Hoca İlyaszade’nin konağı, çarşının üst tarafında sessiz bir gözetleme kulesi gibi duruyordu. İçeride konuşulan her söz, aşağıdaki çarşıya sızacak bir kader ihtimali taşıyordu.
O gece baba ile oğul, büyük sedirin iki ucuna oturmuş, açık deftere bakıyor ama aslında rakamları değil, bir şehzadenin geleceğini tartıyordu. Ve ilk kez “borç” kelimesi, bir ticaret terimi olmaktan çıkıp hayat ile ölüm arasındaki ince çizginin adı hâline gelmişti.
Hoca İlyaszade’nin sıhhati o akşam pek yerinde değildi. Konağın ağır havasına karışan ince bir inleme gibi, içten içe büyüyen mide ağrısı onu sedire daha erken çekmişti. Elini karnına götürüp hafifçe bastırıyor, yüzünü buruşturuyor, arada nefesini toparlamaya çalışıyordu. Ama asıl huzursuzluğu bedenden çok zihnindeydi; sanki ağrı yalnızca yediği ciğer sarmadan değil, yılların biriktirdiği yorgunluktan da besleniyordu.
Bakışları açık kalan yan kapıdan görünen bahçeye kaydı. Lodosun etkisiyle ağır ağır eğilen ağaçların gölgeleri duvarlara vuruyor, yaprakların titreyen karanlığı canlı bir hesap gibi yer değiştiriyordu.
“Bunun suçlusu o ciğer sarmadır,” dedi sonunda. Sesi zayıf ama inançlıydı.
Oğlu ise karşısında daha dik, daha sakin bir hâlde oturuyordu.
“Aynı yemekten ben de yedim baba,” dedi. “Bende bir şey yok.”
Baba bir an sustu. Gözlerini oğlunun yüzünde gezdirdi.
“Sen benim yaşlandığımın farkında değil misin?”
Bu soru odanın içine ağır bir taş gibi düştü. Çünkü baba aslında midesini değil, zamanın kendisini suçluyordu. Oğul ise ilk kez, aynı sofraya otursalar da artık aynı bedeni paylaşmadıklarını fark etti.
Baba, midesindeki sızıya rağmen ayağa kalktı. Trabzon’dan gelen haberi elinde sıkı sıkı tutuyor, sanki kâğıt değil de kaynayan bir endişe taşıyordu. Odanın içinde ağır adımlarla yürümeye başladı. Her adımında ahşap zemin hafifçe gıcırdıyor, bu ses onun huzursuzluğuna eşlik ediyordu.
Bir ara durup derin bir nefes aldı.
“Trabzon’dan haber geldi,” dedi. “Şehzade Selim… bizden borç istemiş.”
Oğul doğruldu.
“Sarayın parası mı kalmamış da bizden borç ister?” dedi şaşkınlıkla. “Osmanlı’nın hazinesi boş mu kaldı da Bursa’daki bir tüccara el açılıyor?”
Baba başını hafifçe salladı.
“Sakin ol,” dedi. “Osmanlı’da senin daha öğrenmediğin çok şey var.”
Bir süre sustu, sonra devam etti:
“Devlet dediğin şey sadece hazine sandığından ibaret değildir. Bazen şehzade kendi yolunu açmak için dışarıdan nefes alır. Bazen de en güçlü görünenler, en çok dışarıya bağımlı olanlardır.”
Odanın havası ağırlaştı.
O an oğulun zihninde başka bir görüntü canlandı: Babasının gün içinde sarraf Mişon’la yaptığı uzun konuşma… İkisi çarşının bir köşesinde eğilip fısıldaşmış, defterlerin arasında kaybolmuş gibiydi.
“Mişon’la bunu mu konuşuyordun?” diye sordu.
Baba sakin bir ifadeyle başını salladı.
“Onlar bu işleri iyi bilir.”
Oğulun yüzü sertleşti.
“Ben Mişon’u sevmiyorum,” dedi açıkça. “Zaten askere gitmedikleri için de kızıyorum.”
Baba ilk kez hafifçe gülümsedi. Bu gülümsemede alay değil, yılların verdiği sabır vardı.
“Yaşlı Mişon’u sevip sevmemen başka mesele,” dedi. “Ama onun bildiklerini küçümsemek hata olur.”
Pencereye yürüdü.
“Mişon’un dedesi de sarraftı, onun dedesi de. Osmanlı Beyliği Bursa’yı başkent yaptığı günlerden beri devlet adamlarıyla para işleri yürütürler.”
Sonra dönüp oğluna baktı.
“Bir devletin resmi kayıtları vardır… bir de kimsenin yazmadığı kayıtları. Mişon’un ailesi o ikinci defterleri okumayı bilir.”
Oğul sessizce dinliyordu.
“Sen Osmanlı’nın gücünü ordusunda görüyorsun,” dedi baba. “Ama sarraflar gücü başka yerde görür. Hangi sancak beyinin maaşı gecikmiş, hangi tüccar malını vadeli vermiş, hangi limana altın girmiş… önce onlar bilir.”
Elini deftere koydu.
“Mişon bugün bana bazı şeyler anlattı. Rakam gibiydiler ama aslında haberdi. Haber gibi görünüyordu ama aslında kaderdi.”
Sonra hafifçe güldü.
“Sen Mişon’u çarşıda oturan yaşlı bir sarraf sanıyorsun. Ben ise bazen onun ağzından iki yüz yıllık bir aileyi dinlediğimi düşünüyorum.”
Parmaklarını defterin üzerinde gezdirdi.
“Bazı aileler kılıç taşır, bazıları kalem. Bazıları devlet için savaşır, bazıları devlete para bulur.”
Bir süre sustu.
“Tarih kitapları çoğu zaman ilkini yazar.”
Sonra oğlunun gözlerinin içine baktı.
“Ama ikinciyi bilenler, devletin hangi gün zengin, hangi gün çaresiz olduğunu herkesten önce öğrenir.”
Baba birden sessizleşti.
“Dün gece tuhaf bir rüya gördüm,” dedi.
Oğul istemsizce doğruldu.
“Topkapı Sarayı’ndaydım. Divan avlusunda diz çökmüştüm. Karşımda yüzünü göremediğim bir cellat vardı.”
Yaşlı tüccarın eli farkında olmadan boynuna gitti.
“Kılıç indi.”
Kısa bir sessizlik oldu.
“Başım kesildi. Ama kan yerine altın aktı.”
Oğulun yüzü gerildi.
“Binlerce altın sikke… Mermerlerin üzerinde yuvarlanıp sarayın kapılarından çıktı. Denize doğru aktılar.”
Baba gözlerini uzaklara dikti.
“Ama rüyanın en korkunç yanı bu değildi.”
Derin bir nefes aldı.
“Avlunun öbür ucunda bir adam gördüm. Çandarlı Halil Paşa’ydı.”
Sesi iyice alçaldı.
“Yanıma geldi ve kulağıma şunu söyledi:
‘İyi düşün İlyas… Devlete verilen borcun hesabı defterlerde kapanır sanma.’”
Oda sessizliğe gömüldü.
Baba devam etti:
“Sonra bana şunu söyledi: ‘Ben öldüm ama hesap ölmedi. Senin vereceğin borç, bir şehzadenin ihtiyacı değildir sadece… bir düzenin testidir.’”
Parmakları titriyordu.
“Ve en son bana eğildi.”
Sesi neredeyse duyulmaz hâle geldi.
“‘Bazı borçlar verilmez… sadece alınır.’ dedi.”
Uzun süre kimse konuşmadı.
Sonunda oğul sessizliği bozdu.
“Bu rüyanın yorumunu Mişon’a yaptırdın mı?”
Baba sertçe başını kaldırdı.
“Saçmalama!” dedi. “Bu, Mişon’a anlatılacak şey değil.”
Sonra daha ağır bir sesle ekledi:
“Rüyalar bazen insanın korkusunu gösterir… bazen de yaklaşan bir hesabı.”
Derin bir nefes aldı.
“Bak oğlum,” dedi. “Biz sıradan bir alışverişin eşiğinde değiliz.”
Deftere dokundu.
“Bu karar ailemizin geleceğini değiştirebilir. Yükselen bir şehzadenin yanında olmak bizi koruyabilir de batırabilir de.”
Oğul pencereye yürüdü. Dışarıda Bursa gecesi sessizdi; ama bu sessizlik huzur değil, bekleyiş taşıyordu.
“Biz tüccarız baba,” dedi. “Bizim işimiz kumaş alıp satmak. Şehzadelerin kaderi bizim defterlerimizi aşmıyor mu?”
Baba yavaşça doğruldu.
“Biz tüccarız, doğru,” dedi. “Ama Osmanlı’da tüccar olmak sadece mal alıp satmak değildir.”
Defteri işaret etti.
“Bizim defterlerimiz yalnızca bize ait değildir. Sarayın nefesini de taşır.”
Bir an durdu.
“Bir şehzade borç istediğinde, aslında sadece altın istemez.”
Gözlerini oğluna dikti.
“Bir ihtimal ister.”
O gece baba ile oğul uzun süre konuşmadı. Sessizlikleri, verilmek üzere olan kararın boşluğu gibi büyüyordu.
Sonunda baba kalemi eline aldı. Trabzon’dan gelen mektuba kısa, keskin ve geri dönüşsüz birkaç satır yazdı. Mektubu katladı, mühürledi.
Sonra tek kelime söyledi:
“Gitti.”
Oğul “Doğru mu yaptık?” diye sormak istedi ama sustu. Çünkü bazı soruların cevabı konuşulunca değil, yaşanınca anlaşılırdı.
Günler sonra Bursa çarşısında rüzgâr aynı şekilde esiyor, ipekler yine aynı şekilde sallanıyordu. Ama artık hiçbir şey eskisi gibi görünmüyordu.
Baba, sarraf Mişon’un dükkânının önünden geçerken bir an durdu. İçeriden yine hesap sesleri geliyordu. Ama artık biliyordu ki bazı rakamlar yalnızca rakam değildi.
Ve Hoca İlyaszade, her gece lodosun bahçeye düşürdüğü gölgelere baktığında, onların artık ağaçlara değil, kendi kaderine ait olduğunu hissediyordu.