Toplum bir kez daha karpuz gibi ortadan ikiye bölündü. Sayıları 11 bin olarak ifade edilen, aslında çok daha fazla sayıdaki hobi bahçesindeki yapıların yıkılıp yıkılmaması konusunda ülke yine ikiye bölündü.

Bir tarafta, hobi bahçelerinin hukuka aykırı bir şekilde kaçak olarak tarım arazilerine yapıldığını ve yasaların uygulanarak bu yapıların yıkılmasını isteyenler var. Diğer tarafta, yazlık alacak paraları olmadığını, çocuklarının ayağı toprağa değsin, kendi sebzelerini, meyvelerini üretmek için hobi bahçesi aldıklarını ve bunların yıkılmasına şiddetle karşı çıkanlar var.

Hükümet, hobi bahçelerindeki yapıların yıkılması için yasa, yönetmelik çıkarıyor. Yıkılması bir yana, hobi bahçelerinin sayıları her yıl daha da artıyor. Sorun, her geçen gün daha da büyüyor.

Torba yasa çıkarken de çok tartışılmıştı

Hobi bahçeleri ile ilgili tartışma yeni değil. Bundan 6 yıl önce 4 Kasım 2020 Tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 7255 Sayılı Gıda, Tarım ve Orman Alanında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun ile hobi bahçelerindeki yapıların yıkılmasına karar verilmiş ve büyük tartışmaya neden olmuştu. Bu torba yasa, 2005 yılında kabul edilen 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Yasası’nın ilgili maddelerinin yeniden düzenlenmesini kapsıyordu.

2005’te 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Yasası, tarım topraklarını korumak üzere çıkarılan önemli bir yasa. Ancak yasa uygulanmadığı ve tarım toprakları amaç dışı kullanıldığı için 2020 yılında bu kez torba yasa ile yeni düzenlemeler yapıldı, cezalar artırıldı. Ancak bu yasa da tarım arazilerini korumaya yetmedi. Şimdi, Tarım ve Orman Bakanlığı yasa ile koruyamadığı arazileri yıllar sonra çıkardığı yönetmeliklerle korumaya çalışıyor. Bunun da başarı şansı yok. Çünkü, bakanlık sahaya hakim değil. Saha da olup bitenleri yeterince analiz etmeden masa başında sadece yasal düzenlemeler yapıyor. Ankara’da masa başında dikilen elbise sahaya ya dar geliyor ya da bol.

Hapis cezası ve para cezası da toprakları koruyamadı

Bundan 6 yıl önce “torba yasa” olarak adlandırılan 7255 Sayılı Gıda, Tarım ve Orman Alanında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun 4 Kasım 2020 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girdi. O düzenleme ile hobi bahçeleri veya başka amaçlarla tarım arazilerinin amaç dışı kullanımına yönelik yaptırımlarda önemli düzenlemeler yapıldı. Hem hapis cezası hem de para cezası getirildi. Buna rağmen hobi bahçelerinin tarım arazilerine kurulması önlenemedi. Tam tersine pandemi ile birlikte hobi bahçelerinde tam bir patlama yaşandı.

Yasada, tarım arazilerinin amacı dışında kullanılması ve toprak koruma projelerine uyulmaması durumunda uygulanacak cezalar, yaptırımlar ayrıntılı olarak yer aldı. Hobi bahçelerini de kapsayan yasa özetle şu düzenlemeleri getirdi:

1- Tarım arazilerini, tescili mümkün olmayan fiili hisseler oluşturarak arazinin hisselere tekabül ettiği kabul edilen kısımlarının zilyetliğini, bir özel hukuk tüzel kişisinin faaliyeti kapsamında bu tüzel kişiyle üyelik veya ortaklık ilişkisi kurarak devretmek veya bu işlere aracılık etmek suretiyle arazinin bütünlüğünün bozulmasına ve amacı dışında kullanılmasına sebebiyet verenlere 1 yıldan 3 yıla kadar hapis ve 100 günden 1000 güne kadar adli para cezası verilecek. Ayrıca bu tüzel kişi hakkında 50 bin Türk Lirasından 250 bin Türk Lirasına kadar idarî para cezası verilecek. Tarım arazisinin bütünlüğünün sağlanması ve tarımsal üretime uygun duruma getirilmesi halinde, bu fıkra uyarınca kamu davası açılmayacak, açılmış olan kamu davası düşecek, mahkum olunan ceza bütün sonuçlarıyla ortadan kalkacak.

2- İmar planlarında tarımsal niteliği korunacak alan olarak ayrılan yerler ile kamu yararı kararı alınarak tarım dışı amaçla kullanım izni verilen yerler, yeniden izin alınmaksızın bu amaç dışında kullanılamayacak ve planlanamayacak.

3- Tarımsal amaçlı arazi kullanımlarında, tarımsal amaçlı arazi kullanım plân ve projelerine uyulması zorunlu olacak. Bu plân veya projelere aykırı hareket edilmesi halinde yani tarım arazisine hobi bahçesi kurulması durumunda valilikçe resen tespit yaptırılarak sorumlulara; 1000 Türk Lirasından az olmamak kaydıyla bozulan arazinin her metrekaresi için 10 Türk Lirası idarî para cezası uygulanacak.

Büyük ovalardaki yapılaşmanın cezası daha büyük

4- Projeye uygunluk sağlanması için azami 2 ay süre verilecek. Hobi bahçesi büyük ova koruma alanlarında ise bu cezalar iki katı olarak uygulanacak. Bu sürenin sonunda aykırı kullanımların devam etmesi durumunda; valilikçe faaliyet durdurulacak ve belirtilen idarî para cezası üç katı olarak uygulanacak.

5- İzinsiz bütün yapılar, masrafları Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından karşılanmak kaydıyla, bir ay içinde belediyeler veya il özel idareleri tarafından yıkılacak. Arazi yeniden tarımsal üretime uygun hale getirilecek. Arazinin tarımsal üretime uygun hale getirilmesi için yıkım ve temizleme masrafları sorumlulardan Bakanlıkça genel hükümlere göre tahsil edilecek.

6- Hakkında yıkım kararı alınmış olmasına rağmen bir ay içinde belediye veya il özel idarelerince yıkılmayan yapılar, yıkım masrafları Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından karşılanmak üzere Bakanlıkça yıkılabilir veya yıktırılabilir. Yıkım masrafları yüzde 100 fazlası ile ilgili belediye veya il özel idaresinden tahsil edilecek. Bu şekilde tahsil edilememesi halinde belediyelerin veya il özel idarelerinin Hazine veya İller Bankası ödeneklerinden kesilecek.

“Hobi bahçeleri yıkılacak kıvırmaya gerek yok” denilmişti

O dönem, bu torba yasanın çıkmasında büyük emeği olan Türkiye Büyük Millet Meclisi Tarım ve Köyişleri Komisyonu Başkanı Prof. Dr. Yunus Kılıç, benim de katıldığım AGRO TV’deki programda “hobi bahçeleri yıkılacak mı?” sorusuna şu yanıtı vermişti: “Kanunun emrettiği şekliyle şu anda yıkılacak. Hiç o yana bu yana kıvırmaya gerek yok. Çok net söylüyorum. Hobi bahçelerinin böyle düzensiz, plansız böyle tarım arazilerine gelişigüzel, bir şekilde yapılmasına müsaade edersek bu alanları bir iki yıl sonra göremeyeceğiz. Hobi bahçeleri tarımsal arazilerde çok önemli bir alanı kaplamaya başladı. Hobi bahçeleri için sadece pandemi sürecinde yüzde 500 yüzde 1000’lik artış söz konusu oldu. Yani zapturapt altına alınmazsa ekip biçeceğimiz toprak kalmayacak.”

Yönetmelikler tartışmayı alevlendirdi

Tarım ve Orman Bakanlığı 3 Temmuz 2005 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Yasası ile 4 Kasım 2020 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 7255 Sayılı Gıda, Tarım ve Orman Alanında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun ile bugüne kadar koruyamadığı tarım arazilerini 2005 yılındaki yasaya dayanarak 4 Nisan 2026 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Arazi Kullanım Planlaması Uygulama Yönetmeliği ile aynı gün yayımlanan Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılması Hakkında Yönetmelikle bu sorunu çözmeye çalışıyor.

Aradan geçen 21 yılda tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı daha çok arttı. Hobi bahçelerinin sayısında ciddi artışlar oldu. Sorun sadece hobi bahçeleri değil, asıl madencilik, enerji, kamu yatırımları, turistik tesisler ve benzeri yatırımlar için tarım toprakları kolayca feda ediliyor.

Bakanlığın yayınladığı iki yönetmelik yasanın uygulanmasını öngörüyor. Ancak, yaşanan tartışmalar gösterdi ki bu kolay olmayacak. Aslında söz konusu yönetmeliklerde hobi bahçeleri ile ilgili yeni bir şey yok. Yasa ile getirinler hükümler yönetmelikle uygulanması öngörülüyor. Yönetmeliklerde ilave olarak getirilen yeni düzenlemeler var. Tarımsal üretim yapanları doğrudan etkileyecek bu düzenlemeler ayrıca ele alınmaya değer.

Yönetmeliklerin yayınlanması ile birlikte diğer düzenlemeler bir yana bırakılarak yeniden “hobi bahçeleri yıkılsın mı, yıkılmasın mı?” tartışmasına geri dönüldü. Yani 6 yıl önce torba yasa çıktığındaki tartışmanın aynısı yaşandı.

Çiftçi para kazansa tarlasını hobi bahçesine verir mi?

Burada kimsenin sormadığı çok önemli bir soru var. Hobi bahçelerinin büyük bölümü verimli tarım arazilerine kuruldu. Bu araziler kimden alındı? Çiftçi neden verimli arazisini hobi bahçesi kuran emlakçılara, kooperatif adı altındaki rantçılara sattı? Neden üretim yapmak yerine tarlasını satıp o alanların ranta dönüşmesine izin verdi?

Bu soruların kısa ve net yanıtı; çiftçi üreterek para kazanamadığı için toprağı elinden çıkardı. Ayrıntısına gelince; artan üretim maliyetleri karşısında ürettiği ürün para etmeyen çiftçi tarlasını elinden çıkarmak zorunda kalıyor. Asıl işin can alıcı yeri burası. Yani çiftçi ürettiğinden para kazanamadığı için bir emlakçı gelip biraz da yüksek bir fiyat verince çiftçi yıllarca üretim yapacağı toprağını elinden çıkarmak zorunda kalıyor. Yani yıllarca ektiği üründen alacağı paradan daha fazlasına ve geleceği de umutsuz gördüğü için araziyi elinden çıkarıyor. Tarımda yaşanan bu yüksek maliyet düşük fiyat politikası sona ermedikçe daha çok çiftçi arazisini elden çıkarır ve hobi bahçesi veya başka amaçlarla kullanılır.

İmar barışı hobi bahçelerinin sayısını daha çok artırır

Yasa çıkarmakla, yönetmelik yayınlamakla hobi bahçeleri ile ilgili sorun çözülemez. Bugünkü şartlarda, yapılan hobi bahçelerindeki yapıları yıkmak, bahçeyi eskisi gibi tarım arazisine dönüştürmek mümkün değil. Eski haline getirilse bile orada kim tarım yapacak? Nitekim, yaşanan tartışmalar üzerine Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın talimatı ile bir komisyon kurulduğu ve yeni bir yol arayışına gidildiği ifade ediliyor. Umarım bu yeni yol imar barışı değildir. İmar barışının dile getirilmesi bile hobi bahçesi sayısını daha çok artırır. Çözüm, sahada aranmalı. Öncelikle hobi bahçeleri ile ilgili durum tespiti yapılmalı. Ne kadarı verimli tarım arazilerinde, ne kadarı artık tarım arazisi olma vasfını yitirmiş alanlarda? Yıkılırsa ekonomik ve sosyal maliyeti ne olur? Yıkılmazsa ne olur? Gibi sorulara yanıt verilerek yola çıkılmalı.

Özetle, işin temeline inerek verimli tarım arazilerinde çiftçinin para kazanacağı ve üretime devam edeceği bir tarım politikası uygulanmalı. Almanya örneği incelenerek uygun alanlarda, kuralları belirlenmiş ve yasalardan taviz vermeden, verimli tarım arazileri yerine belediye ve hazineye ait arazilerde hobi bahçeciliğinin yapılması sağlanabilir.

Verimli arazilere hobi bahçesi kuran belediyeler var

Hobi bahçesi satın alan ve gerçekten orada kendi ihtiyacı olan sebzeyi, meyveyi üretenler olduğu gibi, havuzlu, otoparklı hobi bahçesi olanlar da var. Bunları da ayırmak gerekir. Hobi bahçeciliği tümden reddedilecek bir uygulama değil. Doğru yerde ve amacına uygun olarak yapılan hobi bahçeciliği desteklenmeli.

Almanya’da bunun örneği var. Kuralları belirlenmiş, ağırlıklı olarak kilise ve belediye arazilerine yapılan 1,4 milyon hobi bahçesi var. Hobi bahçeleri ile ilgili derneklerin oluşturduğu 19 hobi bahçesi federasyonu var. Federal Küçük Bahçe Yasası var. Her şey yasaya bağlanmış ve herkes yasaya uyuyor. Orda kimse verimli tarım arazilerine hobi bahçesi kurmuyor, kuramıyor.

Türkiye’de her işte olduğu gibi bu konuda da başıboşluk var. Verimli tarım arazilerine toplu konut yapar gibi hobi bahçeleri kuran belediyeler var.

Ali Ekber Yıldırım-Ekonomim