Bu düzenleme çerçevesinde, damga vergisine tabi fesihnameler için de matrahın, aynı şekilde, fesihnamenin ihtiva ettiği veya fesihnamede yazılı rakamların hasıl edeceği para olarak ifade etmek mümkün.
Fesihnamede damga vergisi matrahı basitçe bu şekilde özetlenebilir. Ancak uygulamada çözümü bu kadar basit olmayan bir ihtilaf konusu var. Fesihnamede bedelin yer almadığı durumda matrahın ne olduğu.
Böyle bir durumda damga vergisi matrahı konusunda iki farklı görüş ortaya çıkıyor. Matrahı, feshedilen sözleşmede yer alan belli para olarak değerlendiren görüş yanında, feshedilen sözleşmenin gerçekleştirilen kısmı hariç, feshedilen sözleşmede yer alan belli para olarak tanımlayan ikinci bir görüş var.
Gelir İdaresinin görüşü
Gelir İdaresi, feshedilen kâğıdın, içerdiği bedel üzerinden, kâğıtta bedel bulunmaması halinde atıf yapılan kâğıdın içerdiği bedel üzerinden damga vergisi ödenmesi gerektiği görüşünde. (01.03.2013 tarih ve 175 sayılı, 09.07.2019 tarih ve 13450 sayılı özelgeler.)
Gelir İdaresine ait bu özelgeler yanında, bu görüşe uygun yapılmış tarhiyatlar da var.
Yargı kararları
Konuyla ilgili benim tespit edebildiğim bir Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu (DVDDK) kararı var. Kararın sonucu yukarıda özetlediğim özelgede yer alan görüşle aynı yönde. Ancak yargılama sürecinde, vergi mahkemesi, istinaf ve Danıştayın ilgili dairesi kararları ve gerekçeleri farklı olduğu için, kısaca süreci özetlemek isterim.
Dava konusu somut olayda, farklı yıllarda imzalanmış, bazıları kısmen yürütülmüş beş ayrı sözleşme, 2017 yılında taraflar arasında imzalanan fesih protokolleri ile sona erdirilmiş. Fesih protokollerinde herhangi bir parasal bedele yer verilmemiş. Feshedilen sözleşmelerde yer alan toplam bedeller üzerinden damga vergisi tarhiyatları yapılması üzerine konu ihtilaflı hale gelmiş.
Feshedilen sözleşmelerde belli para olup olmadığı konusu da tartışmalı ama belli para olduğu kabul edilerek, fesihnamenin matrahı konusunda yargılama süreci ilerlemiş. Ben de konuya sadece matrahla sınırlı olarak devam edeyim.
Konuyu inceleyen Vergi Mahkemesi, davacının, imzalanan sözleşmelerde bedel belirtilmediği iddiasını kabul etmemiş, tarhiyata esas alınan sözleşmelerin imzalandıkları tarihte belli bir parayı ihtiva ettiği ve damga vergisine esas alınabilecek sözleşme bedellerine ulaşılabildiği sonucuna vararak, davacıdan sözleşme bedelleri üzerinden binde 9,48, fesihnameler üzerinden ise binde 1,89 oranında damga vergisi aranılmasında hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna ulaşmış ve davayı reddetmiş.
İstinaf başvurusunu inceleyen Bölge İdare Mahkemesi, sözleşme bedellerinin davacı tarafından gerçekleştirilen kısımlarının fesih sözleşmeleri yönünden hüküm ifade etmediği gerekçesiyle, Vergi Mahkemesi kararının, tarh edilen verginin davacı tarafından gerçekleştirilen kısmına isabet eden bölümleri yönünden hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna vararak, kararın bu kısmına ilişkin davanın reddine dair hüküm fıkrasının kaldırmış. Vergi Mahkemesi kararının diğer hüküm fıkralarına yönelik davacının istinaf başvurusu ise reddedilmiş.
Temyiz istemini inceleyen Danıştay Dokuzuncu Dairesi, Bölge İdare Mahkemesi kararının, tarh edilen damga vergilerinin, davacı tarafından gerçekleştirilen ve bu nedenle fesih sözleşmeleri yönünden hüküm ifade etmediği belirtilen bölümlerine isabet eden kısımları yönünden davanın kabulüne ilişkin hüküm fıkrasını bozmuş, diğer hüküm fıkralarını onamış. (Danıştay Dokuzuncu Dairesinin 07.03.2024 tarih ve E:2022/2392 K:2024/1184 sayılı Kararı.)
Dokuzuncu Dairenin bozma kararının gerekçelerinden, dikkat çeken noktalar özetle şöyle:
- Nispi vergide, kâğıtların nevi ve mahiyetlerine göre, bu kâğıtlarda yazılı belli para esas alınır. Belli para terimi, kâğıtların ihtiva ettiği veya bunlarda yazılı rakamların hasıl edeceği parayı ifade eder.
- Damga vergisine tabi bir kâğıdın nispi oranda vergilendirilebilmesi için, kâğıda bağlanan işlem bedelinin (kâğıdın içerdiği meblağın) kâğıtta açıkça belirtilmiş olması veya bu bedelin hesaplanmasına imkân sağlayacak verilerin kâğıtta yer alması gerekir.
- Buna göre, fesihnamelerin de içerdiği bedel üzerinden, kâğıtta herhangi bir bedelin bulunmaması hâlinde ise atıf yapılan kâğıdın içerdiği bedel esas alınarak damga vergisi hesaplanır.
- Kanun'da, vergilendirme bakımından feshedilen sözleşmenin hükümlerinden yararlanılıp yararlanılmamasına ilişkin bir kısıtlamaya yer verilmemiştir. Fesihnamelere konu işlerin ne ölçüde tamamlandığı ya da tamamlanmadığı hususunun, damga vergisine tabi kâğıdın vergilendirilmesi bakımından herhangi bir etkisi yoktur.
Davalının temyiz istemini inceleyen DVDDK, Danıştay Dokuzuncu Dairesinin kararında yer alan gerekçelerle, Bölge İdare Mahkemesi kararının bozulmasına karar vermiş. (Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulunun 10.06.2026 tarih ve E:2025/18 K:2026/407 sayılı kararı.)
Kişisel değerlendirmem
Konu esas olarak, Kanun’da yer alan "Fesihnameler (Belli parayı ihtiva eden bir kâğıda taalluk edenler dahil)" hükmünün ne anlama geldiği yorumuyla ilgili. Bir başka ifadeyle, parantez içinde yer alan hükmün, fesihnamede atıf yapılan bedelin tamamını kapsayıp kapsamadığı.
Danıştay Dokuzuncu Dairesinin yukarıda özetlediğim kararında da esas gerekçe, fesihnamede belli bir bedelin bulunmadığı, bu durumda fesihnamenin taalluk ettiği sözleşmede yer alan belli bedel üzerinden vergi hesaplanması gerektiği.
Kişisel değerlendirmem, fesihnamede belli para bulunmadığı durumda, düzenlemenin feshedilen kâğıttaki belli paranın tamamının matrah olarak alınmasını gerektirmediği yönünde.
“Fesih” kavramının kelime anlamı; bozmak, sona erdirmek, hükümsüz kılmak. Fesih işlemi, ileriye dönük, fesih tarihine kadar olan işlemler ve geçmişte kazanılan haklar fesihle ortadan kalkıyor. Fesih, sözleşmeyi baştan itibaren ortadan kaldırmıyor, sadece ileriye etkili.
Dolayısıyla fesihname, kural olarak, gerçekleşmiş, tamamlanmış edimlerle ilgili bir hüküm ifade etmez. Bu çerçevede feshedilen sözleşmede yer alan, gerçekleşmiş işlemlere ilişkin bedelle ilgili bir hüküm ifade etmeyen bedel üzerinden damga verisi ödenmesinin anlamlı bir gerekçesi de yok, bunu gerektiren açık bir düzenleme de yok diye değerlendiriyorum.
Kâğıtta yer alan her türlü belli parayı damga vergisi matrahına dahil olarak değerlendiren görüşlerin olduğunu biliyorum. Ben bu görüşte değilim. Kâğıtta yer alan, örneğin; gösterge niteliğindeki tutarların, taraflara edim yüklemeyen veya durumu tespit eden hükümlere ilişkin tutarların damga vergisi matrahına dahil olmadığını değerlendiriyorum. Fesihnamelerde yer alan, tamamlanmış edimlere ilişkin tutarların da aynı kapsamda olduğu düşüncesindeyim.
Son olarak, üç noktaya da dikkat çekmek isterim.
Birincisi, feshedilen sözleşmede yer alan bazı bedeller, sözleşmenin son gününe kadar değişmeden hüküm ifade edebilir. Örneğin bir kira sözleşmesinde adi kefalet hükmü varsa, kefalet tutarı son güne kadar değişmeden hüküm ifade edebilir ve bu sözleşmenin süresi öncesi feshi halinde, kefalet tutarının tamamı üzerinden damga vergisi ödenmesi gerekebilir. Bu tür özel durumları incelemekte yarar var.
İkincisi, fesihnamede, feshe ilişkin hükümler yanında, başka hükümler de konmuş olabilir. Bu çerçevede örneğin, bir kira sözleşmesini ortadan kaldıran fesihnamede, fesih öncesine ilişkin ödenmemiş kiralarla ilgili bir yapılandırma hükmü varsa, yapılandırılan tutar üzerinden, sözleşme damga vergisi oranı esas alınarak vergi hesaplanması gerekebilir.
Üçüncüsü, damga vergisine tabi diğer sözleşmelerde olduğu gibi fesihnamede belli para varsa, damga vergisi feshedilen sözleşmede yer alan bedel üzerinden değil, fesihnamede yer alan bedel üzerinden hesaplanıyor. Gereksiz sorunlarla karşılaşmamak için fesihnameye, ortadan kaldırılan edimlere ilişkin bedelin yazılmasında yarar var.
