Fiziki Altın ve Kıymetli Maden Stokları (VUK Md. 274/A)
- Değerleme Ölçüsü: Borsa rayici (Borsa İstanbul Kıymetli Madenler Piyasası'nda oluşan cari fiyatlar).
- Uygulama Detayı: Dönem sonlarında ve geçici vergi dönemlerinde işletmenin elinde bulunan altın, gümüş gibi kıymetli madenler borsa rayiciyle değerlenir. Eğer borsa rayici yoksa veya güvenilir değilse maliyet bedeli esas alınır.
- Örnek / Senaryo: 1.000.000 TL maliyetle bilançoda kayıtlı altınların dönem sonu borsa rayicine göre değeri 1.200.000 TL'ye yükseldiyse, aradaki 200.000 TL fark kıymetli madenler hesabına borç, ilgili gelir/kâr hesabına alacak kaydedilerek güncellenir.
Bankadaki Kaydi Altın Mevduat Hesapları (VUK Md. 281)
- Değerleme Ölçüsü: Mukayyet değer (kayda geçtiği değer) ve bankanın dönem sonundaki alış kuru/fiyatı.
- Uygulama Detayı: Bankalarda açtırılan altın mevduat hesapları işletme için bir "alacak" niteliği taşır. Bu nedenle döviz gibi kur artışına veya borsa değişimine doğrudan, yabancı para alacakları gibi VUK 281'e göre değerlendirilir; değerleme gününde bankanın o anki altın alış fiyatı baz alınarak değer artışı/azalışı muhasebeleştirilir.
- Örnek / Senaryo: Bankada 100 gram altını bulunan bir işletme, dönem sonu değerlemesinde ilgili bankanın o gün açıkladığı gram altın alış fiyatı üzerinden değerlemeyi yeniler. Fark lehte ise kambiyo kârı olarak kaydedilir.
Dikkat Edilmesi Gereken Temel Esaslar
- Faaliyet Alanı: Kuyumculuk veya kıymetli maden alım-satımı ile iştigal eden işletmelerde altın, doğrudan "153 Ticari Mallar" hesabında izlenir ve yukarıdaki stok değerleme hükümleri uygulanır.
- Enflasyon Düzeltmesi: Dönem sonu bilançolarında, yasal şartların oluştuğu dönemlerde parasal olmayan kıymet niteliğindeki fiziki altın stokları enflasyon düzeltmesine tabi tutulur.
1. Fiziki Altın Stoklarının Değerlemesi (VUK Md. 274/A)
İşletmenin elindeki fiziki altınların değeri borsa rayicine göre 1.000.000 TL'den 1.200.000 TL'ye çıktığında, aradaki 200.000 TL'lik artış için yapılacak dönem sonu (veya geçici vergi dönemi) kaydı:
| Hesap Kodu | Hesap Adı | Borç (TL) | Alacak (TL) |
|---|---|---|---|
| 153 | TİCARİ MALLAR 02 Fiziki Altın Stokları |
200.000 | |
| 649 | FAALİYETLERLE İLGİLİ DİĞER OLAĞAN GELİR VE KÂRLAR 05 Kıymetli Maden Değerleme Kârları |
200.000 |
Eğer altın imalatta kullanılacak bir hammadde ise 153 yerine 150 İlk Madde ve Malzeme hesabı borçlandırılır.
2. Bankadaki Kaydi Altın Mevduatı Değerlemesi (VUK Md. 281)
Bankadaki 100 gram altının işletmeye maliyet kaydı (mukayyet değeri) 300.000 TL olsun. Dönem sonunda bankanın altın alış fiyatı ile yapılan değerlemede hesabın yeni değeri 340.000 TL'ye çıkmışsa, aradaki 40.000 TL'lik kur/fiyat farkı kaydı:
| Hesap Kodu | Hesap Adı | Borç (TL) | Alacak (TL) |
|---|---|---|---|
| 102 | BANKALAR 02 Altın Mevduat Hesapları |
40.000 | |
| 646 | KAMBİYO KÂRLARI 03 Altın Mevduat Değerleme Kârları |
40.000 |
Değerleme sonucunda altın fiyatı düşmüş olsaydı, fark 656 Kambiyo Zararları hesabının borcuna, 102 Bankalar hesabının alacağına kaydedilecekti.
3. Dönem Sonu Enflasyon Düzeltmesi Kaydı (VUK Mükerrer Md. 298)
Fiziki altın stokları "parasal olmayan kıymet" olduğu için enflasyon düzeltmesine tabidir. Örneğin, fiziki altın stokunun enflasyon düzeltme katsayısı ile çarpımı sonucu bilançoda 50.000 TL değer artışı hesaplanmışsa yapılacak düzeltme kaydı:
| Hesap Kodu | Hesap Adı | Borç (TL) | Alacak (TL) |
|---|---|---|---|
| 153 | TİCARİ MALLAR 02 Fiziki Altın Stokları |
50.000 | |
| 698 | ENFLASYON DÜZELTME HESABI | 50.000 |
Bankadaki kaydi altın mevduatı ise "parasal kıymet" kabul edildiğinden yukarıdaki kur değerlemesi (Kambiyo Kârı) yeterlidir, ayrıca enflasyon düzeltmesine tabi tutulmaz.
Fiziki altının borsa rayicinin düşmesi veya bankadaki kaydi altının alış fiyatının gerilemesi durumunda yapılacak değer azalışı (zarar) muhasebe kayıtları aşağıdadır.
1. Fiziki Altın Stoklarının Değer Kaybetmesi (Zarar)
Örneğimizde, maliyeti 1.000.000 TL olan fiziki altınların dönem sonu borsa rayici 900.000 TL'ye düşmüş olsun. Aradaki 100.000 TL'lik azalış için yapılacak kayıt:
| Hesap Kodu | Hesap Adı | Borç (TL) | Alacak (TL) |
|---|---|---|---|
| 659 | DİĞER OLAĞAN FAALİYETLERDEN GİDER VE ZARARLAR 05 Kıymetli Maden Değerleme Zararları |
100.000 | |
| 153 | TİCARİ MALLAR 02 Fiziki Altın Stokları |
100.000 |
Altın eğer hammadde niteliğindeyse alacaklı hesap 150 İlk Madde ve Malzeme olur.
2. Bankadaki Kaydi Altın Mevduatının Değer Kaybetmesi (Zarar)
Bankadaki altın mevduatının mukayyet (kayıtlı) değeri 300.000 TL iken, dönem sonunda bankanın ilan ettiği altın alış fiyatına göre hesap değeri 280.000 TL'ye gerilemiş olsun. Aradaki 200.000 TL'lik kur/fiyat farkı zararı için yapılacak kayıt:
| Hesap Kodu | Hesap Adı | Borç (TL) | Alacak (TL) |
|---|---|---|---|
| 656 | KAMBİYO ZARARLARI 03 Altın Mevduat Değerleme Zararları |
20.000 | |
| 102 | BANKALAR 02 Altın Mevduat Hesapları |
20.000 |
3. Enflasyon Düzeltmesinde "Ters" Durum (Fiyat Endeksinin Düşmesi)
Enflasyon düzeltmesinde endeks artış yerine düşüş gösterirse (deflasyonist etki veya düzeltmeye esas tarihe göre ters katsayı oluşması durumunda) fiziki altın stokunun değeri azalabilir. Örneğin 10.000 TL azalış hesaplandıysa yapılacak kayıt:
| Hesap Kodu | Hesap Adı | Borç (TL) | Alacak (TL) |
|---|---|---|---|
| 698 | ENFLASYON DÜZELTME HESABI | 10.000 | |
| 153 | TİCARİ MALLAR 02 Fiziki Altın Stokları |
10.000 |