Bu yazıda, çalışanların gerçekleştirdiği buluşlar karşısında işverenin bedel ödeme yükümlülüğünü ele alıyorum. Öncelikle şunu söylemek gerekir ki, bugün itibarıyla çalışan buluşlarına ilişkin temel hukuki çerçevede köklü bir değişiklik bulunmuyor. 2017 yılında yürürlüğe giren düzenlemeler hâlâ geçerliliğini koruyor ve sistem aynı yapı üzerinden işlemeye devam ediyor. Ancak bu durum, alanın statik olduğu anlamına gelmiyor. Aksine, son yıllarda uygulamada ve hukuki yorumda dikkat çekici bir derinleşme söz konusu. Özellikle buluş bedelinin hesaplanması, işverenin hak talep süresi ve çalışanın bildirim yükümlülüğü gibi kritik başlıklarda uygulama daha net ve sistematik hale gelmiş durumda. Bu da tarafların hak ve yükümlülüklerini daha görünür, aynı zamanda daha bağlayıcı kılıyor. Diğer taraftan, sözleşme serbestisinin sınırlarına ilişkin yaklaşım da giderek daha belirginleşiyor. Çalışan aleyhine aşırı ve dengesiz hükümler, hakkaniyet ilkesi çerçevesinde daha fazla sorgulanır hale geliyor. Bu gelişme, özellikle nitelikli işgücünün yoğun olduğu sektörlerde çalışanların korunması açısından önemli bir denge unsuru oluşturuyor.
Mevzuat ne diyor?
29 Eylül 2017 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik, çalışan buluşlarına ilişkin usul ve esasları ayrıntılı biçimde düzenlemektedir. Yönetmelik; buluşun tanımından, çalışanlara ödenecek bedelin hesaplanmasına ve uyuşmazlık halinde izlenecek hukuki süreçlere kadar kapsamlı bir çerçeve sunmaktadır. Bu noktada ilk olarak, hangi tür buluşların bu kapsamda değerlendirileceğinin netleştirilmesi gerekir. Sınai Mülkiyet Kanunu’na göre hizmet buluşu; çalışanın, görevleri kapsamında ya da büyük ölçüde işverenin bilgi birikimi ve faaliyetlerinden yararlanarak iş ilişkisi sırasında gerçekleştirdiği buluştur. Bunun dışında kalan buluşlar ise “serbest buluş” olarak adlandırılır.
Bildirim yükümlülüğü
Yönetmelik gereği, çalışan bir hizmet buluşu gerçekleştirdiğinde bunu derhal ve yazılı olarak işverene bildirmekle yükümlüdür. Bildirimin, işveren tarafından yetkilendirilmiş birime ya da böyle bir birim yoksa çalışanın bağlı bulunduğu yöneticiye yapılması gerekir. Birden fazla çalışanın katkısıyla ortaya çıkan buluşlarda ise bildirim birlikte yapılabilir. İşveren de kendisine ulaşan bildirimi kayıt altına almak ve bildirimin alındığını gecikmeksizin yazılı olarak çalışana bildirmek zorundadır. Buluş bildiriminde, teknik problemin ne olduğu, nasıl çözüldüğü ve buluşun hangi süreçlerle geliştirildiği açıkça belirtilmelidir. Ayrıca çalışanın;
- İş kapsamında aldığı talimatları,
- Yararlanılan işletme bilgi ve deneyimini,
- Varsa katkı sağlayan diğer çalışanları ve katkı düzeylerini,
- Buluş üzerindeki pay oranlarını detaylı biçimde açıklaması gerekmektedir.
Bu süreçte, hizmet buluşunun serbest buluş niteliği kazanana kadar gizli tutulması da zorunludur. Çalışanın bildirim yükümlülüğünü yerine getirmemesi durumunda, işverenin uğradığı zararlardan sorumlu tutulması söz konusu olabilir. Ayrıca işverene bildirim yapılmadan patent başvurusu gerçekleştirilmesi halinde, işverenin dava açma hakkı doğmaktadır.
Bedelin belirlenmesi
Buluş bedelinin hesaplanmasında üç temel kriter dikkate alınır:
- Buluşun ekonomik değeri, 2. Çalışanın işletmedeki görevi, 3. İşletmenin buluşa katkı düzeyi.
Bedel, buluştan elde edilen kazanç üzerinden ve Yönetmelik’te belirlenen katsayılar esas alınarak hesaplanır. Bu yönüyle sistem, çalışan hakkının korunmasını sağlayan objektif kriterlere dayanmaktadır. Birden fazla çalışanın katkısı varsa, her bir çalışan için ayrı ayrı hesaplama yapılır. Aksi kararlaştırılmadıkça, buluş bedeli; işletmenin buluştan elde ettiği kazancın muhasebeleştirildiği dönemdeki net asgari ücret katsayıları esas alınarak belirlenir ve genellikle yıllık dönemler halinde ödenir. Bedel ödeme yükümlülüğü, kural olarak patent süresi boyunca devam eder. Ancak patentin hükümsüz sayılması halinde bu yükümlülük, mahkeme kararının kesinleşmesine kadar sürer. Tarafların bedelde anlaşamaması durumunda uyuşmazlık tahkim yoluyla çözümlenir.
