yanıltıcı belgelerle giderlerini şişiren bir şirkette, bu giderler kadar para belge tarihi itibariyle işletmeden çekilmiş kabul edilmelidir. Bu gibi durumlarda ertesi yılın nisan dönemi için yapılan tarhiyatlar da dönem itibariyle yanlıştır. Hiçbir şirket sahte gider belgelerini defterine işleyip, açığa çıkan kazanç fazlasının dağıtımını izleyen yılın nisanına bırakmaz, hemen ortaklarına aktarır veya o tarih itibariyle kayıt dışı borçlarını kapatır yahut kayıt dışı alımlarında kullanır. Bu nedenle 4. Dairenin görüşü, bence vergilendirme ilkeleri açısından daha tutarlıdır. Ancak her olayı kendi içinde değerlendirmek belki daha yerinde olacaktır.

Bu konuyu yıllar önce de dile getirdim. Ancak konuya ilişkin tartışma, ne idari anlayış bazında, ne de yargı anlayışı bazında henüz sonuca bağlanmış değil.

Dolayısıyla işverenler tarafından sağlanan yemek yardımı, çalışanların günlük yaşam giderlerine katkı sunarken, işyerine bağlılığı artıran en yaygın yan hak uygulamalarından biridir. Bununla birlikte yemek yardımlarında gelir vergisi, damga vergisi ve sosyal güvenlik primi yönünden uygulanacak istisna tutarları, bordro hesaplamalarının doğru yürütülmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Nitekim istisna sınırlarının doğru uygulanmaması, eksik prime esas kazanç bildirimi, hatalı vergi kesintisi ve idari yaptırım risklerini beraberinde getirebilmektedir.

17 Nisan 2026 tarihinde yayımlanan 7577 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 10'uncu maddesiyle 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 80 inci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi değiştirilmiştir.

Yapılan düzenleme ile işverenler tarafından işyerinde veya müştemilatında yemek verilmeyen durumlarda, çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedelinin 300 TL'ye kadar olan kısmi prime esas kazanca dahil edilmeyecektir.

Yemek yardımlarına ilişkin son düzenlemenin temel gerekçesi ise uygulamada ortaya çıkan tereddütlerin giderilmesi ve vergi mevzuatı ile sosyal güvenlik mevzuatı arasında uyum sağlanmasıdır. 7577 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un gerekçesinde, yemek bedelinin prime esas kazançtan istisna edilen menfaatler arasında daha açık, net ve ihtilafa yer bırakmayacak şekilde yeniden düzenlenmesinin amaçlandığı ifade edilmiştir.

Aynı zamanda 18 Nisan 2026 tarihinde Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği'nin 97'nci maddesinin yedinci fıkrasının (a) bendi yeniden düzenlenerek, sosyal güvenlik priminden istisna tutar bakımından uyumlu hale getirilmiştir.

Yönetmelik hükmü uyarınca, yemek hizmetinin işyerinde veya müştemilatında sağlanması halinde tamamı; yemek hizmetinin işyerinde veya müştemilatında verilmemesi halinde, çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedelinin 300 TL'ye kadar olan kısmı prime esas kazanca dahil edilmeyecektir.

İşverenler tarafından işyeri veya işyerinin müştemilatı dışında kalan yerlerde hizmet erbabına yemek verilmek suretiyle sağlanan menfaatlere ilişkin gelir vergisi ve damga vergisi istisna tutarı, 2026 yılı için 300,00 TL'dir.

Dolayısıyla yemek yardımlarında gelir vergisi ve damga vergisi istisnası da 2026 yılı için KDV hariç 300 TL olduğundan sosyal güvenlik primi istisnası, gelir vergisi ve damga vergisi istisnası eşitlenmiştir.

Bu bağlamda sosyal güvenlik priminden istisna olan yemek yardımı tutarı 17.04.2026 tarihinde yürürlüğe girdiğinden; 01.01.2026 tarihinden 16.04.2026 tarihine kadar 158 TL olan yemek yardımlarındaki sosyal güvenlik primi istisnası 17.04.2026 tarihinden itibaren 300 TL olarak uygulanacaktır.

Sonuç olarak, yemek yardımlarına ilişkin yapılan bu düzenleme hem çalışanlara sağlanan sosyal menfaatlerin desteklenmesi hem de işverenlerin bordro uygulamalarında eşitlik sağlanması açısından önemli bir adımdır.

Sosyal güvenlik primi, gelir vergisi ve damga vergisi yönünden istisna tutarlarının aynı seviyeye getirilmesi, uygulamadaki karmaşıklığı azaltarak hesaplama süreçlerini kolaylaştıracaktır.

Ancak işverenlerin özellikle yürürlük tarihi, fiili çalışma günü esasına göre uygulama, işyerinde yemek verilmesi ile dışarıdan sağlanan yemek hizmeti ayrımı ve bordro kayıtlarının doğru düzenlenmesi hususlarında dikkatli hareket etmeleri gerekmektedir. Aksi halde istisna sınırının aşılması veya hatalı uygulamalar nedeniyle prim ve vergi yönünden ilave yükümlülüklerle karşılaşılması söz konusu olabilecektir.

Hakan Aran, “Enflasyon tüm kötülüklerin anasıdır, enflasyonla mücadele programını başından beri destekliyorum. Enflasyonla mücadeleden daha önemli bir konumuz olmadığını her fırsatta söyledim. Bir konuyu sadece o konu etrafında tartışmayı öğrenmemiz gerekiyor” şeklinde ifade etti.

Aran ayrıca, “Enflasyonla mücadele programını şartlara göre revize etmezsek, geleceğimiz yer yüzde 27 enflasyon demiştim. Enflasyonda geleceğimiz yeri görüyorsak revizyon tartışılabilir mi demek istedim, enflasyonla mücadeleden vazgeçelim demedim” ifadelerini kullandı.

Tartışma zeminine de değinen Aran, “Tartışma zemininin olmaması ekonomiye de zarar veriyor” değerlendirmesinde bulundu.

İş Bankası Genel Müdürü Hakan Aran açıklamalarının devamında şunları söyledi: "Bu program üç buçuk yıldır devam ettirdiğimiz bir program. Üç buçuk yıldır devam ettirdiğimiz programda programı yöneten insanların, hem Merkez Bankası Başkanı'nın hem başta Hazine ve Maliye Bakanı olmak üzere arkadaki ekibin, biz banka genel müdürlerinin, bankaların, real sektörün bu programın başarısı için nasıl bir can siperhane şekilde, nasıl fedakarca çalıştığımızı hepimiz biliyoruz.

Hepimiz beraber toplantılar yapıyoruz, birlikte konuşuyoruz ve süreci beraber yönetmeye çalışıyoruz.

Bu süreç içerisinde bu kadar emek harcayan, bu kadar mesai harcayan ve bu program için ailesini, çoluğunu, çocuğunu bırakıp gecesini gündüzüne katan insanların bu kadar kolay bir şekilde yıpratılması, bu kadar kolay bir şekilde üzerine geliniyor olması, ben bir şeyi söyledim diye ya da benim söylediğim üzerinden fırsat bekleyenlerin aktörleri yıpratıyor olması konusu gerçekten bizim son vermemiz gereken bir konu.

Biz bir konuyu tartışmayı ve sadece konu etrafında tartışmayı becerebilmemiz, başarabilmemiz gerekiyor. O yüzden ben öncelikle üzüldüğüm nokta, bu işin en başından beri, sonuna kadar birlikte yürüdüğüm hem Merkez Bankası Başkanı hem Mazine ve Maliye Bakanımız.

Her ikisini de üzmüş olmaktan ve söylediğim şeylerden dolayı, yıpratmış olmaktan dolayı bir kere son derece üzgünüm ve bu üzüntümü ifade etmek istiyorum. Çünkü ikisi de bunu hak etmiyorlar. İkisi de bu programın başarısı için belki bu ülkede herkesten çok çalışıyorlar."

Ekonomim

Kurumun Avrupa Ekonomisi Direktör Yardımcısı Andrew Birch, değerlendirmesinde, "Bankanın likiditeyi sıkılaştırmaya ve faiz dışı diğer önlemlere devam etmesi muhtemel" ifadelerini kullandı.

Faiz indirimi için riskler sürüyor

Birch ayrıca, "Yükselen ithal enflasyon baskıları, genişleyen cari açık, kısıtlı yabancı sermaye girişleri, daha büyük tahvil getiri farkları ve düşük döviz rezervleri, merkez bankasının faiz indirimine yeniden başlamasına karşı argümanlar oluşturuyor" dedi.

Aralık ayını işaret etti

İran kaynaklı gelişmelere de değinen Birch, "belirsiz etkisinin" daha uzun sürebileceğini ve bunun enflasyonu düşürmeye yönelik önceki çabaları sekteye uğratabileceğini belirtti. Birch, faiz indirim sürecinin aralık ayından önce yeniden başlamasını öngörmüyor.

Gözler 22 Nisan’daki kararda

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, faiz kararını 22 Nisan’da açıklayacak. Bloomberg HT tarafından gerçekleştirilen ankete göre, politika faizinin yüzde 37 seviyesinde sabit tutulması bekleniyor. Orta Doğu’daki gerilimin artmasıyla birlikte faiz indirimi beklentileri temmuz ayına ötelenmiş durumda.

Kredi notu teyit edildi

Öte yandan S&P Global Ratings, geçtiğimiz cuma günü Türkiye’nin kredi notunu "BB-/B" seviyesinde, görünümünü ise "durağan" olarak korudu. Kuruluş, enerji fiyatlarında yaşanabilecek şokların yönetimi ile döviz rezervlerinde sağlanacak iyileşmenin olası bir not artışı açısından belirleyici olacağını vurguladı.

Dünya

İstanbul’daki kura süreci 25-27 Nisan tarihleri arasında gerçekleştirilecek. İlk çekiliş, 25 Nisan Cumartesi günü düzenlenecek törenle başlayacak. Törene Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da katılacak.

İstanbul projenin en büyük payını alıyor

81 ili kapsayan sosyal konut programında en büyük pay İstanbul’a ayrıldı. Kentte hayata geçirilecek 100 bin konutluk proje, hem artan konut ihtiyacına hem de deprem dayanıklılığı yüksek yeni yerleşim alanları oluşturulmasına katkı sağlamayı amaçlıyor.

Kura çekimlerinin tamamlanmasının ardından inşaat çalışmalarının hızlandırılması planlanıyor. Belirlenen takvime göre, hak sahiplerine konutların kura tarihinden itibaren en geç iki yıl içinde teslim edilmeye başlanması hedefleniyor.

Uygun fiyatlı kiralık konut modeli de devrede

Yetkililer, sosyal konut satışının yanı sıra İstanbul’daki yüksek kira sorununa çözüm üretmek amacıyla geliştirilen “kiralık konut” modeli için de inşaat sürecinin başladığını bildirdi.

İstanbul genelinde hem mülkiyet hem de barınma ihtiyacına yönelik geliştirilen projelerin, kentsel dönüşüm sürecine katkı sağlaması ve konut piyasasında fiyat dengesi üzerinde etkili olması bekleniyor.

Dünya

ADNKS sonuçlarına göre Türkiye nüfusunun 21 milyon 375 bin 930'unu çocuklar oluşturdu. Çocuk nüfusun yüzde 51,3'ünü erkek çocuklar, yüzde 48,7'sini kız çocuklar oluşturdu. 0-17 yaş grubunu içeren çocuk nüfus, 1970 yılında toplam nüfusun yüzde 48,5'ini oluştururken bu oran 1990 yılında yüzde 41,8 ve 2025 yılında yüzde 24,8 oldu.

Doğumlar ve çocuk nüfus azalıyor

Nüfusun 2030 yılında yüzde 22,1, 2040 yılında yüzde 17,9, 2060 yılında yüzde 16,9, 2080 yılında yüzde 15,2 ve 2100 yılında yüzde 14,5 olacağı öngörüldü. Doğurganlık göstergelerindeki hızlı düşüş eğiliminin devam edeceğini varsayan düşük senaryoya göre çocuk nüfus oranının 2030 yılında yüzde 22,0, 2040 yılında yüzde 16,7, 2060 yılında yüzde 13,9, 2080 yılında yüzde 11,1, 2100 yılında yüzde 9,9 olacağı öngörüldü.

Doğurganlığı artırıcı tedbirlerin etkili olacağını varsayan yüksek senaryoya göre çocuk nüfus oranının 2030 yılında yüzde 22,3, 2040 yılında yüzde 18,9, 2060 yılında yüzde 18,7, 2080 yılında yüzde 18,9, 2100 yılında yüzde 18,6 olacağı öngörüldü.

Türkiye'de çocuk nüfus AB'den yüksek

Avrupa Birliği (AB) üyesi 27 ülkenin çocuk nüfus oranları incelendiğinde, 2025 yılında çocuk nüfus oranının AB ortalaması yüzde 17,6 oldu. AB üye ülkeleri içinde en fazla çocuk nüfus oranına sahip olan ülkelerin sırasıyla, yüzde 22,7 ile İrlanda, yüzde 20,4 ile Fransa ile İsveç olduğu görüldü. Çocuk nüfus oranının en düşük olduğu ülkeler ise sırasıyla, yüzde 14,5 ile Malta, yüzde 14,9 ile İtalya, yüzde 15,5 ile Portekiz oldu. Türkiye'nin çocuk nüfus oranının yüzde 24,8 ile AB üye ülkelerinden daha yüksek olduğu görüldü.

En kalabalık çocuk şehri Şanlıurfa, en düşük Tunceli

İllerin toplam nüfusları içindeki çocuk nüfus oranları incelendiğinde, 2025 yılında en yüksek çocuk nüfus oranına sahip olan il, yüzde 43,3 ile Şanlıurfa oldu. Şanlıurfa ilini yüzde 39,2 ile Şırnak, yüzde 36,7 ile Mardin izledi.

Çocuk nüfus oranının en düşük olduğu il, yüzde 15,9 ile Tunceli oldu. Tunceli ilini yüzde 16,9 ile Edirne ve yüzde 17,7 ile Kırklareli izledi.

En az bir çocuklu hanenin oranı yüzde 41,9

ADNKS sonuçlarına göre 2025 yılında toplam hanehalkı sayısı 26 milyon 977 bin 795 oldu. Hanelerin yüzde 41,9'unda 0-17 yaş grubunda en az bir çocuk bulunduğu görüldü. Bu hanelerin illere göre dağılımı incelendiğinde, 0-17 yaş grubunda en az bir çocuk bulunan hanehalkı oranının en yüksek olduğu ilin yüzde 68,2 ile Şanlıurfa, en düşük olduğu ilin yüzde 27,3 ile Tunceli olduğu görüldü.

Hanelerin yüzde 19,1'inde 0-17 yaş grubunda bir çocuk, yüzde 14,1'inde iki çocuk, yüzde 5,7'sinde üç çocuk, yüzde 1,9'unda dört çocuk, yüzde 1,1'inde ise beş ve daha fazla çocuk bulunduğu görüldü.

Her 3 çocuktan 1'i yoksulluk riski altında

Yoksulluk ve Yaşam Koşulları İstatistiklerine göre 2025 yılında toplam nüfusun yüzde 27,9'unun yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında iken çocuk nüfus için bu oranın yüzde 36,8 olduğu görüldü.

Yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında olan çocuk nüfus cinsiyete göre incelendiğinde, bu oranın erkek çocuklarında yüzde 36,0, kız çocuklarında ise yüzde 37,8 olduğu görüldü.

Çocuk nüfusun yüzde 30,5'i 10-14 yaş grubunda

Çocuk nüfus yaş grubuna göre incelendiğinde, 2020 yılında çocuk nüfusun yüzde 26,9'unun 0-4 yaş grubunda, yüzde 28,7'sinin 5-9 yaş grubunda, yüzde 28,2'sinin 10-14 yaş grubunda ve yüzde 16,2'sinin 15-17 yaş grubunda yer aldığı görülürken, 2025 yılında yüzde 22,7'sinin 0-4 yaş grubunda, yüzde 28,8'inin 5-9 yaş grubunda, yüzde 30,5'inin 10-14 yaş grubunda ve yüzde 18,0'ının 15-17 yaş grubunda yer aldığı görüldü.

Canlı doğum 937 bin 559

Doğum İstatistiklerine göre 2024 yılında canlı doğan bebek sayısı, 937 bin 559 oldu. Doğan bebeklerin 481 bin 825'i erkek, 455 bin 734'ü ise kız oldu. Canlı doğan bebeklerin yüzde 96,7'sini tekil, yüzde 3,2'sini ikiz, yüzde 0,1'ini ise üçüz ve daha fazla çoğul doğumlar oluşturdu.
Sağlık Bakanlığı verilerine göre hastanede gerçekleşen doğumların canlı doğumlar içindeki oranı, 2010 yılında yüzde 91,6 iken 2024 yılında yüzde 99,4 oldu. Beşli karma aşı (DPT+IPV+Hib) 3 doz ile aşılama oranı 2023 yılında yüzde 98,8 iken 2024 yılında yüzde 96,0 oldu.

Beklenen yaşam süresi 15 yaş için 64,3 yıl

Hayat Tabloları, 2022-2024 sonuçlarına göre doğuşta beklenen yaşam süresi, Türkiye geneli için 78,1 yıl, erkekler için 75,5 yıl ve kadınlar için 80,7 yıl oldu.

Türkiye'de 7 yaşına ulaşan bir çocuğun kalan yaşam süresinin ortalama 72,1 yıl, erkek çocuklar için 69,5 yıl ve kız çocuklar için 74,7 yıl olduğu görüldü. Çalışma çağının başlangıcı olan 15 yaşındaki çocuklar için bu süre 64,3 yıl oldu. Erkek çocuklar için bu süre 61,7 yıl iken kız çocuklar için 66,9 yıl oldu. Bu yaş için kız ve erkek çocuklar arasındaki beklenen yaşam süresi farkının 5,2 yıl olduğu görüldü.

Bebeklere konulan en popüler isimler

ADNKS sonuçlarına göre 2025 yılında doğan bebeklere konulan en popüler erkek bebek isimleri, Alparslan, Göktuğ ve Metehan; en popüler kız bebek isimleri ise Alya, Defne ve Gökçe oldu. Doğan erkek bebeklerin 7 bin 527'sine Alparslan, 6 bin 36'sına Göktuğ, 5 bin 393'üne Metehan, kız bebeklerin 8 bin 751'ine Alya, 7 bin 731'ine Defne, 7 bin 603'üne ise Gökçe ismi verildi.
Türkiye'de 2025 yılında 0-17 yaş grubundaki çocuklarda en çok kullanılan erkek çocuk isimlerinin Yusuf, Mustafa ve Ömer; kız çocuk isimlerinin ise Zeynep, Elif ve Ecrin olduğu görüldü.

Çocuk bağımlılık oranı 2025 yılında yüzde 29,7

Çalışma çağındaki yüz kişiye düşen çocuk sayısını ifade eden çocuk bağımlılık oranı, 2019 yılında yüzde 34,1 iken bu oran 2025 yılında yüzde 29,7'ye düştü.

Nüfus projeksiyonlarının demografik göstergelerdeki mevcut yapının devam edeceğini varsayan ana senaryosuna göre çocuk bağımlılık oranının 2030 yılında yüzde 25,5, 2040 yılında yüzde 22,1, 2060 yılında yüzde 23,3, 2080 yılında yüzde 23,4, 2100 yılında yüzde 21,5 olacağı öngörüldü.

Özel gereksinimli çocuk sayısı 2024 yılında 96 bin 83

Sağlık Bakanlığı verilerine göre 2024 yılında ilk kez özel gereksinim raporu alan çocukların sayısı 96 bin 83 oldu. İlk kez özel gereksinim raporu alan çocukların yüzde 62,6'sını erkek çocuklar, yüzde 37,4'ünü ise kız çocuklar oluşturdu.

Beş yaşındaki çocukların okullaşma oranı yüzde 82,5

Milli Eğitim Bakanlığı Örgün Eğitim İstatistiklerine göre okul öncesi eğitim seviyesinde beş yaş net okullaşma oranının, 2024/'25 öğretim yılında yüzde 82,5 olduğu görüldü. Beş yaş net okullaşma oranı cinsiyete göre incelendiğinde, bu oran erkek çocuklar için yüzde 82,8, kız çocuklar için yüzde 82,3 oldu.

İlkokul seviyesinde net okullaşma oranı 2024/'25 öğretim yılında yüzde 95,4, ortaokul seviyesinde net okullaşma oranı yüzde 89,1 ve ortaöğretim seviyesinde net okullaşma oranı yüzde 82,9 oldu.

İlkokul tamamlama oranı yüzde 98,6

Ulusal Eğitim İstatistikleri Veri Tabanı sonuçlarına göre eğitim kademesi ve cinsiyete göre okul tamamlama oranları incelendiğinde, ilkokul tamamlama oranı 2024/'25 eğitim ve öğretim döneminde yüzde 98,6 oldu. Ortaokul tamamlama oranı 2024/'25 eğitim ve öğretim döneminde yüzde 96,6 oldu.

Ortaöğretim tamamlama oranı yüzde 81,3 oldu. Ortaöğretim okul tamamlama oranı cinsiyete göre incelendiğinde, 2024/'25 eğitim ve öğretim döneminde bu oranın erkek çocuklar için yüzde 79,2, kız çocuklar için yüzde 83,5 olduğu görüldü.

Özel eğitim alan öğrencilerin oranı yüzde 3,4

Milli Eğitim Bakanlığı Örgün Eğitim İstatistiklerine göre Türkiye genelinde 2024/'25 eğitim ve öğretim döneminde örgün eğitime devam eden öğrenci sayısı 17 milyon 956 bin 523 oldu. Bu öğrencilerin yüzde 51,3'ünü erkek öğrenciler, yüzde 48,7'sini ise kız öğrenciler oluşturdu.
Özel eğitim gerektiren bireylere (işitme, görme, ortopedik ve hafif düzeyde zihinsel engelli) hizmet veren, özel olarak yetiştirilmiş personelin bulunduğu, geliştirilmiş eğitim programlarının uygulandığı özel öğretim kurumlarında örgün eğitime devam eden öğrenci sayısı ise 602 bin 729 oldu. Özel eğitim alan öğrenciler örgün eğitimdeki öğrencilerin yüzde 3,4'ünü oluşturdu. Özel örgün eğitime devam eden öğrencilerin yüzde 62,7'sini erkek öğrenciler, yüzde 37,3'ünü ise kız öğrenciler oluşturdu.

Resmi kız çocuk evlilikleri azaldı

Evlenme İstatistiklerine göre 16-17 yaş grubunda olan kız çocuklarının resmi evlenmelerinin toplam resmi evlenmeler içindeki oranı 2002 yılında yüzde 7,3 iken bu oran 2025 yılında yüzde 1,5'e düştü. Diğer taraftan, aynı yaş grubunda olan erkek çocukların resmi evlenmelerinin toplam resmi evlenmeler içindeki oranı 2002 yılında yüzde 0,5 iken bu oran 2025 yılında yüzde 0,1 oldu.

Babası vefat etmiş çocuk sayısı 251 bin 929

ADNKS sonuçlarına göre 2025 yılında 21 milyon 375 bin 930 çocuk nüfusun içinde sadece babası vefat etmiş çocuk sayısının 251 bin 929, sadece annesi vefat etmiş çocuk sayısının 79 bin 214, hem annesi hem de babası vefat etmiş çocuk sayısının ise 4 bin 907 olduğu görüldü.

Koruyucu aile yanındaki çocuk sayısı 10 bin 841

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının verilerine göre 2025 yılında Türkiye genelinde kuruluş bakımı altında bulunan çocuk sayısının 15 bin 508 olduğu görüldü. Mevcut koruyucu aile sayısı 9 bin 96, koruyucu aile yanında bakımı sağlanan çocuk sayısı ise 10 bin 841 oldu. Evlat edindirilen çocuk sayısı 2025 yılında 681 oldu.

Velayeti anneye verilen çocukların oranı yüzde 74,6

Boşanma İstatistiklerine göre 2025 yılında boşanan çiftlerin sayısı 193 bin 793 oldu. Kesinleşen boşanma davaları sonucunda 191 bin 371 çocuk velayete verildi. Çocukların velayetinin yüzde 74,6'sının anneye, yüzde 25,4'ünün ise babaya verildiği görüldü.

Çocuklar en fazla yaralanma ve zehirlenme nedeniyle hayatını kaybetti

Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistiklerine göre 2024 yılında 1-17 yaş grubunda çocuk ölümleri en fazla, dışsal yaralanma ve zehirlenmeler nedeniyle gerçekleşti. Söz konusu nedenle hayatını kaybeden 1-17 yaş grubundaki çocuk sayısı, 2024 yılında bin 538 oldu. Sinir sistemi ve duyu organları hastalıkları nedeniyle 765 çocuk, iyi huylu ve kötü huylu tümörler nedeniyle 666 çocuk, dolaşım sistemi hastalıkları nedeniyle 413 çocuk hayatını kaybetti.

Bebek ölüm hızı binde 9,0

Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistiklerine göre 2009 yılında bebek ölüm hızı binde 13,9 iken 2024 yılında binde 9,0 oldu. Doğumdan sonraki beş yıl içinde ölme olasılığını ifade eden beş yaş altı ölüm hızı, 2009 yılında binde 17,7 iken 2024 yılında binde 11,1 oldu.

Dünya

Son iki haftada yeniden döviz alımına geçen Merkez Bankası’nın 22 Nisan’daki Para Politikası Kurulu toplantısında savaş sırasında 3 puana yakın artırım fiyatlaması da pas geçmeye evrildi. PPK’nın yüzde 37 olan politika faizini marttan sonra nisan toplantısında da sabit bırakması bekleniyor.

Alım 20 milyar dolara yaklaştı

Merkez Bankası savaşın başlamasıyla birlikte QNB ekonomistlerinin hesaplamalarına göre 27 Şubat -3 Nisan arasında 49 milyar dolar civarında net döviz satışı gerçekleştirdi. QNB ekonomistleri bu dönemde yabancı yatırımcıların TL varlık portföyünde yaklaşık 37 milyar dolar düşüş, para piyasası fonlarından 8 milyar dolar civarı çıkış ve yurtiçi yerleşiklerin yabancı para mevduatlarında ise 5 milyar dolar yükseliş olduğunu hesapladı. Ateşkes ilan edilen 10 Nisan ile biten haftada ise Merkez Bankası’nın nette 12 milyar dolar döviz alımı yaptığını belirten QNB ekonomistleri bunun da 10 Nisan haftasında yabancı yatırımcıların TL varlıklara yaptığı 7 milyar dolar civarı giriş, para piyasası fonlarındaki yaklaşık 2 milyar dolarlık artış ile yurtiçi yerleşiklerin yabancı para mevduatlarındaki 1 milyar dolarlık düşüşle ilgini olduğunu vurguladı. QNB ekonomistleri geçen haftanın ilk üç işgününde de Merkez Bankası bilançosundan 8 milyar dolar döviz alışı olduğunu hesaplarken fon girişlerini de devam ettiğini kaydetti. Böylece 10 Nisan haftası ile geçen haftanın ilk üç gününde TCMB’nin döviz alımı 20 milyar dolara ulaştı.

Swap hariç 32.2 milyar dolar

Merkez Bankası haftalık para ve banka verileri de rezervlerin 10 Nisan haftasında yükseldiğini ortaya koydu. Ateşkes kararının açıklandığı geçen hafta TCMB toplam rezervleri, bir önceki haftaya göre 9 milyar 270 milyon dolar artarak 170 milyar 915 milyon dolara yükseldi. TCMB net uluslararası rezervleri 10 Nisan itibarıyla 9.9 milyar dolar arttı ve 55 milyar 591 milyon dolar oldu. Swap hariç rezervler ise 3 Nisan haftasında 18.4 milyar dolarken 10 Nisan haftasında 32.2 milyar dolara çıktı. Rezervlerde 10 Nisan haftasında başlayan ve geçen hafta devam eden yükseliş eğilimi TCMB Para Politikası Kurulu toplantı fiyatlamalarında da savaş dönemine göre net bir değişiklik olmasına neden oldu. Ekonomistler rezervlerdeki toparlanmanın PPK’da pas geçme ihtimalini güçlendirdiğini vurgularken TCMB Başkan Yardımcısı Hatice Karahan da temkinli ve veri odaklı kararlar almaya devam edeceklerini dile getirdi.

Gecelikten fonlamaya devam

Matriks Haber anketine katılan 28 ekonomistin 16'sı politika faizinin sabit bırakılacağı tahmininde bulundu. Ekonomistlerden 12'si ise bu ay faizde 300 baz puanlık artırım kararı alınacağı beklentisini dile getirdi. Ankete göre çarşamba günkü toplantıya ilişkin politika faizi medyan tahmini yüzde 37 olurken, ortalama tahmin yaklaşık yüzde 38,25 seviyesinde gerçekleşti. En yüksek beklenti yüzde 40, en düşük beklenti ise yüzde 37 oldu. Ankete göre, borç alma ve borç verme faizlerinde 300 baz puan faiz artırım kararı alınacağı ve yüzde 38,50 ile yüzde 43 bandına yükseltileceği tahmin ediliyor.

Gedik Yatırım ekonomistleri de brent petrolün nisan-aralık döneminde ortalama 80 dolar olacağı varsayımıyla, TÜFE enflasyonunun ağustos-eylüle kadar yüzde 30 üzerinde kalacağını ve yılı yüzde 29 ile tamamlayacağını öngördü. Savaş öncesindeki tahmini ise yüzde 25 enflasyon ile yılın tamamlanması yönündeydi. Gedik Yatırım ekonomistlerinin analizinde bu enflasyon patikası altında, Merkez Bankası’nın haziran-temmuz döneminde kadar fonlamasını gecelik faiz kanalından ve mevcut faizle devam ettirme eğiliminde olabileceğini düşünmekle birlikte, rezervlerin seyrine göre 150-300 baz puan arasında bir faiz artırımının da gündeme gelebileceğine dikkat çekerek yılsonu politika faizi beklentisinin ise yüzde 34,5–35,0 seviyesinde olduğunu duyurdu.

Eylül toplantısına kadar indirim zor

Mart ayında eşel-mobil sisteminin devreye girmesinin, mart enflasyonunda yaklaşık yüzde 0,35-0,40 puanlık doğrudan etkiyi elimine ettiğini vurgulayan Gedik Yatırım ekonomistlerinin analizine göre akaryakıtla birlikte ayın başındaki doğalgaz ve enerji fiyat artışlarının enflasyon üzerindeki dolaylı etkileri nisandan itibaren daha belirgin hissedilecek. Önümüzdeki dönemde, emtia fiyatlarının seyrinin özellikle gıda, enerji ve hizmet enflasyonu üzerinden manşet TÜFE enflasyonunun temel belirleyicisi olacağı yer alan analizde ABD (İsrail)-İran arasında kısa sürede ateşkes olsa da, enerji tesislerindeki hasarlar nedeniyle özellikle doğalgaz fiyatlarının eski seviyelerine dönmesinin uzun bir süreye yayılması ihtimali enflasyon görünümünü olumsuz etkileyebilecek. Emtia arzının kademeli normalleştiği ve fiyatların gerilediği bir senaryoda, Gedik Yatırım ekonomistleri fonlamanın yaz aylarından itibaren kademeli olarak haftalık repoya kaydırılmasının ve eylül-ekim döneminde sınırlı faiz indirimlerinin hayata geçirilmesinin mümkün olabileceğini vurguladı.

Şebnem Turhan-Ekonomim

Bölgede tansiyon yeniden yükseldi

Hafta sonu boyunca bölgede tansiyon yüksek seyretti. Tahran yönetiminin bazı gemilere ateş açtığı ve Hürmüz Boğazı’nda yeniden denetim uygulamalarını devreye aldığı bildirildi.

Petrol ve doğal gaz fiyatları sıçradı

Brent petrol, kritik geçiş noktasının yeniden açıldığına dair açıklamaların ardından cuma günü yaşadığı düşüşü büyük ölçüde telafi ederek yüzde 7,9’a kadar yükseldi. Avrupa’da doğal gaz fiyatları ise aynı süreçte yüzde 11’e varan artış kaydetti. İran, ABD’nin İran bağlantılı gemilere yönelik ablukasının salı günü sona erecek ateşkesi ihlal ettiğini savunarak cumartesi günü boğazı yeniden kapattığını duyurdu.

ABD’den gemiye müdahale

ABD Başkanı Donald Trump, Umman Körfezi’nde Hürmüz’e doğru ilerleyen ve yapılan uyarılara rağmen durmayan bir gemiye ABD Donanması tarafından ateş açıldığını ve gemiye el konulduğunu açıkladı. Bu gelişme, yaklaşık bir hafta önce başlayan abluka sürecindeki ilk ciddi karşılaşma olarak kayda geçti. Olay, İslamabad’da yapılması planlanan olası barış görüşmelerine ilişkin karşılıklı mesajların hemen ardından yaşandı. Trump, bir anlaşma ihtimali gördüğünü belirtirken, İran tarafı ise uzlaşı için “net bir perspektif” bulunmadığını ifade etti.

Piyasada risk primi sürüyor

Chicago merkezli Karobaar Capital LP’nin baş yatırım sorumlusu Haris Khurshid, “Piyasa hâlâ bu son tarihe doğru bir risk primi taşıyor, ancak buna tam anlamıyla bağlanmış değil. Eğer durum bu şekilde devam ederse, fiyatların kademeli olarak 105–115 dolar aralığına yükseldiğini görebiliriz; ancak haber akışına bağlı olarak dalgalanmalar sürecektir” diye ekledi.

İslamabad görüşmeleri belirsiz

Bir Beyaz Saray yetkilisinin verdiği bilgiye göre, ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, özel temsilci Steve Witkoff ve Trump’ın damadı Jared Kushner, salı günü yapılması planlanan görüşmeler için pazartesi gecesi İslamabad’a gitmeye hazırlanıyor. Ancak İran devlet televizyonu, müzakere heyetinden bir yetkilinin toplantıya katılım planını reddettiğini aktardı.

Bloomberg verilerine göre, pazar günü Londra saatiyle öğleden sonra itibarıyla Hürmüz Boğazı’ndan herhangi bir gemi geçişi tespit edilmedi. Cumartesi günü ise en az 13 petrol tankeri rotasını değiştirerek Basra Körfezi’ne geri döndü ve bölgeden ayrılma girişimlerini askıya aldı.

Dünya

The Guardian'ın aktardığı habere göre, ABD, Avrupa ve İngiltere merkez bankaları ve düzenleyici kurumlar, olası bir “sistemik çöküşe” karşı koordinasyon kabiliyetlerini test edecek.

Fed, ECB ve BoE aynı masada

Tatbikata Federal Reserve (Fed), European Central Bank (ECB) ve Bank of England (BoE) başta olmak üzere en üst düzey yetkililer katılacak. BoE Başkanı Andrew Bailey’nin de toplantıda yer alması bekleniyor.

“Lehman” senaryosu yeniden masada

Tatbikat kapsamında, 2008’de Lehman Brothers’ın çöküşüne benzer bir senaryo canlandırılacak. Amaç, küresel ölçekte faaliyet gösteren büyük bir bankanın iflası halinde ülkeler arası koordinasyonun nasıl sağlanacağını görmek.

Yapay zekâ ve savaş riski

Yetkililer yalnızca klasik finansal risklere değil, yeni nesil tehditlere de odaklanıyor. Yapay zekâ kaynaklı siber riskler, büyüyen özel kredi piyasaları ve ABD-İsrail ile İran arasındaki savaşın piyasalara etkisi, tatbikatın ana başlıkları arasında yer alıyor.

IMF ve Dünya Bankası gündemiyle paralel

Washington’da düzenlenen International Monetary Fund (IMF) ve World Bank bahar toplantılarında da benzer riskler masaya yatırıldı. Özellikle gelişmiş yapay zekâ modellerinin finansal sistemde yeni kırılganlıklar yaratabileceği vurgulandı.

Stres testinin, ABD’de mevduatları güvence altına alan Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC) merkezinde gerçekleştirileceği açıklandı. Kurum, çalışmayı “üst düzey üçlü tatbikat” olarak tanımladı.

2008’den sonra standart hale geldi

Bu tür tatbikatlar, 2008 küresel finans krizinin ardından finansal otoriteler için standart bir uygulama haline geldi. Amaç, benzer bir çöküşün tekrar yaşanması durumunda sistemin daha dayanıklı olmasını sağlamak.

Mart ayında kömür üretimi dünya genelinde yatay seyrederken, Çin dışındaki ülkelerde yüzde 3,5 düşüş kaydedildi. Küresel kömür taşımacılığı da gerileyerek son yılların en düşük seviyesine indi.

Fosil yakıtlar geriliyor

Toplam fosil yakıtla elektrik üretimi geçen yıla göre yüzde 1 azalırken, doğalgaz üretiminde düşüş yüzde 4'e ulaştı. Türkiye, ABD ve Hindistan gibi büyük ekonomilerde kömür kullanımının gerilemesi dikkat çekti.

Krizin etkisini yenilenebilir enerji sınırladı

Hürmüz Boğazı’ndaki kriz, petrol ve doğalgaz fiyatlarını sert yükseltse de etkisi beklenenden sınırlı kaldı. Bunda en büyük pay yenilenebilir enerji kaynaklarının oldu. Mart ayında güneş enerjisi üretimi yüzde 14, rüzgâr enerjisi ise yüzde 8 arttı. Sadece güneş enerjisi, Avrupa’da 3 milyar euroluk maliyetin önüne geçti.

Yeni kapasite krizi dengeledi

Kriz öncesinde küresel LNG taşımacılığının yaklaşık yüzde 20’si Hürmüz Boğazı’ndan geçiyordu. Ancak 2025 yılında devreye alınan güneş ve rüzgâr kapasitesi, bu kaybı iki katından fazla telafi edecek seviyeye ulaştı.

Enerji güvenliğinde rota değişiyor

Uzmanlara göre kömür santralleri zaten yüksek kapasitede çalıştığı için üretimi artıracak alan kalmadı. Artan taşıma maliyetleri kömürü daha pahalı hale getirirken, yenilenebilir enerji yatırımları hız kazanıyor.

Fransa ve Birleşik Krallık başta olmak üzere birçok ülke, ithal fosil yakıtlara bağımlılığı azaltmak için güneş enerjisi ve elektrifikasyon yatırımlarını artırıyor.

Mutluhan Yıldız-Dünya

Külçe altın yüzde 1,9’a kadar geriledikten sonra kayıplarının bir kısmını telafi ederek ons başına 4.800 dolar civarında işlem gördü. ABD Başkanı Donald Trump, ABD Donanması’nın İran bayraklı bir kargo gemisine ateş açarak el koyduğunu söyledi. Tahran ise Hürmüz Boğazı’na yaklaşan gemilerin ateşkesi ihlal etmiş sayılacağı uyarısında bulundu. İran’ın cuma günü kritik su yolunun açık olduğunu açıklamasından yalnızca saatler sonra bazı gemiler geçişlerini iptal etmek zorunda kaldı.

Son gelişmeler, salı günü sona erecek kırılgan 14 günlük ateşkes öncesinde İslamabad’da yapılması planlanan olası barış görüşmelerinin ihtimalini tehlikeye attı. Trump bir anlaşma ihtimali gördüğünü belirtirken, İran’ın enerji santralleri ve köprülerini yok etme tehditlerini de yineledi. Tahran ise verimli müzakereler için “net bir perspektif” olmadığını ifade etti.

Petrol ve doğalgaz fiyatları, önceki seansta düşüş yaşamalarının ardından sert şekilde yükseldi. ABD hisse senedi vadeli işlemleri gerilerken, dolar endeksi yüzde 0,3’e kadar yükselerek dolar cinsinden fiyatlanan altın üzerinde baskı oluşturdu. Sekizinci haftasına giren savaşta kalıcı bir diplomatik anlaşmaya ulaşılamaması, piyasalardaki oynaklığı artırdı.

Oversea-Chinese Banking Corp. stratejisti Christopher Wong, altındaki sabah erken saatlerdeki satışların “hafta sonu yaşanan jeopolitik gelişmelerin risk iştahını zayıflatmasının bir yansıması” olduğunu söyledi.

Wong’a göre son fiyat hareketleri, yükselişlerde satıştan ziyade düşüşlerde alım eğiliminin öne çıktığını gösteriyor. Ayrıca altının kısa vadede ons başına 4.700 ile 4.900 dolar aralığında işlem görmesini bekliyor.

Uzayan İran çatışması, eşi benzeri görülmemiş bir enerji arz şokuna yol açarak enflasyon baskılarını artırdı. Bu durum, merkez bankalarının faizleri sabit tutma ya da artırma ihtimalini güçlendiriyor; bu da faiz getirisi olmayan altın için olumsuz bir unsur. Altın, şubat sonunda başlayan savaşın ardından yaklaşık yüzde 9 değer kaybetti.

Yatırımcılar, Trump’ın ABD Merkez Bankası başkanlığı için aday gösterdiği Kevin Warsh’ın salı günü Senato’daki onay oturumunu yakından izleyecek. Warsh’ın yılın ilerleyen dönemlerinde para politikasında gevşemeyi destekleyebileceğine dair sinyaller altını destekleyebilir. Buna karşılık enflasyon konusunda daha temkinli bir yaklaşım ve faiz indirimi konusundaki isteksizlik, altın için negatif olacaktır.

Spot altın Singapur saatiyle 10:22 itibarıyla yüzde 0,6 düşüşle ons başına 4.800,54 dolara geriledi. Gümüş yüzde 0,6 düşerek 80,41 dolara indi. Platin de hafif gerilerken, paladyum yatay seyretti. Bloomberg Dolar Spot Endeksi ise yüzde 0,1 yükseldi.

Bloomberg HT

Bakan Şimşek, Uluslararası Para Fo­nu (IMF)-Dünya Bankası Ba­har Toplantıları kapsamında düzenlenen “Parçalanan Bir Dünyada Ekonomik Entegras­yonun Geleceği” başlıklı panel­de konuştu. Kriz öncesi küre­sel ekonomik modelin istikrarlı bir jeopolitik ortama dayandı­ğını ancak artık bu durumun geçerliliğini yitirdiğini belir­ten Şimşek, risklerin kriz boyu­tuna ulaşmadan yönetilmesi­ni sağlayacak bir çerçevenin ta­sarlanması gerektiğini söyledi. Enerji bağımlılığının bu çerçe­vede ilk akla gelen başlıklardan biri olduğunu vurgulayan Şim­şek, Türkiye’nin Hürmüz Boğa­zı’ndaki gelişmelere maruziye­tinin oldukça sınırlı kaldığını ifade etti. Türkiye’nin enerji arz güvenliğinde güçlü bir çeşitlen­dirme stratejisi izlediğini belir­ten Şimşek, sıvılaştırılmış do­ğal gaz (LNG) kapasitesine ya­pılan yatırımları ve Anadolu’ya uzanan geniş boru hattı ağını bu stratejinin temel bileşenleri olarak öne çıkardı.

“Bizim için fırsatlar olduğunu düşünüyoruz”

Şimşek, gelecek dönemde ila­ve ticaret koridorlarına ihtiyaç duyulacağını vurgulayarak Orta Koridor’un en verimli seçenek­lerden biri olacağını düşündük­lerini söyledi. Türkiye’nin Dün­ya Bankası ile toplam 8,1 milyar dolarlık kritik bir finansman anlaşması imzaladığını belir­ten Şimşek, söz konusu proje­nin Asya’yı İstanbul Boğazı üze­rinden demir yoluyla Avrupa’ya bağlayacağını aktardı. Şimşek, ayrıca Basra Körfezi ve Körfez İşbirliği Konseyi ülkelerini Tür­kiye’nin altyapı ağına yeniden bağlamak amacıyla Irak ile gö­rüşmelerin yürütüldüğü bilgi­sini verdi. Şimşek, “Dolayısıyla olayların seyrine tabi olmak ye­rine, öngörülü ve iyi tasarlanmış bir yaklaşımla hareket etmek zorundayız. Bunun yollarından birisi de yeni koridorlara ve ila­ve tedarik zincirlerine yatırım yapmaktan geçiyor” ifadelerini kullandı. Türkiye’nin son 20-25 yılda fiziksel altyapıya yaklaşık 400 milyar dolarlık yatırım ger­çekleştirdiğini aktaran Şimşek, şu değerlendirmelerde bulun­du: “Avrupa ve Batı ile bağları­mız güçlü, bununla birlikte dün­yanın geri kalanıyla da aktif bi­çimde etkileşim kuruyoruz. Bu ikili konum, Türkiye’yi bölge­si için doğal bir risk azaltma ve üretimi çeşitlendirme platfor­mu haline getiriyor. Dolayısıy­la bizim için fırsatlar olduğunu düşünüyoruz. Evet, küresel eko­nomi şu anda ciddi bir sorunla karşı karşıya ancak biz kısa va­denin ötesine bakıyoruz ve önü­müzde çok sayıda fırsat olacağı­na inanıyoruz.”

”Gümrük Birliği’nin güncellenmesini umuyoruz”

Ticaretteki parçalanmaya ve­rilecek yanıtın “izolasyon” ol­maması gerektiğini vurgulayan Şimşek, bu tabloyu yönetmenin yollarından birinin “bölgesel entegrasyonu güçlendirmek” olduğunu belirterek yeni kori­dorlara yapılan yatırımların da yumuşak stratejik gücün bir bi­leşeni olduğunu aktardı. Tür­kiye’nin Avrupa Birliği (AB) ile tam ekonomik entegrasyonu­nu derinleştirmeye devam et­mek istediğinin altını çizen Şimşek, Avrupa’daki iç siyasi dinamiklerin bu süreci sınırla­dığını ifade etti. Şimşek, Avru­pa’daki iç siyasi kaygıların aşıl­ması ve Türkiye-AB Gümrük Birliğinin hizmetler, tarım ve kamu alımlarını da kapsayacak şekilde güncellenmesi yönün­de beklentilerini dile getirdi. Bu koşullar altında Avrupa ile mevcut ticaret hacminin 10-20 yıl içinde rahatlıkla iki katına çıkabileceğini ifade eden Şim­şek, “AB tarafında ilerlemenin sınırlı kalması nedeniyle artık yakın coğrafyamıza da odakla­nıyoruz. Orta Asya, Orta Doğu ve Kuzey Afrika, AB kadar ge­lişmiş olmasa da hızla büyüyen pazarlar ve hepsi yakın komşu­larımız. Dost ülkelere ve yakın coğrafyaya üretim kaydırma (friendshoring ve nearshoring) açısından önümüzde ciddi bir alan var.” diye konuştu.

“Bölgeler arasında tercih yapmak zorunda değiliz”

Afrika’yı da önemli bir coğrafya olarak gördüklerini belirten Şimşek, kıtadaki devasa altyapı yatırımlarının ve hizmet ile mal tedarikini besleyen demografik yapının burada çok sayıda fırsat sunduğunu kaydetti. Şimşek, “Kısa vadede önceliğimiz, Türkmenistan’ı doğal gaz koridorumuza bağlamak ve Hürmüz Boğazı’nın kapanmasından olumsuz etkilenen güney komşularımızı kuzeye yönelen koridorları değerlendirmeye teşvik etmek olacak” dedi. Türkiye’nin AB ülkeleri dahil toplam 54 serbest ticaret anlaşmasına sahip olduğuna dikkati çeken Şimşek, “Dolayısıyla bir tercih yapmak zorunda değiliz. Avrupa ve genel olarak Batı ile bağlarımızı korurken Doğu ve Afrika ile ilişkilerimizi de güçlendirmek istiyoruz” değerlendirmesini yaptı. Ülkeler arasındaki karşılıklı bağımlılığın süreceğini ve tam anlamıyla izolasyonun mümkün olmadığını vurgulayan Şimşek, “Ne komşularımızdan ne de küresel tedarik zincirlerinden kopabiliriz. Ancak riskleri azaltmaya ve fırsatları çeşitlendirmeye yatırım yapmak zorundayız. Başka seçeneğimiz yok, şoklarla karşılaştık ve bunlardan ders çıkarmak durumundayız. ifadelerini kullandı.

“Zorlu dönemin güçlenerek aşılacağı mesajını vurguladık”

Bakan Mehmet Şimşek, IMF-Dünya Bankası Bahar Toplantıları kapsamında yoğun ve verimli temaslarda bulunduklarını belirterek, “Tüm görüşmelerimizde, Türkiye’nin güçlü ve dayanıklı ekonomisi, stratejik konumu ve yüksek potansiyeliyle bu zorlu dönemi güçlenerek aşacağı mesajını vurguladık” ifadesini kullandı. Şimşek, NSosyal hesabından yaptığı paylaşımda, şu ifadeleri kullandı: “Birçok kuruluş ve yatırım bankasının ev sahipliğinde binden fazla yatırımcıya ülkemizin ekonomik görünümünü anlattık, MÜSİAD ile birlikte reel sektör temsilcileriyle bir araya geldik. Dünya Bankası, Asya Altyapı Yatırım Bankası, Asya Kalkınma Bankası ve Dünya Ticaret Örgütü başkanlarıyla görüştük.

Kredi derecelendirme kuruluşlarıyla temaslarda bulunduk. Türkiye’yi Orta Koridor’un merkezi haline getirecek IN-RAIL projesine imza attık. Birçok ülkenin maliye bakanı ile ikili görüşmeler yaptık. Münih Güvenlik Konferansı’nda küresel güvenlik ve transatlantik işbirliğine dair görüşlerimizi paylaştık. G20, IMFC, FATF ve İklim için Maliye Bakanları Koalisyonu toplantılarına katıldık. Tüm görüşmelerimizde, Türkiye’nin güçlü ve dayanıklı ekonomisi, stratejik konumu ve yüksek potansiyeliyle bu zorlu dönemi güçlenerek aşacağı mesajını vurguladık.”

Dünya

Togg ile mevcut iş birliğine işaret eden Bosch yöneticileri, bu teknolojilerin Türkiye’de de devreye alınabileceğinin sinyalini verdi.

Bosch’un üzerinde yoğunlaştığı Seviye 3 (koşullu otonom) sürüş teknolojisi, belirli şartlar altında sürücünün araca müdahalesine ihtiyaç duymadan ilerleyebiliyor. Ancak şirketin dikkat çeken asıl yeniliği, bu otonom yapıyı sürücü sağlığıyla entegre eden sistemler oldu. Geliştirilen sensörler ve yazılımlar sayesinde sürücünün yorgunluk seviyesi, kalp ritmi ve vücut sıcaklığı anlık olarak takip ediliyor. Olası bir sağlık problemi ya da bilinç kaybı durumunda ise araç, kontrolü devralarak güvenli şekilde yol kenarına yanaşıyor ve otomatik acil çağrı gerçekleştiriyor. Bu özellikler, otonom sürüşün yalnızca konfor değil, doğrudan hayat kurtaran bir güvenlik katmanı haline geldiğini gösteriyor.

Araştırma merkezinde misafirleri Togg karşıladı

Etkinlikte dikkat çeken unsurlardan biri de Türkiye’nin yerli elektrikli otomobili Togg oldu. Araştırma merkezinin girişinde sergilenen T10X modeli, uluslararası basın mensuplarının yoğun ilgisiyle karşılaştı. Bosch mühendisleri de Togg’un performansı ve teknolojik altyapısına vurgu yaptı. Toplantı kapsamında sorularımızı yanıtlayan Bosch Mobilite’den sorumlu Yönetim Kurulu Üyesi Markus Heyn, Seviye 3 otonom sürüş ve sağlık teknolojilerinin Togg’da da yer alabileceğinin sinyalini vererek iş birliğinin geleceğine dair önemli bir ipucu paylaştı. Heyn, “Bunun en net cevabını elbette Togg’daki arkadaşlarımıza sormanız gerekir. Ancak biz bu teknoloji üzerinde çalışmalarımızı sürdürüyoruz. Togg da birlikte çalıştığımız firmalardan biri. İlerleyen dönemde bu teknolojileri Togg’da görmemek için bir sebep yok. Neden olmasın?” diyerek kapıyı açık bıraktı.

Bu açıklama, Bosch ile Togg arasındaki mevcut iş birliğinin daha ileri bir aşamaya taşınabileceğine işaret ederken, Türkiye otomotiv ekosistemi açısından da önemli bir potansiyel ortaya koyuyor. Elektrikli dönüşümün ardından otonom ve bağlantılı araç teknolojilerinde de Türkiye’nin daha güçlü rol üstlenebileceğine yönelik beklentiler artıyor.

“Togg, kelebek etkisi yarattı”

Bosch Türkiye ve Orta Doğu Başkanı Daniel Korioth de iş birliğinin önemine dikkat çekti. Togg ile başlangıcından bu yana teknoloji ortağı olmaktan memnuniyet duyduklarını belirten Korioth, bu sürecin yalnızca bir ürün geliştirme projesi olmadığını, aynı zamanda geniş bir ekosistem etkisi yarattığını vurguladı.

Türkiye’nin elektrikli araç pazarında Avrupa’da dördüncü sıraya yükseldiğini hatırlatan Korioth, Bosch’un Türkiye’de kurduğu elektrikli araç aplikasyon ve kalibrasyon yetkinlik merkezinin bu büyümede önemli rol oynadığını ifade etti. Korioth, Türkiye’deki mühendislik ekibinin kazandığı deneyimi üniversitelerle paylaştığını da belirterek, “Togg gibi projeler yalnızca kendi başarılarıyla sınırlı kalmıyor, tüm ekosistemde bir ‘kelebek etkisi’ yaratıyor” dedi.

Karakaş: Kullanıcı şehir içi otonom teknolojilere güveniyor

Mehmet Gürcan Karakaş da son dönemde yaptığı açıklamalarda kullanıcı beklentilerinin otonom sürüşte nasıl şekillendiğine dikkat çekiyor. Karakaş, son olarak katıldığı bir etkinlikte şu değerlendirmeyi yapmıştı: “Bugün kullanıcılar A noktasından B noktasına otoyol hızlarında, örneğin uyuyarak gitmeyi talep etmiyor. Ancak sürüş sırasında yapılabilecek hataları minimize eden, geç fark edilen riskleri ortadan kaldıran teknolojilere oldukça açıklar.

Togg olarak biz de halihazırda bunu sunuyoruz. Kullanıcıların büyük bölümü ise özellikle yoğun dur-kalk trafikte 30-40 km/s hızlara kadar otonom ilerleyebilen, çevresindeki trafiği ön, arka ve yanlardan izleyerek sürüşü kolaylaştıran ‘yoğun trafik asistanı’ gibi sistemleri talep ediyor. İstanbul gibi metropollerde sabah ve akşam saatlerinde yaşanan uzun yolculukları daha az yorucu hale getirecek bu teknolojiyi de yıl içinde devreye almayı planlıyoruz.”

Aysel YÜCEL-Ekonomim

Şu anda dünyanın başı, bir hadsiz yüzünden belada… Ancak hadsizlik sadece Trump’ın özelliği değil. İş dünyasında adeta bir salgın gibi, haddini aşan, zalim, küstah, tiran yöneticiler salgını var

Mevlana’ya sormuşlar; “o kadar okursun, yazarsın, söylersin de ne bilirsin?” Mevlana’nın cevabı, 800 yıl sonrasında hâlâ gündeme ışık tutar; “Haddimi bilirim.” Kısaca her şeyi bilmene gerek yok, haddini bil, yeter diyor. Sadi Şirazi de ekliyor; “ne kadar bilirsen bil, bilmediğin haddinse, hiçsin...”

Şu had meselesi de nereden çıktı? Neticede bu bir ekonomi yazısı… Ekonominin hadsizlikle ne ilgisi var? Şu ilgisi var; enflasyonun bizzat kendisi, ekonominin hadsizliği, ahlak bozuculuğu, fiyatların haddi aşması, tüketimin hadden taşması, piyasanın, haddini bilmez hadsizlerle dolup taşmasıdır.

KOLTUĞUNDAN ALDIĞI GÜÇLE…

Ortalık, mum kadar ışık vermediği halde kendini ay kadar parlak sananlarla dolu… Her şeyi biliyorlar, her soruna bir cevapları var ve her şeye hakları olduğunu sanıyorlar. Hele ki para sahibi olup da edep sahibi olmayan bir kitle var ki, maddi gücü çenesine vurmuş, istek, emir yağdırıyorlar.

Hadsizlik, edep-erkân yoksunu kişilerin cesaret patlamasıdır. Bilmez ama bilmediğini dahi bilmez. Bu yüzden cehaletini size dayatır. Bu, kamu görevlisi de olur, tepe yöneticisi de… Ancak koltuğundan aldığı güçle, sizi baskılar, bezdirir. Bilgisizliğinin sınırları sonsuzdur bu gibi yöneticilerin…

İKİ SORU İKİ CEVAP / Hadsizliğe dair…

Böylelerine haddini bildirmek mümkün mü?

Bunun için erdemli cesaret gerektirir. Zira hadsiz, nerede duracağını bilmediği gibi onu uyarana düşmanlık besler. Uyaran; çalışanı ise işten atar, astı ise soruşturma açtırır, ama yine de mümkün.

Hadsiz size zarar verecekse ne yapmalı?

Haddini bilmeyene susarak cevap vermek, bağırarak cevap vermekten daha etkili olabilir. Neticede kartal, sinek avlamaz. Yine de hadsizi uyarmayınca, zulmü artar, yaptığını kendine hak olarak görür.

NOT

HADSİZLİK PANDEMİSİ DÜNYANIN SORUNU

Cehalet, giderilebilirdir… Öğretirsin; geçer. Ama cehlinden dahi habersiz hadsiz için dur durak yoktur ve kronik enflasyonun çürüttüğü iş ahlakı içinde böylelerinin hem sayısı hem de cüreti artıyor ne yazık ki… Tanrı sizi had bilmez yöneticilerden, ortaklardan, bakanından, bakmayanından korusun…

HADSİZLİK LÛGATI

Hadsiz insan: Sınırlarını aşan, başkasının hakkına, kişisel alanına giren, densiz, saygısızların genel adı

Saygısız insan: Kaba, terbiyesiz, aşırı özgüvenli, şımartılmış veya zarar vermeye cesaretlendirilmiş

Tiran yönetici: Yasaların kısıtlayamadığı, mutlak gücü elinde bulunduran, genelde zalim yöntemli

Küstah insan: Başkalarına karşı üstünlük taslayan, utanmazlıkla şekillendirilmiş güçsever ruh hali

Şeref OĞUZ-Ekonomim

Ancak Gelir Vergisi Kanunu onlarca yıldır şirket ortaklarının elde ettiği en önemli kazançlarından birini vergisiz bırakıyor.

ANONİM ŞİRKETE SIFIR LİMİTED’E YÜZDE 40’A VARAN VERGİ

Peki, bu nasıl mümkün oluyor? Anonim şirket hisselerini belirli şartlarla satan bir ortak, milyonlar milyarlar kazansa dahi sıfır vergi ödüyor. Aynı kazancı elde eden limited şirket ortağı ise vergi ödüyor. Yani aynı kazanç, şirket türüne göre ya sıfır vergiye tabi ya da yüzde 40’a varan ciddi vergi yükü altında.

Üstelik bu avantaj çoğunlukla küçük yatırımcıya değil, büyük sermaye hareketlerine hizmet ediyor.

Mevcut sistemde, anonim şirket hisseleri hisse senedine bağlanmış ve en az iki yıl elde tutulmuşsa, satış kazancı tamamen vergiden istisna. Ancak aynı şirketin hisse senedine bağlanmamış paylarında böyle bir avantaj yok. Limited şirketlerde ise süreye bakılmaksızın tüm kazançlar vergilendiriliyor.

FİNANSA DÖNÜŞEN SERMAYE ÖDÜLLENDİRİYOR

Sistem, tarafsız değil! Sermayenin finansallaşmasını açık biçimde teşvik eden tercihler üretiyor. Sermaye piyasaya açıldıkça ve finansal araca dönüştükçe vergi yükü azalıyor, hatta sıfırlanıyor. Bu bakış içerisinde hisse senedi yalnızca bir ortaklık belgesi değil, aynı zamanda yatırım aracıdır. Bunlar herhangi bir mal gibi alınıp satılırken limited şirket hisseleri yönünden söz konusu değildir. Dolayısıyla sistem, finansal araca dönüşmüş sermayeyi koruyor ve ödüllendiriyor.

NEVİ DEĞİŞİKLİKLERİNDE GÖRÜNÜR OLUYOR

Uygulamada bu sorun, özellikle limited şirketlerin anonim şirkete dönüştürülmesi süreçlerinde iki yıllık sürenin hesaplanmasındaki tartışmalar nedeniyle daha görünür hale geliyor. Mali İdare nevi değişikliklerinde limited şirketin anonim şirkete dönüşüm sonrasında bastırılan geçici ilmühaber veya pay senetleri üzerinden iki yıllık süreyi hesaplaması vergilendirme yaratınca eleştiri konusu oluyor.

TAM İSTİSNA YERİNE KADEMELİ VERGİLENDİRME SICAK PARAYA SINIR, YATIRIMA TEŞVİK OLUR

Bu çerçevede yapılan tartışmalar çoğu zaman, söz konusu avantajın limited şirketlere de tanınıp tanınmaması üzerinden yürütülüyor. Oysa bu yaklaşım meseleyi daraltmaktadır. Asıl sorulması gereken milyonluk kazançların tamamen vergisiz bırakılması gerçekten doğru mudur? Sorun, istisnanın dar olması değil, sınırsız olmasıdır.

Oysa daha dengeli bir model mümkündür. Örneğin ortaklık paylarının iki yıldan önce elde çıkarılması halinde vergilendirileceğine ilişkin kural korunabilir. İki yıllık süre sermayenin sıcak paraya dönüşmemesi açısından rol oynar. Ancak bu sürenin sonunda vergilendirmede tamamen vazgeçmek yerine kademeli bir vergileme sistemi getirilebilir. Elde tutma süresi uzadıkça vergi oranının düşmesi sağlanabilir, ancak hiçbir durumda verginin tamamen ortadan kalkmasına izin verilmez. Böylece avantaj tek seferde değil, elde tutma süresine yayılır ve kademeli olarak elde edilir. Sermaye de yatırımda ve üretimde kalmaya devam eder.

VERGİSİZ KALINCA MESLEKİ ALAN DARALIYOR

Unutulmamalıdır ki bu kazançlar, çoğunlukla gerçek kişi olan ortaklar nezdinde ortaya çıkan şahsi değer artışı kazancıdır. Dolayısıyla mesele özünde sermayenin değil kazancın vergilemesidir.

Vergilemenin tamamen ortadan kalktığı bir alanda yalnızca kamu maliyesi zarar görmez; aynı zamanda sistemin denetim omurgası da zayıflar. Çünkü vergisiz bir kazanç alanında; (1) Beyan yükümlülüğü ortadan kalkar, (2) Tasdik, inceleme ve ihtilaf süreçleri devre dışı kalır.

(3)Bu durum, vergi uygulamasının asli aktörleri olan serbest muhasebeci mali müşavirler ve yeminli mali müşavirler açısından da mesleki işlev alanının daralması anlamına gelir.

Daha açık ifade etmek gerekirse: vergilemenin olmadığı yerde hem denetim yoktur hem de mesleki katma değer.

KAMU YARARI İLE MESLEK RARAININ ÖRTÜŞMESİ

Bu tablo, kamu yararı ile mesleki yararın aynı zeminde birleştiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Yüksek tutarlı kazançların vergiden tamamen istisna edildiği bir yapıda kayıt ve belgeleme disiplininin korunması mümkün değildir; beyan yükümlülüğü fiilen ortadan kalkar. Bu durum, para hareketlerinin izlenebilirliğini zayıflatır ve sistematik olarak denetimsiz alanlar üretir

Kent yaşamından sıkıldık

Doğayla olan bağın zayıflaması aslında en büyük bunalım nedenimiz. Gün boyu ekranlar arasında sıkışan, beton içinde yaşayan bizler için toprakla, suyla, yeşille temas büyük bir ihtiyaca dönüştü. Şehirden tamamen kopmadan doğaya yaklaşma arayışındayız. Hobi bahçesi adı altında kent çeperlerinde küçük ölçekli toprak parçalarına yönelim bu boşluğu doldurmaya aday bir çözüm olarak son yıllarda öne çıktı.

Ne var ki bu yönelim, kısa sürede kontrolsüz bir genişlemeye dönüşerek kendi sorunlarını da üretti. Hobi bahçeleri, gecekondulaşma sürecine benzer şekilde, çoğu zaman planlama ilkelerinden ve tarım politikalarından bağımsız biçimde şekillendi. Sonuçta ortaya çıkan tabloda, yalnızca bireysel bir yaşam tercihi değil; aynı zamanda tarım arazilerinin parçalanması, kaynakların verimsiz kullanımı ve gayrimenkul spekülasyonunun yaygınlaşması gibi çok katmanlı bir yapı ortaya çıktı. Bu nedenle hobi bahçeleri meselesi, artık sadece bir yaşam tarzı tercihi değil, düzenlenmesi gereken yapısal bir konu olarak karşımızda duruyor.

Kanun teklifi ne getiriyor?

Kanun Teklifi’nde hobi bahçelerine ilişkin düzenlemeler özellikle 22’nci ve 24’üncü maddelerde somutlaşıyor. Teklif’in 22’nci maddesinde, imar planlarında tarımsal niteliği korunacak alanlarda mülkiyet edinimi ve buna bağlı tasarrufların doğrudan değil, ilgili Bakanlığın iznine bağlı olarak gerçekleştirilebileceği hüküm altına alıyor. 24’üncü madde ise izinsiz biçimde bu amaçla kullanılan arazilere yönelik daha caydırıcı bir çerçeve çiziyor. Bu alanlara elektrik, su ve doğal gaz gibi altyapı hizmetlerinin bağlanması ve abonelik tesis edilmesi yasaklanırken, kurallara aykırı kullanım durumunda idari para cezalarının uygulanacağı açıkça düzenleniyor.

Unutmayalım; gıda güvenliğimiz sorunlu, su zengini de değiliz

Kanun Teklifi’nin 22’nci madde gerekçesinde “yasalaşması teklif edilen madde ile iklim değişikliğinin olumsuz etkileri ve ülkemizin karşı karşıya olduğu su stresi, gıda enflasyonu ve gıda güvenliği sorunları bağlamında tarım arazilerinin korunması gerekliliği vurgulanıyor. Söz konusu gerekçede “özellikle Ankara ve İstanbul gibi megakentlerin mücavirinde yer alan tarım arazilerinin korunmasının zaruret hâlini aldığı” hususuna yer veriliyor.

Tarımsal maliyetler ve megakent çeperleri

Tarım ürünlerinin tarladan sofraya gelene kadar geçirdiği süreçte, nakliye maliyetleri ve aracıların etkisi nedeniyle fiyatlar ciddi şekilde artabiliyor. Bu yüzden özellikle büyük şehirlerin gıda ihtiyacının mümkün olduğunca yakın çevresindeki tarım arazilerinden karşılanması daha da önemli hale geliyor. Ankara ve İstanbul gibi büyük şehirlerin etrafındaki verimli tarım alanlarının korunması da bu nedenle kritik bir gereklilik olarak öne çıkıyor.

Hobi bahçelerinde sürdürülebilirlik krizi ve gıda enflasyonu izi

Hepimizin malumu, ülkemiz gıda ve enerji enflasyonunda (kira enflasyonunda olduğu gibi) dünyanın maalesef önde gelen ülkeleri arasında yer alıyor. Bu da hem hanehalkı bütçesi üzerinde ciddi bir baskı yaratıyor, hem de üretim ve tedarik zincirindeki yapısal sorunların ne kadar kritik hale geldiğini gösteriyor. Bu çerçevede, hobi bahçelerine yönelik düzenlemelerin su-arazi kullanımında verimliliği artırmayı öncelemesi önem taşıyor. Düzenlemelerin yalnızca mekânsal planlama değil, aynı zamanda derinleşen sürdürülebilirlik krizi ve artan gıda enflasyonuyla mücadele amacını taşıdığını da ayrıca not etmek gerekir.

[1] https://tbmm.gov.tr/Yasama/KanunTeklifi/a15bb2e5-7758-4b60-a3bd-019ce222957a

Yeminli Mali Müşavir Abdullah TOLU TRT HABER Ekonomi 7/24 Programında Yeni Çıkacak Olan Vergi Affı ve Yapılandırma Hakkında Detaylı Bilgiler Verdi.