İşçi, iş sözleşmesiyle üstlendiği işi yerine getirmek, işverenin hukuka uygun talimatlarına uymak ve iş ilişkisinin gerektirdiği güvene uygun davranmakla yükümlüdür.
Bu kapsamda işçinin işverene karşı temel borçları; iş görme borcu, işverenin talimatlarına uyma borcu, sadakat borcu, teslim ve hesap verme borcu ile rekabet etmeme borcu olarak ifade edilebilir.
İŞ GÖRME BORCU
İşçinin en temel borcu iş görme borcudur. İşçi, iş sözleşmesiyle üstlendiği işi kural olarak bizzat yerine getirmelidir. Bu nedenle işçi, iş görme borcunu başkasına devredemez ve yerine başka bir kişiyi çalıştıramaz.
İş görme borcu, yalnızca iş yerinde bulunmak anlamına gelmez. İşçi, işini özenle, işin niteliğine ve işverenin haklı beklentilerine uygun şekilde yerine getirmelidir.
İŞVERENİN TALİMATINA UYMA BORCU
İşveren, işin yürütülmesi ve iş yerindeki düzenin sağlanması amacıyla yönetim hakkına sahiptir. İşçi de bu kapsamda verilen hukuka uygun talimatlara uymakla yükümlüdür.
Ancak talimata uyma borcu sınırsız değildir. İşverenin talimatları kanuna, iş sözleşmesine, toplu iş sözleşmesine, iş sağlığı ve güvenliği kurallarına ve işçinin kişilik haklarına aykırı olamaz.
İş yerine giriş-çıkış kontrolü, vardiya düzeni, mesai takibi, iş güvenliği ekipmanlarının kullanılması gibi kurallar talimata uyma borcunun uygulamadaki örneklerini oluşturmaktadır.
SADAKAT BORCU
İş sözleşmesi ile kurulan iş ilişkisi, aynı zamanda güven ilişkisine dayanmaktadır. Bu nedenle işçi, işverene karşı sadakat borcu altındadır. Sadakat borcu, işçinin işverene zarar verecek davranışlardan kaçınmasını ve işverenin haklı menfaatlerini korumasını beraberinde getirmektedir.
İşçinin işverenin ticari sırlarını açıklamaması, müşteri bilgilerini paylaşmaması, işverene ait araç ve ekipmanları amacı dışında kullanmaması gibi hususlar ise sadakat borcunun kapsamındadır.
İşverenin güvenini kötüye kullanma, gizli bilgileri açıklama, gerçeğe aykırı kayıt oluşturma veya müşterileri kendi yararına yönlendirme gibi haller somut olaya göre işverene haklı nedenle fesih yetkisi verebilmektedir.
TESLİM VE HESAP VERME BORCU
İşçi, işi sırasında işverene ait para, belge, araç, malzeme, cihaz veya müşteri bilgisi kullanabilir. Bu durumda kendisine teslim edilenleri korumak, amacı dışında kullanmamak ve gerektiğinde işverene iade etmekle yükümlüdür.
Teslim ve hesap verme borcu özellikle kasa, tahsilat, depo, muhasebe, finans, satış ve müşteri ilişkileri gibi görevlerde önem kazanır. İşçi, kendisine teslim edilen değerler hakkında doğru bilgi vermeli ve gerektiğinde hesap sunmalıdır.
Eksik teslim, hatalı kayıt, usulsüz tahsilat, zimmet veya işverene ait malzemelerin amacı dışında kullanılması bu borca aykırılık oluşturabilir. Bu haller, olayın niteliğine göre zarar tazmini veya iş sözleşmesinin feshi sonucunu doğurabilir.
REKABET ETMEME BORCU
İşçi, iş ilişkisi devam ederken işvereniyle rekabet etmemekle yükümlüdür. Bu borç, sadakat borcunun doğal sonucudur.
İşçinin işverenin müşterilerini kendisine veya başka bir işletmeye yönlendirmesi, işverenin ticari bilgilerini kullanarak rakip faaliyette bulunması veya rakip işletme lehine hareket etmesi rekabet etmeme borcuna aykırılık oluşturabilir.
İş sözleşmesi sona erdikten sonra rekabet yasağının devam edebilmesi için ayrıca geçerli bir rekabet yasağı sözleşmesi bulunmalıdır. Bu sözleşmenin yer, zaman ve konu bakımından sınırlandırılmış olması gerekir.
Rekabet yasağına aykırılık halinde cezai şart, zarar tazmini veya diğer hukuki sonuçlar gündeme gelebilir. Ancak işçinin çalışma özgürlüğünü ölçüsüz biçimde sınırlayan düzenlemeler geçerli kabul edilmemelidir.
