“İstisna kazancın vergilendirilmemesi ile istisna kapsamındaki ekonomik kaybın vergisel sonuçlarının tanınmaması arasındaki sınır nerede başlamaktadır?” sorusunun öncül olduğu ve “25 Seri No.lu Tebliğ ile getirilen sınıflandırmanın hukuki ve teknik çerçevesi ve bu çerçevenin yurt içi asgari kurumlar vergisine yansımasını değerlendirdiğimiz yazımızın ilk bölümünü takip eden ve konunun mali tablolar, faaliyet ve işlem ayrımının ekonomik gerçeklik perspektifleri, uygulamada ortaya çıkabilecek sorunlar, çözüm önerileri, karşıt görüşlere ilişkin detayları içeren yazımızın II. bölümü ile bugün sizlerleyiz…
Mali Tabloların Gerçeğe Uygun Sunumu Ve Vergisel Sınıflandırmanın Muhasebeye Etkisi
-
Ticari kâr ile mali kâr arasındaki ayrımın doğru kurulması
Vergi mevzuatı ile muhasebe ilkeleri arasındaki ilişki, bir işletmenin finansal durumunun ve faaliyet sonuçlarının doğru biçimde raporlanması bakımından son derece önemlidir. Zira ticari kâr, işletmenin gerçekleşmiş gelir ve giderleri çerçevesinde ortaya çıkan ekonomik sonucu ifade ederken, mali kâr veya vergi matrahı, ilgili vergi mevzuatının öngördüğü ilave, indirim ve istisnalar dikkate alınarak hesaplanan vergisel sonucu ifade etmektedir.
Bu iki kavramın birbirinden farklı olması doğal olmakla birlikte, vergi mevzuatının gerektirdiği düzeltmelerin muhasebe kayıtlarına yanlış yansıtılması, ticari faaliyet sonucunun gerçeğe uygun sunulmasını gayet tabii olumsuz etkileyebilir.
Özellikle işlem esaslı istisna zararlarının KKEG olarak beyan edilmesi gerekliliğinin, muhasebe kayıtlarında doğrudan giderin ortadan kaldırılması veya farklı bir gelir tablosu kaleminde gösterilmesi şeklinde anlaşılması ciddi bir teknik hataya yol açacaktır. Nasıl mı?
Zira KKEG niteliği, öncelikle vergi matrahının tespitine ilişkin bir sınıflandırmadır, ekonomik olayın ticari muhasebe bakımından gider veya zarar niteliğini ortadan kaldırmaz.
Bu nedenle söz konusu zararların muhasebe kayıtlarında ilgili varlığın elden çıkarılmasından doğan zarar olarak gösterilmesi, buna karşılık vergi beyannamesinde kanuni hükümler doğrultusunda indirime konu edilmemesi gerekir.
Ancak bu ayrımın doğru yapılması, mali tabloların yapısının etkilenmeyeceği anlamına da gelmemektedir. Vergi matrahı ile ticari kâr arasındaki farklılıkların dipnotlarda, vergi mutabakatlarında ve ilgili raporlama açıklamalarında doğru biçimde gösterilmesi gerekmektedir.
-
Vergi beyannamesinin mali tabloların ekonomik gerçekliğini yeniden tanımlamaması
Bir şirketin bir varlığı satışa konu etmesi ve bu satıştan zarar etmesi, işletmenin finansal performansına ilişkin gerçek bir olgudur. Söz konusu zararın kurumlar vergisi bakımından indiriminin kabul edilmemesi, bu olgunun finansal raporlama bakımından yok sayılmasını gerektirmez.
Burada yapılması gereken, ticari sonucun muhasebe standartları ve ilgili kayıt düzeni çerçevesinde doğru belirlenmesi, vergi mevzuatının öngördüğü farklılığın ise beyanname üzerinde gösterilmesidir.
Dolayısıyla vergi idaresinin belirlediği mahsup yaklaşımının, muhasebe kayıtlarında ekonomik olayın niteliğini değiştirecek biçimde mi olup olmadığı yönünde değerlendirme işlemin seyri açısından elzemdir. Bununla birlikte, asıl tartışmaya konu varyasyon daha ileri bir noktadadır: Vergi mevzuatının beyanname üzerinde yarattığı sınıflandırma farklılığı, ticari bilanço kârı ve asgari kurumlar vergisi matrahı arasındaki ilişkiyi değiştirdiğinde, bu farklılığın işletmenin finansal performansı üzerindeki algısal ve analitik etkileri de ortaya çıkarmaktadır.
Örneğin faaliyet kârlılığı, vergi öncesi kâr, net dönem kârı ve efektif vergi oranı gibi finansal göstergeler değerlendirilirken, istisna zararlarının KKEG olarak beyan edilmesinden kaynaklanan vergi etkilerinin ayrıca ayrıştırılması gerekebilir. Aksi takdirde işletmenin ekonomik faaliyetleri sonucunda ortaya çıkan performans ile mevzuatın oluşturduğu vergisel yük arasındaki ilişki yanlış yorumlanabilir.
-
Efektif vergi oranı ve finansal performans üzerindeki etkiler
İşlem esaslı istisna zararlarının asgari kurumlar vergisi matrahına etkisi, işletmenin efektif vergi oranının – önceki yazımızda bahsine yer verdiğimiz Tebliğ örneği ile bağlantılı değerlendirdiğimizde- yükselmesine de neden olabilir.
Efektif vergi oranı, genel olarak dönem vergi giderinin vergi öncesi kâra oranlanması suretiyle değerlendirilmekle birlikte, asgari kurumlar vergisi nedeniyle ortaya çıkan ilave yük, işletmenin kanuni vergi oranına göre beklenen vergi giderinden farklı bir sonuç doğurabilir.
Özellikle yüksek tutarlı istisna kazançları bulunan, buna karşılık farklı istisna kapsamındaki işlemlerinden zarar elde eden işletmelerde, asgari vergi kaynaklı ilave yükün ekonomik faaliyetlerin gerçek kârlılığıyla uyumlu olup olmadığı ayrıca incelenmelidir.
Bu nedenle şirketlerin yalnızca kurumlar vergisi beyannamesi üzerinden değil, istisna türleri itibarıyla kâr-zarar analizi, asgari vergi matrahı mutabakatı ve efektif vergi oranı analizi üzerinden de değerlendirme yapmaları gerekebilecektir.
Faaliyet Ve İşlem Ayrımının Ekonomik Gerçeklik Bakımından Sınanması
-
İşlemlerin hukuki bağımsızlığı ekonomik bağımsızlığı da gerektirir mi?
25 Seri No.lu Tebliğ’in işlem esaslı istisna yaklaşımında temel hareket noktası, her bir işlemin kendi başına değerlendirilmesidir. Ancak hukuki işlem bağımsızlığı ile ekonomik bağımsızlık arasındaki ilişkinin her olayda aynı biçimde kurulamayacağı açıktır.
Örneğin bir kurumun aktifindeki taşınmazların tamamını tek bir borç yapılandırması kapsamında bankaya devretmesi hâlinde, her taşınmazın satış işlemi hukuken ayrı ayrı gerçekleşebilir. Bununla birlikte bu satışların ortak amacı, tek bir borç ilişkisinin tasfiyesi ve işletmenin finansal yapısının yeniden düzenlenmesi olabilir.
Benzer biçimde, iştirak hisselerinin farklı tarihlerde ve farklı alıcılara satılması, her bir işlemin hukuki açıdan bağımsız olduğunu göstermekle birlikte, söz konusu satışların aynı yatırım portföyünün yeniden yapılandırılması kapsamında gerçekleştirilmesi ekonomik açıdan bütünsel bir stratejinin varlığına işaret edebilir.
Bu nedenle her bir işlemin bağımsız vergilendirilmesi gerektiği yönündeki yaklaşımın, ekonomik bütünlüğün hiçbir koşulda dikkate alınamayacağı anlamına gelmediği düşünülmektedir.
Elbette –eleştirel perspektifimiz varyasyonel olarak genişliyor farkındayız ama bahse konu hususlar olası çıktılar olarak değerlendirilmekten geri kalmıyor emin olabilirsiniz…- ekonomik bütünlük iddiasının, sırf mahsup avantajı sağlamak amacıyla sonradan oluşturulan yapay bir ilişkiye dayanmaması da gerekir. Burada esas alınması gereken ölçütler, işlemlerin ortak ekonomik amacı, hukuki bağlantısı, finansman ilişkisi, zamanlaması, risk paylaşımı ve işletmenin faaliyet organizasyonu gibi objektif unsurlar olmalıdır hiç şüphesiz…
Şimdi gelelim Sezar’ın hakkını Sezar’a vermeye… Bu yaklaşım, bir taraftan istisna uygulamasında keyfî mahsup imkânı yaratılmasını engellerken, diğer taraftan ekonomik açıdan birbirine bağlı işlemlerin yalnızca şekli ayrılıklar nedeniyle birbirinden koparılmasının önüne de geçebilme potansiyelini haizdir.
-
İstisna türünün belirlenmesinde kanuni amaç ve ekonomik işlev
Faaliyet esaslı ve işlem esaslı ayrımın yalnızca tebliğde sayılan istisna listeleri üzerinden mekanik biçimde değerlendirilmesi de bazı durumlarda yeterli olmayabilir.
Çünkü bir istisnanın faaliyet esaslı veya işlem esaslı olmasının belirlenmesinde, ilgili kanun hükmünün lafzı kadar istisnanın ekonomik amacı, teşvik ettiği davranış biçimi ve kazancın oluşum mekanizması da önem taşımaktadır.
Örneğin sınai mülkiyet haklarının satışından elde edilen kazançların istisna kapsamında değerlendirilmesinde, belirli bir satış işleminin esas alınması mümkündür. Ancak bu hakkın geliştirilmesi, korunması, ticarileştirilmesi ve farklı pazarlarda değerlendirilmesi süreçlerinin bir bütün oluşturduğu durumlarda, ekonomik ilişkinin yalnızca nihai satış işlemine indirgenmesi tartışma yaratabilir.
Benzer şekilde yurt dışı şube kazançlarının faaliyet esaslı kabul edilmesi, farklı ülkelerde veya farklı projelerde gerçekleştirilen faaliyetlerin aynı istisna konusu içerisinde değerlendirilmesini mümkün kılmaktadır. Ancak bu faaliyetlerin birbirinden bağımsız ekonomik merkezler olarak örgütlenmesi hâlinde, hangi zararların hangi kazançlarla ilişkilendirileceği ayrıca değerlendirilmelidir.
Bu nedenle sınıflandırma yapılırken kanuni istisna hükmünün amacı ile ekonomik faaliyetin gerçek yapısı birlikte ele alınmalıdır.
-
Sınıflandırmanın sınırları ve vergisel öngörülebilirlik
Vergi hukukunda öngörülebilirlik, mükellefin gerçekleştireceği işlemlerin vergisel sonuçlarını önceden değerlendirebilmesi bakımından temel bir gerekliliktir.
Faaliyet esaslı ve işlem esaslı ayrımın uygulanmasında, benzer ekonomik nitelikteki işlemlerin farklı kategorilere yerleştirilmesi veya aynı kategori içerisinde yer alan işlemlerin ekonomik bağlantılarının dikkate alınmaması, mükelleflerin vergi planlaması ve finansal karar süreçlerini zorlaştırabilir. Özellikle çok sayıda iştirak hissesi, taşınmaz veya finansal varlık alım satımı gerçekleştiren kurumlar bakımından, her bir işlem sonucunun ayrı ayrı değerlendirilmesi, muhasebe ve vergi uyum maliyetlerini artırabilecektir.
Bu nedenle idarenin sınıflandırmaya ilişkin açıklamalarının yalnızca örneklerle sınırlı kalmaması; işlem bağlantısının belirlenmesi, ortak maliyetlerin dağıtımı, zararların kaynağının tespiti ve ekonomik bütünlüğün ölçülmesi gibi hususlarda da açık, nesnel ve uygulanabilir kriterler içermesi sürecin idamesi noktasında ihtiyaç dahilinde olabilir.
Verginin Kanuniliği, Hukuki Güvenlik Ve İdarenin Düzenleme Yetkisi
-
Tebliğ ile kanuni hükmün kapsamının genişletilmesi sorunu
Anayasa’nın 73’üncü maddesinde yer alan vergilerin kanuniliği ilkesi, verginin temel unsurlarının kanunla belirlenmesini zorunlu kılmaktadır. Bu çerçevede vergi yükümlülüğünün kapsamı, matrahın oluşumu ve vergisel sonuç doğuran temel unsurların idari düzenlemelerle kanunda öngörülmeyen biçimde genişletilmesi hukuki güvenlik bakımından ciddi sorunlar doğurur hiç şüphesiz…
25 Seri No.lu Tebliğ’in 5.18 numaralı bölümü, faaliyet ve işlem esaslı istisnaların kapsamını belirleyerek uygulamada açıklık sağlamayı amaçlamaktadır. Ancak bu düzenlemenin, Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 5’inci maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan hükmün kapsamını aşacak biçimde yorumlanması hâlinde, idarenin açıklayıcı yetkisinin sınırları da bu noktada tartışmalı hâle gelebilecektir.
Özellikle işlem esaslı istisna zararlarının kendi aralarında mahsup edilmesini kategorik olarak engelleyen yaklaşımın, kanunda açıkça yer almayan bağımsız bir mahsup yasağı oluşturup oluşturmadığı sorusu, hukuki denetimin merkezinde yer almalıdır.
Burada yapılması gereken, kanun koyucunun açıkça yasakladığı işlem ile kanunda düzenlenmemiş bir hesaplama yönteminin birbirinden ayrılmasıdır. Kanunun istisna dışı kurum kazancından indirim yasağı getirmesi, bu yasağın aynı istisna türü içindeki net kazancın belirlenmesine de uygulanacağı sonucunu tek başına doğurmayacaktır elbette…
Bu nedenle 25 Seri No.lu Tebliğ’in ilgili hükümlerinin istisna kazancın gerçek tutarının belirlenmesine yönelik bir esasla düzenlediği üzere, yine aynı perspektifle uygulanması, diğer bir ifadeyle genişletici bir yorumla değerlendirilmemesi gerektiği kanaatindeyiz.
-
Hukuki güvenlik ve vergisel sonuçların önceden bilinebilirliği
Vergi hukukunda hukuki güvenlik ilkesi, yalnızca kanun hükümlerinin açık olmasını değil, idarenin uygulama biçiminin de mükellefler açısından makul ölçüde öngörülebilir olmasını gerektirir.
İstisna kapsamındaki zararların hangi koşullarda mahsup edileceği, hangi durumlarda KKEG olarak beyan edileceği ve bu tutarların asgari kurumlar vergisine etkisinin nasıl hesaplanacağı konusunda belirsizlik bulunması, özellikle yüksek tutarlı varlık satışları ve yatırım işlemleri gerçekleştiren işletmeler açısından önemli bir planlama riski yaratabilecektir.
Bu nedenle düzenlemenin uygulama esaslarının, yalnızca vergi beyannamesinin doldurulmasına ilişkin açıklamalarla sınırlı kalmaması, işlemlerin ekonomik niteliğini belirlemeye yönelik ölçütleri de içermesi uygulamada ihtiyaç dahilinde olabilir.
Uygulamada Ortaya Çıkabilecek Sorunlar Ve Çözüm Önerileri
-
İstisna zararlarının kaynağının belirlenmesine yönelik analitik muhasebe sistemi
İstisna uygulamalarında kâr ve zararların doğru değerlendirilebilmesi için öncelikle işletmelerin muhasebe sistemlerinde istisna kapsamındaki faaliyet ve işlemlerin birbirinden ayrıştırılmasını sağlayacak bir analitik kayıt düzeninden sapmamaları gerekmektedir.
Zira işletmenin aynı hesap döneminde hem istisna kapsamında hem de istisna dışında kalan faaliyetler yürütmesi hâlinde, gelir ve giderlerin hangi faaliyete veya işleme ait olduğunun belirlenmesi, yalnızca beyanname hazırlama sürecinde değil, istisna kapsamındaki net kazancın tespitinde de önem taşımaktadır.
Bu kapsamda işletmelerin;
-
Faaliyet esaslı istisna kazançlarını ve bunlara ilişkin giderleri ayrı hesaplarda takip etmeleri,
-
İşlem esaslı istisna kapsamındaki her bir satış veya devir işleminin maliyetini ve sonucunu bağımsız biçimde belirlemeleri,
-
Birden fazla faaliyet veya işlem için ortak kullanılan giderlerin objektif dağıtım anahtarlarıyla ilişkilendirilmesini sağlamaları,
-
İstisna kapsamındaki zararların kaynağını, hukuki dayanağını ve asgari kurumlar vergisine etkisini ayrı ayrı analiz etmeleri,
-
KKEG olarak beyan edilen tutarların hangi kanuni hüküm nedeniyle indirilemediğini gösteren bir mutabakat sistemi oluşturmaları gerekmektedir.
Bu tür bir muhasebe organizasyonu, vergi incelemelerinde ispat yükümlülüğünün yerine getirilmesini kolaylaştıracağı gibi, mükellefin kendi vergi pozisyonunu önceden değerlendirebilmesine de katkı sağlayacaktır hiç şüphesiz…
-
Ekonomik bütünlük esaslı mahsup çerçevesinde değerlendirme yapılması
Kanaatimizce tartışmanın çözümünde en önemli öneri, faaliyet esaslı ve işlem esaslı istisnalar arasındaki mevcut ayrımın tamamen ortadan kaldırılması değil, işlem esaslı istisnalarda ekonomik bağlantı bulunan işlemlerin belirli şartlarla birlikte değerlendirilmesi yönünde bir netlik oluşturulmasıdır.
Bu bakış açısı ile her işlem için bağımsız bir hesaplama yapılması temel kural olarak korunabilir, ancak işlemlerin aynı hukuki amaca, aynı ekonomik faaliyete veya aynı finansal yeniden yapılandırma sürecine bağlı olduğu objektif biçimde ortaya veren bir işlem takibi oluşturulabilir.
Böyle bir uygulamada mahsup imkânının tanınması için;
-
İşlemlerin aynı istisna hükmü kapsamında bulunması,
-
İşlemlerin aynı hesap döneminde gerçekleştirilmiş olması,
-
İşlemler arasında doğrudan ekonomik veya hukuki bağlantı bulunması,
-
Mahsup talebinin gerçek bir ekonomik ilişkiye dayanması,
-
İşlemlerin yapay olarak birleştirilmesi veya vergi avantajı yaratmak amacıyla muvazaalı biçimde yapılandırılmamış olması gibi kriterler aranabilir.
-
Bu sistem, bir taraftan istisna dışı kurum kazancından zarar indirilmesini engelleyen kanuni yaklaşımı korurken, diğer taraftan aynı istisna rejimine tabi işlemler arasında ekonomik gerçekliğe uygun bir mahsup mekanizmasını işlevsel hale getirebilir.
-
Asgari kurumlar vergisi matrahında zarar kaynaklı KKEG’lerin ayrıca değerlendirilmesi
Konuya münhasır ikinci önerimiz, asgari kurumlar vergisi hesaplamasında KKEG niteliğindeki unsurların yalnızca muhasebe ve beyanname sınıflandırmasına göre değil, hukuki kaynakları ve ekonomik mahiyetleri itibarıyla da değerlendirilmesidir.
Özellikle istisna kapsamındaki işlemlerden doğan zararların KKEG olarak beyan edilmesi durumunda, bu tutarların asgari vergi matrahına etkisi konusunda açık bir yaklaşım sergilenmelidir. Bu noktada düzenlemenin amaçsal duruşunun ki KKEG niteliğindeki bütün unsurları aynı ekonomik karaktere sahip kabul eden mekanik bir yaklaşım yerine, zararların hangi kanuni hüküm nedeniyle indirilemediğini ve bu indirilememe durumunun 32/C maddesi bakımından ne tür sonuç doğurduğunu değerlendirerek işlem tesis etmek azami önem taşımaktadır.
-
Kanuni düzenleme ihtiyacı ve önerilen normatif yaklaşım
Konunun yalnızca tebliğ değişikliğiyle çözümlenmesi her zaman yeterli olmayabilir. Çünkü istisna kapsamındaki kazanç ve zararların kendi aralarında mahsup edilmesine ilişkin genel bir ilkenin kanun düzeyinde açıklığa kavuşturulması, uygulamada ortaya çıkabilecek yorum farklılıklarını da azaltacaktır.
Bu çerçevede Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 5’inci maddesinin üçüncü fıkrasına, istisna kapsamındaki faaliyet veya işlemlerden doğan zararların aynı istisna uygulamasına tabi kazançların belirlenmesinde dikkate alınmasına ilişkin açıklayıcı bir hüküm eklenmesi de değerlendirilebilir.
Önerilen düzenlemenin temel yaklaşımı şu şekilde formüle edilebilir:
Kurumlar vergisinden istisna edilen faaliyet veya işlemlerden doğan kazanç ve zararların, aynı istisna hükmü kapsamında ve ilgili istisnanın uygulanma niteliği dikkate alınmak suretiyle birlikte değerlendirilmesi esastır. İstisna kapsamındaki zararların istisna dışı kurum kazancından indirilmesine ilişkin yasak saklı kalmak kaydıyla, aynı istisna uygulaması içerisinde yer alan kazanç ve zararların netleştirilmesine ilişkin usul ve esaslar kanunun amacına uygun olarak belirlenmelidir.
Karşı Görüşler Ve Eleştirel Değerlendirme
Konunun objektif bir eleştirel düzleme tabi tutulabilmesi için, işlem esaslı istisna zararlarının kendi içerisinde mahsup edilmesine karşı ileri sürülebilecek görüşlerin de değerlendirilmesi gerekmektedir.
Bu noktadaki temel argüman, işlem esaslı istisnalarda kanun koyucunun belirli bir işlemin sonucunu vergilendirme dışında bıraktığı, dolayısıyla başka bir işlemden kaynaklanan zararın bu istisna kazancını azaltmasına izin verilmesinin istisnanın kapsamını genişletebileceğidir.
Gerçekten de her bir işlemin bağımsız değerlendirilmesi gerektiği kabul edilen bir sistemde, farklı işlemlerin kazanç ve zararlarının bir araya getirilmesi, istisna tutarının belirlenmesinde kanuni şartların amacından uzaklaşılması sonucunu doğurabilir. Bununla birlikte bu argüman, işlem esaslı istisnalarda her türlü mahsup imkânının reddedilmesini de zorunlu kılmaz.
Çünkü burada tartışılan husus, istisna dışı kazançlardan zarar indirimi yapılması değil, aynı istisna hükmüne tabi kazanç ve zararların gerçek ekonomik sonucunun belirlenmesidir.
Diğer taraftan, asgari kurumlar vergisinin vergi tabanını koruma amacının, mükelleflerin istisna kapsamındaki zararlarını dikkate almayan bir hesaplama sistemini haklılaştırıp haklılaştıramayacağı da görüş ayrılığına mahal olabilir. Neden… Nasıl…
Asgari kurumlar vergisi, kanunun belirlediği istisna ve indirimler dışında kalan ekonomik sonuçların vergilendirilmesini sağlayan bir güvenlik mekanizmasıdır. Ancak bu amacın, istisna kapsamındaki işlemlerin gerçek ekonomik sonucunun belirlenmesi sırasında ortaya çıkan hukuki farklılıkları ortadan kaldırdığı da söylenemez.
Sonuç Olarak İstisna Hukukunda Yalnızca Kazancı Değil, Ekonomik Sonucun Tamamını Esas Almak Elzemdir;
Kurumlar vergisi istisnalarının faaliyet esaslı ve işlem esaslı olmak üzere iki ayrı kategoriye ayrılması, istisna uygulamalarında kâr ve zararların değerlendirilmesi bakımından önemli bir dönüm noktası oluşturmuştur. Özellikle 25 Seri No.lu Kurumlar Vergisi Genel Tebliği ile getirilen 5.18 numaralı bölüm, istisna kapsamındaki kazançların belirlenmesinde yalnızca kazancın elde edildiği ekonomik alanı değil, bu kazancın hangi faaliyet veya işlem üzerinden ortaya çıktığını da belirleyici hâle getirmiştir.
Ancak bu sınıflandırmanın asıl önemi, 2025 hesap döneminden itibaren uygulanmaya başlanan yurt içi asgari kurumlar vergisi ile birlikte ortaya çıkmıştır. Çünkü istisna kapsamındaki zararların kendi içerisinde mahsup edilip edilmemesi, artık yalnızca kurumlar vergisi beyannamesindeki istisna ve KKEG satırlarını etkileyen bir hesaplama farklılığı olmaktan çıkmış, doğrudan asgari kurumlar vergisi matrahını ve dolayısıyla ödenecek vergi tutarını etkileyen bir unsura dönüşmüştür.
Yazımız sürecinde yaptığımız tüm değerlendirmeler, meselenin birbirinden bağımsız üç temel boyutunun bulunduğunu ortaya koymaktadır.
-
Birinci boyut, kanunilik ve normlar hiyerarşisi konusudur. Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 5’inci maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan istisna kapsamındaki zararların istisna dışı kurum kazancından indirilemeyeceğine ilişkin hükmün, aynı istisna rejimi içerisinde kazanç ve zararların netleştirilmesini de engelleyip engellemediği açıkça farklı görüş alanlarına perspektif sunmaktadır. Açıktır ki, Kanunun genel kurum kazancından indirim yasağı ile istisna kazancın gerçek tutarının belirlenmesi birbirinden farklı hukuki işlemlerdir.
-
İkinci boyut, ekonomik gerçeklik ve vergisel simetri konusudur. Bir ekonomik işlemin kârlı sonuç doğurması hâlinde elde edilen kazancın istisna kapsamında değerlendirilmesi, aynı istisna uygulaması içerisinde yer alan ekonomik bağlantılı bir işlemin zarar doğurması hâlinde bu zararın bütünsel değerlendirme dışında bırakılmasını her durumda haklı kılmaz. Vergi hukukunun ekonomik gerçekliği dikkate alan yaklaşımı, işlemlerin yalnızca hukuki biçimlerine göre değil, gerçek ekonomik amaçları ve sonuçları itibarıyla da incelenmesini gerektirmektedir.
-
Üçüncü boyut ise asgari kurumlar vergisinin hesaplama mantığı ve vergi yükünün adil dağılımıdır. İşlem esaslı istisna zararlarının KKEG olarak dikkate alınmasının, asgari kurumlar vergisi matrahını artırabilmesi, ekonomik kaybın vergisel açıdan yalnızca indirilemeyen bir unsur olarak kalmayıp ilave vergi yükü doğurabilmesi sonucunu da gündeme getirmektedir. Bu nedenle KKEG niteliğindeki zararların asgari vergi hesabına etkisi, yalnızca beyanname sınıflandırması üzerinden değil, kanuni dayanak ve ekonomik mahiyet çerçevesinde de hassasiyetle değerlendirilmelidir.
Kanaatimizce burada gözden kaçırılmaması gereken en önemli husus, vergi hukukunun kazancı vergilendirme amacıyla hareket ederken ekonomik kaybı da aynı sistem içerisinde doğru konumlandırmak zorunda olması gerçeğidir. Bu nedenle faaliyet esaslı ve işlem esaslı istisnalar arasındaki ayrımın korunması mümkün olmakla birlikte, işlem esaslı istisnalarda ekonomik bağlantısı objektif biçimde ortaya konulabilen işlemler için mahsup imkânını değerlendirirken kapsamlı bir bakış akışı ile de değerlendirme yapmak zorunlu bir çerçevedir.
Ayrıca asgari kurumlar vergisi hesaplamasında KKEG olarak dikkate alınan unsurların hukuki kaynaklarının ve ekonomik mahiyetlerinin ayrıştırılması, hem kanunilik ilkesinin korunması hem de vergi güvenliği mekanizmasının amacından uzaklaşmaması bakımından önem taşımaktadır.
Sonuç olarak, kurumlar vergisi istisnalarında tartışılması gereken temel argüman, istisna kazancın hangi satırda gösterileceği veya zararın hangi beyannamede KKEG olarak dikkate alınacağı değildir elbette... Asıl ekosistem, şüphesiz ki, devletin vergilendirme dışında bıraktığı bir ekonomik alanın kazancını ve zararını hangi bütünlük içerisinde değerlendirmesi gerektiği ve bu değerlendirme sonucunda ortaya çıkan vergi yükünün ekonomik gerçeklikle ne ölçüde örtüştüğüdür…
Ekonomim.com | Burcu ALPTEKİN - Vergi Başmüfettişi




