Denetim firmalarının denetim hizmetlerine ilişkin teklif vermekte zorlandıkları bilinmektedir. KGK tarafından yayınlanan bir denetim asgari tarifesinin olmaması, denetim çalışmaları sırasında karşılaşılabilecek olan risklerin çeşitliliği ve belirsizliği, denetim ücretini belirlemeyi de güçleştirmektedir. Denetim hizmetlerinin ön planlaması ve maliyetlendirilmesi, denetçinin denetleyeceği ekonomik kuruluşun finansal ve ticari faaliyetleri hakkında bilgi sahibi olmasını ve denetim hizmetlerinin sunulmasının fizibilitesini değerlendirmesini içerir.
Bağımsız denetim standardı 300 “Finansal Tabloların Bağımsız Denetiminin Planlanması” sunulacak denetim hizmetlerin ön planlaması ve maliyetlendirilmesi açısından önemlidir. Bu standarda göre denetim iki aşamada oluşur: Denetim öncesi faaliyetler (ön denetim) ve gerçek denetim çalışmaları.
Ön denetim faaliyetleri, müşteri işletmenin tanınmasını, müşterinin faaliyetlerinin doğrulanmasını içermelidir. Denetçi, müşterinin işinin niteliğini, tüm faaliyetlerini, gelir kaynaklarını, rakiplerini, tedarikçilerini ve ürünlerinin tüketicilerini anlamalıdır. Bu, yasa dışı faaliyetlerde bulunan, piyasada kötü şöhrete sahip bir denetim müşterisiyle temastan kaçınmak için gereklidir. Bu tür yeni denetim müşterilerin iyi bir itibarı varsa ve müşterinin denetim şirketiyle herhangi bir anlaşmazlıkları yoksa, gelecekte ortak olarak kalma ve denetim şirketine düzenli olarak para transferi yapma olasılıkları yüksektir. Müşteri şirketin itibarı, tedarikçiler, çalışanlar, hissedarlar ve toplumla ilişkileri de değerlendirilir
Müşteri kuruluş hakkında bilgi, yönetim de dahil olmak üzere personeliyle yapılan görüşmeler yoluyla edinilir. Denetçi, şirketin faaliyetleri hakkında sorular sorar ve varlıkları hakkında bilgi edinir. Müşteri yeniyse, bu süreç uzun olabilir. Daha önce denetlenmiş müşteriler için, önceki denetimlerden edinilen bilgiler güncellendiği için görüşme süreci daha hızlıdır.
1.GİRİŞ
Planlama genellikle denetimin ayrı bir aşaması olarak kabul edilir. Planlama, denetim çalışmalarının ilk aşamasıdır ve denetimin kapsamını ve zamanlamasını etkiler. Planlama sırasında bir denetim planı oluşturulur. Denetim hizmetlerinin bu aşamasında, belge desteğinin geliştirilmesi hayati önem taşımaktadır; çünkü denetim bilgi kaynaklarının belirlenmesi ve geliştirilmesine yönelik yaklaşım, sonuçların geçerliliğini belirler. Bu nedenle, denetim hizmetleri için belge desteğinin geliştirilmesi konusu, denetim faaliyetlerinin etkinliğini artırma ihtiyacıyla yakından ilgilidir. Risklerin analizi de yine planlama aşamasının önemli konuları arasında yer almaktadır.
Hukuki veya mali anlaşmazlık yaşayan mal ve hizmet tüketicileri, ödemelerini istedikleri zaman askıya alabilir ve bu durum müşterinin mali risklerini artırır. Bu risk, özellikle denetlenen (müşteri) şirketinin az sayıda ortağı varsa daha da artar. Tek adam veya yönetici riski olarak bilinen bu risk, denetlenen şirketin varlıklarının kuşaklar arası aktarımında veya işletme sürekliliğinin sağlanmasında sorunlar olabileceğini ifade etmektedir. Müşteri uluslararası ticaret yapıyorsa, ana ortakların bulunduğu ülkelerdeki siyasi riskler ve para birimlerinin istikrarı da dikkate alınır. Müşteri satılan ürünler için garanti veriyorsa, denetçi malların iade edilme olasılığını değerlendirmelidir.
Müşterinin finansman kaynakları dikkatlice değerlendirilir. Müşterinin borcu, borç yapısı ve gelir kaynakları değerlendirilir. Denetçi, müşterinin kredi faizini geri ödeme kabiliyetini ve alacaklılarla ilişkilerinin niteliğini değerlendirir. Müşteri kredi ödemelerini zamanında yapmazsa, kredi veren tüm kredinin geri ödenmesini talep edebilir ve bu da riskleri artırır. Müşterinin mülkiyet yapısı, borç yükümlülüklerine göre değeri, temettü politikası ve temettü ödeme kabiliyeti değerlendirilir. Denetçi, müşterinin sektör içindeki konumunu, sektördeki rekabet düzeyini, müşterinin şirketinin rakiplerine göre büyüklüğünü, göreceli itibarını ve rakipler için devlet finansmanı düzeyini değerlendirir.
Bir diğer husus, sektörde satılan mal veya hizmetlere olan talep düzeyi ve talebi etkileyen mevsim gibi çeşitli faktörlerdir. Devlet düzenlemelerinin müşteri üzerindeki etkisi, vergi, ücret, tarife ve ticaret kısıtlamalarının düzeyi de dikkate alınır. Müşterinin işletmesinin bu düzenlemelere ve ulusal ekonomideki durgunluklara duyarlılığı değerlendirilir.
2.DENETİM ÜCRETİNİN BELİRLENMESİ
Bir denetim hizmetinin maliyeti, projenin karmaşıklığı ve şirket içi kaynakların yeterliliği gibi çeşitli parametrelere göre belirlenir. Ancak esas olarak işçilik maliyetleridir. Çünkü denetim çalışmasının büyüklüğü ve özgüllüğü, dahil olan çalışan sayısını ve denetimi gerçekleştirmek için gereken saat sayısını büyük ölçüde etkiler. Denetim görevinin maliyetleri, yaklaşık piyasa fiyatlarına göre veya bir tarife kullanılarak ayrı ayrı belirlenebilir. Tarife hesaplamaları her şirket tarafından bağımsız olarak belirlenir. Ancak ülkemizde yayınlanmış bir bağımsız denetim tarifesi bulunmamaktadır.
Denetim şirketleri, başlangıçta belirlenen azami sözleşme bedelinin gerekçesine de dikkat etmelidir. Daha sonra ortaya çıkabilecek ek işler ve denetim süresinin uzaması denetim maliyetlerini arttırabilecektir. Denetim sözleşmesinde bu ek maliyetleri için ayrıca ücret alınacağı açıkça belirlenmemişse, bağımsız denetim kuruluşu bu maliyetleri üstlenmek zorunda kalacaktır. Bir denetim şirketinin hizmetlerini sağlamaya istekli olduğu fiyatın hesaplanması prosedürü iki açıdan değerlendirilmelidir: birincisi, böyle bir hizmetin maliyetini hesaplamak, denetim görevinin karmaşıklığını ve hacmini hesaba katmak ve ikincisi, önceki sözleşmede öngörülen fiyatı esas almaktır. İkinci yöntemde daha önce ödenen denetim ücreti enflasyon oranı veya enflasyon hedefi ile güncellenir.
Müşteriyle yapılan bağımsız denetim sözleşmesinde fiyat kriterleri önemli faktörlerdir. Bir bağımsız denetim sözleşmesi için fiyat teklifi, talebin şirketin prestiji veya popülaritesi gibi faktörlere göre belirlenebildiği ticari bir piyasadan biraz farklı işler. Bağımsız denetimi zorunlu olarak yaptırması gereken bir müşteri için bile bağımsız denetim kuruluşundan teklif istemek zor değildir. Sonuç olarak, bir bağımsız denetim sözleşmesi kazanmak, ancak belirtilen kriterlere azami uyumla mümkündür. Bu kriterlerin başında gelen sözleşme fiyatı, hesaplama yöntemleriyle birlikte şirket içi dokümanlara yansıtılmalıdır.
Gerekli bilgiler toplandıktan sonra, denetim firması fiyat teklifi oluşturabilmek amacıyla verileri analiz etmeye başlar. Belirli bir denetim görevi için hizmetin maliyetini (esas olarak işçilik maliyetlerine dayalı olarak) hesaplar ve söz konusu hizmetin fiyatını belirler. Bu süreç şunları içerir:
– Denetimin hedefleri ve amaçları;
– Denetim hizmetlerinin sunulmasında kullanılan metodoloji;
– Denetim görevinin hızlı analizini yapın;
– Denetim stratejisi ve çalışma planı;
– Denetime katılan ekibin kompozisyonu;
– Denetim teklifi;
– Denetimin tamamlanmasının sonuçları.
Yukarıda belirtilen parametrelerin tamamının denetim teklifi üzerinde az veya çok etkisi bulunmaktadır. Denetim teklifi belirleme modeli aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.
Denetim teklifi verildikten sonra denetim müşterisinden gelmesi olası revizyon veya indirim talepleri ayrıca değerlendirilmelidir. Eğer başka bir denetim kuruluşunun teklifi bağımsız denetçiye iletiliyorsa veya ileri sürülüyorsa etik davranış kalıbı içerisinde bulunmayan müşteri adayından gelen teklifler dikkate alınmamalıdır. Denetim teklifinde indirim veya revizyon yapılması talebinin denetçi bağımsızlığını tehdit edip etmediği hususu da ayrıca değerlendirilmelidir. Bazı durumlarda, örneğin tipik durumlarda veya şirketin odaklandığı nitelikli denetim hizmeti içeren durumlarda, her yeni talebe bazı ayarlamalarla uygulanabilecek bir ücret hesaplamak daha uygundur. Bu talep bütçesi hesaplama yöntemi zamandan ve kaynaklardan tasarruf sağlar. Ücretler, maliyet fiyatı, genel giderler, vergiler vb. temel alınarak hesaplanır ve bu da hizmetlerin zaman içindeki maliyetini (örneğin, gün başına) ortaya çıkarır.
3.SONUÇ
Bağımsız denetimde teklif verme önemli bir aşamadır. Bu kadar önemli bir hususta bağımsız denetçinin rastgele hareket etmesi beklenemez. Bağımsız denetim kuruluşu ve sorumlu bağımsız denetçi belirlediği denetim teklifi verme metodolojisine uygun hareket etmelidir. Verdiği denetim teklifinin gerekçelerini de tespit edebilmeli ve belgelendirebilmelidir. Böylece, planlanan denetim hizmetinin maliyeti çeşitli parametrelere (denetim işinin karmaşıklığı ve şirket içi kaynakların yeterliliği gibi) dayanarak belirlenir ve işgücü maliyetlerine göre hesaplanır. Çünkü denetim işinin yoğunluğu, büyüklüğü ve özellikleri, denetim ekibine dahil olacak çalışan sayısını ve denetimi gerçekleştirmek için gereken saat sayısını etkiler. Planlanan denetim maliyeti, piyasa fiyatlarına göre veya varsa bir tarife kullanılarak ayrı ayrı belirlenebilir. Ancak henüz yayınlanmış bir asgari denetim tarifesi bulunmamaktadır.
Bağımsız denetim şirketler, başlangıçtaki denetim teklifinin gerekçesine dikkat etmelidir. Çünkü bu denetim teklifi ve bileşenleri, denetim işinin alınmasını, daha sonra gerçekleşecek maliyetlere göre de elde edilecek kar rakamını belirleyecektir. Akademik çalışmalar denetim ücreti ile denetim kalitesi, denetim ücreti üzerinde etkili olan faktörler gibi konulara odaklansa da denetim teklifine yönelik çalışmalar çok sınırlıdır. Denetim ücretlerinin belirli koşullar altında denetim raporlarında açıklanmaya başlanmasıyla beraber denetim teklifi konusu da önem kazanmıştır.