Türkiye ekonomisinin yapısal sorunlarını tartışırken genellikle enflasyon, cari açık ya da büyüme oranlarına odaklanırız. Oysa arka planda, tüm bu göstergelerin geleceğini derinden şekillendiren daha sessiz ve çok daha derin bir yapısal kırılma yaşanıyor: Demografik çöküş. TÜİK’in son açıkladığı doğum istatistikleri ve bölgesel makroekonomik veriler birlikte analiz edildiğinde, Türkiye’nin nüfus yenilenme dinamiğini kaybettiği açıkça görülüyor.
Doğum oranlarındaki dramatik düşüş
2020 yılında 1,77 çocuk olan toplam doğurganlık hızı, 2025 yılına gelindiğinde çarpıcı bir düşüşle 1,42’ye gerilemiş durumda. Nüfusun kendini ikame edebilmesi için kritik eşik olan 2,10 seviyesinin bu denli altına inilmesi, sadece sosyolojik bir değişim değil, aynı zamanda ciddi bir makroekonomik risk barındırmaktadır. Canlı doğan bebek sayısının 2020’de 1 milyon 112 binden, 2025’te 895 bin seviyesine kadar gerilemesi, geleceğin işgücü arzı ve sosyal güvenlik dengesi üzerinde ağır bir baskı oluşturacaktır. Bu keskin azalış, Türkiye’nin her geçen yıl daha az üreten ve daha fazla yaşlanan bir nüfus yapısına sahip olacağının en somut alarmıdır.
Eğitim seviyesi ve çocuk sahibi olmanın maliyeti
Veriler incelendiğinde en net korelasyonlardan biri eğitim seviyesi ile doğurganlık hızı arasında karşımıza çıkıyor. 2025 yılı verilerine göre, okuma yazma bilmeyen ya da bir okul bitirmeyen kadınlarda doğurganlık hızı 2,07 çocuk ile nüfus yenilenme sınırına yakın seyrederken; yükseköğretim mezunu kadınlarda bu oran 1,24’e kadar düşmektedir. Lise dengi okul mezunlarında da 1,25 olan bu oran, eğitimin kadınları işgücü piyasasına dâhil ederken çocuk büyütmenin fırsat maliyetini ne denli artırdığını gözler önüne seriyor. Kadınların eğitim süresi uzadıkça, modern ekonomik hayatın getirdiği yüksek yaşam maliyetleri çocuk yapma kararının ertelenmesine, hatta tamamen vazgeçilmesine yol açıyor.
Bölgesel gelir ve istihdam tezadı
İşin il-bölge bazlı istihdam ve gayri safi yurt içi hasıla (GSYH) boyutuna baktığımızda ise tam anlamıyla bir “demografik tezat” ile karşılaşıyoruz. Türkiye genelinde kişi başına GSYH’nin en yüksek olduğu, sanayileşmiş ve istihdam oranlarının güçlü seyrettiği batı illeri (örneğin İstanbul, Kocaeli, İzmir), doğurganlık hızının en düşük olduğu yerlerdir. İstanbul’da kişi başına düşen GSYH 2024 yılında 24 bin doları aşarak Türkiye ortalamasının (15,325 dolar) çok üzerine çıkmış durumdadır. Ancak yüksek gelir ve gelişmiş istihdam olanakları batı kentlerinde doğurganlığı artırmak yerine, tam tersine hayat pahalılığı ve konut kriziyle birleşerek doğum oranlarını dibe çekmektedir.
Buna karşılık, kişi başına GSYH’nin en düşük, işgücüne katılım ve istihdam oranlarının en zayıf olduğu Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri (Şanlıurfa, Mardin, Diyarbakır hattı) tarihsel olarak en yüksek doğurganlık oranlarına ev sahipliği yapmaktadır. Örneğin, Şanlıurfa kişi başına düşen gelirde listenin en sonlarında yer almasına rağmen, Türkiye’nin en yüksek doğum oranına sahip ili olma unvanını korumaktadır. Ancak son 5 yıllık trend bize bu geleneksel kalelerin de sarsıldığını gösteriyor; ekonomik güvencesizlik bu bölgelerde de doğum oranlarında kademeli bir geri çekilmeyi beraberinde getirmektedir.
Sonuç
Makroekonomik perspektiften bu tablonun özeti şudur: Türkiye, “zenginleşmeden yaşlanan” ülkeler ligine girmektedir. Batıda eğitimli ve istihdama katılan nüfus çocuk yapmayı ekonomik bir yük olarak görürken, doğuda ekonomik imkânların kısıtlılığı demografik momentumu sınırlamaktadır. Genç nüfus avantajına güvenerek inşa edilen büyüme modellerinin sonuna gelinmiştir. Önümüzdeki dönemde işgücü verimliliğini artıracak yapısal reformlar yapılmaz, kadınların iş ile aile yaşamını dengeleyebileceği makro teşvikler ve kreş destekleri hayata geçirilmezse, Türkiye ekonomisi çok uzak olmayan bir gelecekte akut bir işgücü krizi ve taşınması imkânsız bir sosyal güvenlik yüküyle karşı karşıya kalacaktır. Beşiklerin boşalması, ekonominin gelecekteki motorunun stop etmesi demektir.
Volkan Öngel-Dünya
