İşin niteliği gereği kapalı ortamda çalışma, gaz riski, göçük riski, toz maruziyeti, havalandırma ve acil tahliye durumları gibi birçok tehlike söz konusudur.
Bu nedenle yer altı maden işlerinde çalışan işçiler bakımından çalışma süresi, fazla çalışma, ücret, hafta tatili, yıllık izin ve iş sağlığı ve güvenliği konularında özel koruyucu düzenlemeler bulunmaktadır.
4857 sayılı İş Kanunu uyarınca yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi, günde en çok 7,5 saat ve haftada en çok 37,5 saattir. Bu çalışma süreleri, en yüksek saatleri ifade ettiğinden iş yerinde vardiya planı yapılırken, günlük ve haftalık sürelerin aşılmaması gerekmektedir.
Yer altı maden işlerinde fazla çalışma ise kural olarak yasaktır. Ancak zorunlu nedenler veya olağanüstü haller gibi İş Kanunu kapsamında sınırlı olarak sayılan durumlarda fazla çalışma gündeme gelebilir. Bu hallerde haftalık 37,5 saati aşan her bir saat için fazla çalışma ücreti, normal saat ücretinin yüzde yüzden az olmamak üzere artırılması suretiyle ödenmelidir.
Çalışma süresi değerlendirilirken yalnızca fiilen kazı, üretim veya cevher çıkarma yapılan zaman dikkate alınmamalıdır. İşçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri, girmeleri ve buralardan çıkmaları için geçen süreler de çalışma süresinden sayılmaktadır.
Bu nedenle işçinin işyerine gelip yalnızca yer altında fiilen üretime başladığı an esas alınarak çalışma süresi hesabı yapılması doğru değildir. İşçinin yer altındaki asıl çalışma yerine ulaşması ve tekrar çıkması için geçen süreler de toplam çalışma süresi hesabına dahil edilmelidir.
Yer altı maden işçileri bakımından yıllık ücretli izin süreleri de artırımlı uygulanmaktadır. İş Kanunu uyarınca yer altı işlerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izin süreleri dörder gün artırılarak kullandırılmalıdır. Bu nedenle işçinin kıdemine göre belirlenen genel yıllık izin süresine ayrıca dört gün eklenmelidir.
Ücret bakımından da yer altı maden işçileri için özel düzenlemeler bulunmaktadır. 3213 sayılı Maden Kanunu'nun Ek 9'uncu maddesi kapsamında linyit ve taşkömürü çıkarılan işyerlerinde yer altında çalışan işçilere ödenecek ücret, asgari ücretin iki katından az olamayacaktır.
Yer ve su altında çalıştırma bakımından da özel yasaklar bulunmaktadır. İş Kanunu'nun 72'nci maddesi uyarınca maden ocakları ile yer altında veya su altında çalışılacak işlerde on sekiz yaşını doldurmamış erkeklerin ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır.
Yer altı maden işlerinde çalışan işçiler bakımından iş güvencesi yönünden de özel bir düzenleme bulunmaktadır. Genel kuralda işe iade davası açabilmek için en az altı aylık kıdem şartı aranırken, yer altı işlerinde çalışan işçiler bakımından bu kıdem şartı aranmamaktadır.
Bu nedenle diğer koşulların bulunması halinde yer altı işlerinde çalışan işçiler, altı aylık kıdemleri olmasa dahi diğer şartların yerine gelmiş olması halinde iş güvencesi hükümlerinden yararlanabilirler.
Yer altı maden iş yerlerinde iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin mevzuata uygun olarak yerine getirilmesi de oldukça önemlidir. İşverenin risk değerlendirmesi, havalandırma, gaz ölçümü, tahkimat, acil durum planı, patlamadan korunma, kişisel koruyucu donanım, tahliye sistemi ve çalışan eğitimleri gibi konularda gerekli tüm önlemleri alması esastır.
Maden iş yerlerinde yalnızca mevzuat gereği belge hazırlanması yeterli değildir. Hazırlanan risk değerlendirmesi, acil durum planı ve talimatların sahada uygulanabilir olması da gereklidir.
Sonuç olarak yer altı maden işçileri özel koruma altındadır. Bunun nedeni, işin niteliğinin çok tehlikeli ve yüksek riskli olmasıdır. Bu nedenle çalışma süresi sınırlıdır. Fazla çalışma ise ancak istisnai hallerde mümkündür. Yıllık izin, ücret ve iş güvencesi bakımından da özel hükümler uygulanır. Aksi halde işçilik alacakları, idari yaptırımlar ve iş kazası halinde işverenin daha yüksek sorumlulukları gündeme gelebilecektir.
