Evdeki hesabın çarşıya uymaması gibi Maliye’de yapılan bazı hesaplar da piyasalara bir türlü uymuyor. Ama bu kez Maliye’nin çok fazla günahı yok. Yok, çünkü Trump’ın günü gününe, hatta saati saatine uymayınca yapılan tüm hesaplamalar bir anda geçerliliğini yitiriyor. Maliye’nin tek hatası fazla iyimser davranıp savaşın biteceğine oynamış ve hesabını kitabını ona göre yapmış olması.
Savaşın patlak vermesiyle birlikte devreye alınan eşel mobil uygulaması sayesinde akaryakıt fiyatlarındaki artış sınırlı tutulabildi.
Mart ayı başında başlatılan eşel mobil uygulamasını, temel esasları yönüyle iki bölümde ele almak gerek.
Eşel mobilin ilk ayağını oluşturan mart-haziran döneminde akaryakıt zamlarının yüzde 75’i ÖTV’den karşılandı, indirimin de yine aynı oranı ÖTV’ye eklendi. Zam ve indirimde yüzde 25’lik kısım ise pompaya yansıtıldı.
Temmuzda başlayan ikinci dönem de iki bölümden oluştu; ilk dönem temmuz, ikinci dönem ağustos-eylül.
Temmuz ayı boyunca zammın yarısı ÖTV’den karşılandı, yarısı pompaya yansıtıldı.
Ağustos ve eylülde ise zammın yalnızca yüzde 25’i ÖTV’den karşılanacak, yüzde 75 pompaya yansıtılacak.
Temmuz, ağustos ve eylüldeki zam durumunda uygulama böyle oldu ve olacak.
Bu aylarda indirim yaşandığı takdirde ise indirimin tümü ÖTV’ye aktarılıyor. İndirim, ÖTV’nin ürün bazında yasal sınıra ulaşması halinde tabii ki pompaya yansıtılacak.
Vatandaşın ham petrol fiyatlarının bir ara çok hızlı bir şekilde gerilediği dönemde en çok yakınmasının nedeni de buydu zaten. Uygulamanın nasıl olduğunun tam bilinmemesinin etkisiyle “Ham petrol fiyatları şu kadar geriledi, zam yaparken iyiydi, niye şimdi indirimde cimri davranılıyor” türü şikayetlerden geçilmiyordu. İndirimler pompaya yansımayacaktı ki zaten.
28 Temmuz’da motorinde yaşanan indirimin nedeni ise özel bir durumdu, motorindeki ÖTV’nin sıfırlanmış olmasıydı.
Dolayısıyla indirimin bir kısmı pompaya yansıdı, bir kısmı ÖTV’ye eklendi.
Ufuktaki tehlike
İndirimlerin bu aylarda pompaya yansımayacak olmasından daha büyük bir tehlike var. Diyelim fiyatlar iki ay boyunca, ağustos ve eylülde hiç değişiklik göstermeden bu düzeyde seyretti. Son durumda benzin 67, motorin 77, otogaz 32,30 lira. Tabii ki şehirlere ve akaryakıt bayilerine göre bu fiyatlar çok az farklılık gösterebilir.
Eylül ayının son gününe gelindi ve varsayalım fiyatlar bu düzeyde.
1 Ekim için verilmiş bir karar var, eşel mobil uygulaması sona erecek.
Bugün itibarıyla geçerli olan ve 30 Eylül’de de bu düzeyde oluşacağını varsaydığımız fiyatların söylediği şu:
- Benzin 67 lira ve ÖTV 10,52 lira eksik alınıyor.
- Motorin 77 lira ve ÖTV’deki eksiklik 12,55 lira.
- Otogaz 32,30 lira ama ÖTV hemen hemen yasal düzeyde.
Şimdi 30 Eylül’den 1 Ekim’e geçilecek ve 3 Temmuz tarihli Cumhurbaşkanı kararına göre eşel mobil sona erecek.
Ne yapılması gerektiği belli; akaryakıttaki ÖTV yasal düzeye çıkarılacak.
- Benzine 10,52 zam gelecek ve yeni fiyat 77,52’ye çıkacak. Artış oranı yüzde 15,7.
- Motorin, 12,55 liralık eksik ÖTV’nin eklenmesiyle 89,55 liraya yükselecek. Artış oranı yüzde 16,3.
Ya ucuzluk ya yeni düzenleme
Ekonomi yönetimi akaryakıta bir günde yüzde 16 zam yapmayı göze alabilir mi? Hele hele ham petrol fiyatı artmamışken. Bu zammın gerekçesi tümüyle eşel mobil uygulamasının sona erdirilmesi olacak.
Böyle bir adımın atılması hiç mümkün görünmüyor.
Eşel mobil uygulamasından ancak ham petrol fiyatları çok hızlı bir şekilde düşer, bu düşüşün sağladığı ucuzlama pompaya yansıtılmaz ve eksik ÖTV yavaş yavaş tamamlanır ve 1 Ekim’de belki birkaç liralık bir eksik kalır ve o tutar zam olarak yansıtılabilir.
Dolayısıyla ancak ve ancak ham petrol ucuzlar ve bu sayede ÖTV’yi yerine koymak mümkün olursa (ki eşel mobili sona erdirme kararının altında savaşın sona ereceği varsayım ve beklentisi yatıyordu) eşel mobille ilgili karar uygulanır ve bu sistemden çıkılır.
Yok eğer savaş uzadıkça uzar, tam bitiyor denilirken Trump yine esip gürler ve savaşı yeniden hortlatır, petrol fiyatları da yeniden artışa geçer, hele hele şu an eksik olan ÖTV tümüyle sıfırlanır ve 1 Ekim’e gelindiğinde o durumda olunur ve zaten yükselmiş olan fiyata bir de tek kalemde ÖTV kadar zam yapmak kaçınılmaz olur, işte o zaman felaket yaşanır.
Böyle bir durumda benzin ve motorin 95 lirayı, otogaz 77 lirayı görür.
Dolayısıyla yapılacak çok açık. Savaşın sona ermesi ya da daha da şiddetlenmemesi beklenecek, umulacak. Bu olursa ne âlâ, olmazsa eşel mobilin uygulaması ekim ayında bitmeyecek ve uygulama devam edecek.
Alaattin Aktaş-Ekonomim