Yüzdeki güzellik, aynaya hüner değildir. Tıpkı yüzdeki kusurun aynanın kabahati olmadığı gibi… Eleştiri, bize tutulmuş aynadır. Değerlidir. Ancak önerisiz eleştiri, panzehirsiz zehir sunmaktır
1- SORUN: Eleştiri; düşük yoğunluklu zehir… Tıpkı ilâç gibi. Gerekli ama acı. Nadiren talep edilen… Bir insanı, konuyu, yapıtı; iyi veya kötü, doğru veya yanlış, güzel ya da çirkin yönlerini bulup göstermeye yöneliktir. Eleştiri; doğru zaman, doğru zemin, doğru zat bileşkesinde yapılmayınca sorun oluşturur.
2- ETKİSİ: Bu işi kendine görev edinmişe eleştirmen, (münekkit) denir. Tenkit eden pek sevimli biri değildir. Kendisinden talep edilse de değildir. Kelimenin etimolojik kökeni neredeyse her dilde ifade ettiği eylemin ağırlığıyla olumsuzlaşır. Kısaca, eleştiri pek sevilmez hatta bizde saldırıyla eş tutulabilir.
AYNADAKİ KUSURLA YÜZLEŞMEK
3- ÇÖZÜM: Çoğu kez; “kritik” sözcüğüyle duygusal tahrip gücü azaltılmaya çalışılır. Ama ağırdır; çünkü eleştiridir. Aynadaki kusurla yüzleşme duygusunun sevimsizliğidir. Bir edebiyat veya sanat eserini her yönüyle ele alıp açıklamak, fazlasını, değerini ortaya çıkarmak… 360 derece görmek gerekir.
4- YÖNTEM: Bunu yaparken o sanata kabiliyetsizliğinin acısını sanatçıdan çıkarmaya kalkarsan, bu bir eleştiri değil, sinsi saldırı olur. Gereksiz eleştirilerin özünde yatan temel duygu; aslında gizli hayranlıktır. Tilki, uzanamadığı üzüme “koruk” dermiş. Yapamadığında; yapanı eleştirmeyi deneme.
İKİ SORU İKİ CEVAP / Stratejiye dair…
Eleştiri gelişim ilhamı olur mu?
Her şey, her fikir, her iş eleştirilebilmeli. Hatta altın bile… Altını mihenk taşına vururlar. Onun tartışılmaz değeri dahi eleştiriye açıktır. Altın bile ayar yer kral suyundan… Eleştiri, haklı olmalı.
Eleştirinin dozajı ne olmalı?
Eleştiri, zehirdir demiştik. Tıpkı ilâç gibi… Her ilaç zaten düşük yoğunluklu zehir değil midir? İnsanın var ettiğine, ürettiğine saldırıdır. Eleştiren; öneri ile bunu yapmalı… Değilse, panzehirsiz zehir olur.
NOT
ELEŞTİRİNİN GÜCÜ ÖNERİSİNDEYSE ELEŞTİRİ YÂR MIDIR YARA MIDIR?
Şayet tenkit edilmek istemiyorsan, hiçbir şey üretme, hiçbir şey yapma ve hiçbir şey söyleme, hatta var olma… Eğer eleştirilmiyorsan büyük ihtimalle değer üretmiyorsundur. Eleştiri ilaç mıdır, zehir midir? Sana bağlı… Sürekli eleştirenin hiçbir şey üretmediğini de bil. Çalışmaktan doğsun eleştirin.
ELEŞTİRİ LÛGATI
Tenkit: Eleştirinin eski dildeki karşılığı… Sistemi, kişiyi, fikri, doğruluk ekseninden sorgulamak
Eleştirmen: İşi genelde mevcut olanın aksayan yanlarını, eksiklerini gündeme getiren kişi
Gizli hayran: Sağlam gerekçeler olmadan eleştiren, sürekli kusur arayanların ruh hali
Yapıcı eleştiri: Sistemin bütünlüğünü, mükemmelliğini amaçlayan haklı eleştiri türü
Şeref OĞUZ-Ekonomim