Geçen yılki vergi gelirinin yüzde 62,4’ü KDV, ÖTV başta tüketimden alınan dolaylı vergi kalemlerinden geldi; gelir, kâr ve servetten alınan “doğrudan” vergilerin pastadaki payı yüzde 37,6’da kaldı.
Merkezi yönetim bütçe gelirinin ana kaynağı olan vergide, 2025 yılında da yükü tüketiciler ile bordrolular sırtladı.
2025 yılı boyunca gelir vergisi mükellefleri ile holdingler dahil şirket kârları ve mülkiyet üzerinden alınan “doğrudan” vergilerin pastadaki toplam payı yüzde 37,6 düzeyinde kaldı. Tüketicilerin yaşamsal ihtiyaçları için satın aldıkları mal ve hizmetlere ödediği, fiyatın içinde yer alan Katma Değer Vergisi (KDV) ve Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) gibi “dolaylı” vergilerin payı ise yüzde 62,4 olarak gerçekleşti. Doğrudan nitelikteki gelir vergisinin de büyük bölümünü ücret ve maaşlardan kaynaktan yapılan kesinti oluşturdu. Söz konusu kesintiler toplam vergi gelirinde yüzde 15,5 pay aldı. Böylece tüketiciler ile bordrolu çalışanların vergi pastasına toplam katkısı yüzde 78’i buldu.
Bütçe vergiden, vergi dolaylıdan
Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın açıkladığı verilere göre 2025 yılında 12 trilyon 800,3 milyar liraya ulaşan toplam merkezi yönetim bütçe gelirinin yüzde 86,1’lik kısmı vergi tahsilatı yoluyla elde edildi. Yılın tümünde elde edilen vergi geliri önceki yıla göre yüzde 53,1 artışla 11 trilyon 49,5 milyar liraya ulaştı. Vergi gelirlerinin ise 6 trilyon 895,1 milyar lira ile yaklaşık üçte ikisi dolaylı, 4 trilyon 154,3 milyar lira ile üçte biri doğrudan vergilerden sağlandı. Tedarik zinciri içinde yasal yüklenicisi nihai tüketiciler olan dolaylı vergiler, geçen yıl da devletin başlıca finansman kaynağı olmaya devam etti, bu nedenle vergi adaletsizliği yaratan tablo varlığını korudu.
Gelir vergisi tevkifatında hızlı artış
Doğrudan vergiler kapsamında yer alan gelir vergisinde yıllık tahsilat 2 trilyon 813,2 milyar lira toplam pastanın yüzde 25,5’ini oluşturdu. Bu tahsilatın 2 trilyon 630,2 milyar lira ile yüzde 93,5’ini, memur maaşları ve özel sektör çalışanlarının ücretleri üzerinden kaynağından yapılan kesintilerin de içinde yer aldığı “gelir vergisi tevkifatı” oluşturdu. Toplam vergi gelirinde yüzde 23,8 pay alan gelir vergisi tevkifatı önceki yıla göre bir kata yakın artış kaydetti.
Ticari kazanç, zirai kazanç, serbest meslek kazancı, menkul sermaye iradı ve gayrimenkul sermaye iradı elde edenlerden yıllık beyannameler kapsamında, basit usulde ve geçici nitelikte tahsil edilen gelir vergisi tahsilatlarının geçen yılki toplam tutarı ise sadece 183,1 milyar lira olarak gerçekleşti ve söz konusu tahsilat gelir vergisinin yüzde 6,5’ini, toplam pastanın ise sadece yüzde 1,7’sini oluşturdu.
Tevkifatın ne kadarı ücret-maaştan?
Gelir vergisi tevkifatı içinde ücret ve maaşlardan yapılan kesintilerin oranı aylar itibarıyla sigortalı çalışan sayısı ve ücret düzeylerine göre değişiyor. Gelir İdaresi Başkanlığı’nın bu konuda en son 2023 itibarıyla yayımladığı veriye göre anılan yılda toplam tevkifatta ücret ve maaşlardan yapılan kesintilerin payı yüzde 62,3 oldu. Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı’nın (TEPAV) yaptığı bir çalışmaya göre ise bu oran 2024 yılında yüzde 65 dolayında gerçekleşti. 2024’teki oranın aynı kaldığı varsayılarak yapılan hesaplama 2025 yılındaki gelir vergisi tevkifatı içinde ücret ve maaşlardan yapılan tevkifatın tutarı konusunda yaklaşık 1 trilyon 710 milyar liraya işaret ediyor. Bu da yıllık gelir vergisi tahsilatının yaklaşık yüzde 61’ini oluşturan bu tutar toplam vergi gelirinin de yaklaşık yüzde 15,5’ine denk geliyor.
Kurumlar vergisinin payı düştü
Doğrudan vergiler kapsamında yer alan kurumlar vergisinde geçen yıl 1 trilyon 223,9 milyar liralık bir tahsilat gerçekleşti. Önceki yıla göre yüzde 37,5 artan kurumlar vergisi tahsilatının toplam pastada 2024 itibarıyla yüzde 12,2 olan payı 2025’te yüzde 11,1’e indi. Başka deyişle şirketler kesiminin bütçeye gelir katkısı geçen yıl daha da azaldı.
Mülkiyet üzerinden alınan “doğrudan” vergilerden Motorlu Taşıtlar Vergisinde yıllık tahsilat 106,5 milyar lira olurken, Veraset ve İntikal Vergisinde 10,6 milyar ve Değerli Konut Vergisinde 104,4 milyon liralık bir tahsilat gerçekleşti. Söz konusu üç kalemden oluşan mülkiyet vergilerinin toplam vergi pastasındaki payı önceki yılda olduğu gibi yüzde 1,1’de kaldı.
Kasa, tüketim vergileri ile doldu
* En yaygın dolaylı vergi olan KDV’de yıllık tahsilat, gelir ve kurumlar vergisi ile mülkiyet vergilerine yaklaştı. Dahilde 1 trilyon 555,9 milyar, ithal ürünlerden de 1 trilyon 724,2 milyar olmak üzere toplam 3 trilyon 280,1 milyar liraya ulaşan KDV tahsilatı, toplam vergi pastasının yüzde 29,7’sini oluşturdu.
* ÖTV tahsilatı 842,9 milyar lira ile yıllık toplam tahsilatta yüzde 18,3 pay aldı. Bunun da 787,9 milyarı taşıt alımlarından, 522,2 milyarı akaryakıt ve doğal gaz tüketiminden, 428,7 milyarı tütün ürünlerinden, 145,4 milyarı alkollü içeceklerden, 17,7 milyarı kolalı gazozlar, toplam 122,5 milyarı ise dayanıklı tüketim ve diğer tüm ürünlerden elde edildi.
* Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi’ndeki (BSMV) 551,8 milyar liralık tahsilat yıllık vergi gelirinin yüzde 5’ini oluşturdu.
* Dolaylı vergi niteliğindeki ehliyet, pasaport gibi resmi evraktan alınan toplam 337 milyar liralık harç pastada yüzde 3 pay aldı.
* Damga Vergisi’nde gerçekleşen 225,9 milyar liralık tahsilat, toplam gelire yüzde 2 katkı yaptı.
* Ayrıca Şans Oyunları Vergisi’nden 55,5 milyar, Özel İletişim Vergisi’nden 47,1 milyar, Dijital Hizmet Vergisinden 33,7 milyar, Konaklama Vergisi’nden 16,1 milyar TL geldi.
* Yıllık vergi pastasının yüzde 2,9’unu oluşturan 317,9 milyar liralık Gümrük Vergisi de nihai tüketiciye yansıdı.
Naki Bakır-Dünya