Buna karşılık; vergi mahkemeleri önünde dava konusu yapılmış maddi olay ve olguların kanıtlanması, delillerin değerlendirilmesi, hukuk kurallarının yorumlanması ve uyuşmazlıkla ilgili varılan sonucun adil olup olmaması gibi "kanun yolu şikâyetleri", Anayasa’nın 148 inci maddesinin dördüncü fıkrası gereğince kural olarak bireysel başvuru incelemesinin dışında tutuluyor.

Ancak temel hak ve özgürlüklere müdahale teşkil eden bariz takdir hatası veya açık keyfilik içeren durumlar, bu kuralın istisnasını oluşturuyor ve AYM bu hallerde adil yargılanma hakkı kapsamındaki hakkaniyete uygun yargılanma hakkı yönünden bireysel başvuru yapılabileceğini kabul ediyor.

AYM’nin 4 Kasım 2026 tarihli ve 33420 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Emine Baykara başvurusu kararı, vergi uyuşmazlıklarında pek sık karşılaşmadığımız bu istisnanın hangi hallerde ve nasıl uygulanabileceğini göstermesi bakımından güzel bir örnek teşkil ediyor.

Bu yazımda, söz konusu AYM bireysel başvuru kararını kısaca özetleyecek ve bu kararın vergi uyuşmazlıkları açısından taşıdığı önemi değerlendirmeye çalışacağım.

Karara konu olay ve yargı süreci

Karara konu olayda başvurucu, Siirt Devlet Hastanesi tarafından düzenlenen 22/6/2016 tarihli ve %90 engellilik oranını gösteren "sürekli" ibareli engelli sağlık kurulu raporuna istinaden Özel Tüketim Vergisi Kanununun (“ÖTVK”) 7/2 maddesindeki istisnadan yararlanarak bir taşıt iktisap ediyor.

Aradan yaklaşık 2,5 yıl geçtikten sonra vergi dairesi raporun teyidini hastaneden istiyor. Hastane ise raporun arşiv kayıtlarında ve Ulusal Veri Bankası’nda bulunamadığını, raporu imzalayan hekimlerin de hastaneden ayrılmış olmaları nedeniyle imza teyidi yapılamadığını bildiriyor. Bunun üzerine vergi dairesi, raporun gerçeği yansıtmadığı varsayımıyla başvurucuyu takdir komisyonuna sevk ediyor ve adına bir kat vergi ziyaı cezalı ÖTV, KDV ve 2016-2019 dönemlerine ilişkin MTV tarh ediyor. Başvurucu da engellilik durumunun gerçekliğini kanıtlamak amacıyla aynı hastaneden 8/5/2019 tarihinde yeniden rapor alıyor ve bu yeni raporda engellilik oranının %91 olduğu tespit ediliyor.

Başvurucu bu üç vergi türü için ayrı ayrı dava açıyor ancak yargı mercilerinden birbirine zıt kararlar çıkıyor; MTV tarhiyatları raporun sahteliğine dair somut bir iddia bulunmadığı ve ikinci raporun durumu teyit ettiği gerekçesiyle iptal edilirken, ÖTV ve KDV davaları ilk raporun hastane arşivinde yer almadığı ve 2019 tarihli raporun "geçmişe etkili olarak ikame edilemeyeceği" gerekçesiyle reddediliyor.

Bunun üzerine başvurucu; raporun gerçeği yansıtıp yansıtmadığına dair gerekli araştırma yapılmadığı, yıllar sonra raporun hastane arşivinde bulunamamasının sorumluluğunun kendisine yüklenemeyeceği ve mevcut sağlık raporlarının engellilik durumunu açıkça ortaya koyduğu halde davalarının reddedilmesiyle adil yargılanma ve gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği iddiasıyla konuyu bireysel başvuru yoluyla AYM’ye taşıyor.

AYM’nin değerlendirmesi ve bireysel başvuru ölçütleri

AYM, kararının 20 ila 23 üncü paragraflarında (daha önceki İsmet Murtezaoğlu kararına da atıf yaparak), kural olarak kanun yolu incelemesine giren delil değerlendirmesi ve hukuk kurallarının yorumlanması alanına hangi istisnai hallerde müdahale edebileceğini açıklıyor.

Normal şartlarda AYM, yargılamanın sonucunu değil sürecini; yani mahkemenin bağımsızlığı, silahların eşitliği, çelişmeli yargılama ve gerekçeli karar hakkı gibi adil yargılanma hakkının gerektirdiği usule ilişkin güvencelere uyulup uyulmadığını denetliyor. Ancak derece mahkemesi yargılama sırasında bu kurallara şeklen uymuş görünse dahi; karar aşamasında bariz bir takdir hatası veya açık bir keyfilikle dosyadaki delilleri yok sayıyor, savunmayı etkisiz kılıyor ya da hukuku öngörülemez biçimde yorumluyorsa tüm bu usuli güvenceler kâğıt üzerinde kalarak anlamsız hâle geliyor.

İşte bu noktada yargılamanın sonucuna ilişkin bu bariz keyfilik, bizatihi usule ilişkin anayasal bir güvenceye dönüşüyor ve bireysel başvuru kapısını aralıyor. AYM, usuli güvenceleri anlamsız hâle getiren ve bireysel başvuru incelemesine konu edilebilecek başlıca halleri altı maddede sıralıyor:

  • Somut olayda uygulanan veya uygulanması gereken hukuk kurallarının kabul edilebilir herhangi bir yorumuna dayanılmaması,
  • Delil ile bu delilin ispat aracı olarak kullanıldığı vakıa arasında kurulan bağın kabul edilebilir bir muhakemeye dayanmaması veya mantık dışı bir çıkarıma dayanması,
  • Açıkça yanlış olan olguların hükme esas alınması,
  • Somut olayın açıkça belirli olan koşullarının gözetilmemesi,
  • Belirli bir hususu ispat ettiğinde kuşku bulunmayan bir delilin açıkça keyfî olarak dikkate alınmaması,
  • Maddi olayın tespitinde aksi ispat edilemeyecek ve savunma yapmayı anlamsız kılacak varsayımlara dayanılması.

AYM ayrıca, yargılamanın sonucuyla ilgili hususları usule ilişkin bir güvenceye dönüştüren durumların yukarıda belirtilenlerle sınırlı olmadığını; bunlara benzer hâllerde de AYM tarafından bireysel başvuru kapsamında denetim yapılabileceğini; bununla birlikte belirtilen eksikliklerin adil yargılanma hakkının ihlaline yol açabilmesi için bunların ayrıca yargılamanın hakkaniyetini zedelediğinin tespit edilmiş olması gerektiğini vurguluyor.

AYM bu ilkeler ışığında somut olayı değerlendirdiğinde; raporun hastane arşivinde bulunamamasında başvurucuya atfedilebilecek hiçbir kusur bulunmadığını, aynı sağlık raporunun farklı mahkemelerce farklı şekilde değerlendirildiğini ve 2019 tarihli yeni raporun teşhis ile engel oranı yönünden ilk raporu açıkça teyit ettiğini belirtiyor. Neticede mahkemenin "sonradan alınan raporun ilk rapor yerine geçmişe etkili ikame edilemeyeceği" şeklindeki yorumunun öngörülemez olduğunu ve somut olayın açıkça belirli olan koşullarının gözetilmemesi nedeniyle yargılamanın hakkaniyetini zedelediğini tespit ederek hak ihlali kararı veriyor.

Karara dair değerlendirmem

Vergi yargısında bu kararda olduğu gibi maddi gerçeklikle bağdaşmayan, sunulan açık delilleri makul bir gerekçe olmaksızın göz ardı eden veya bariz takdir hatası ve açık bir keyfilik nedeniyle yargılamanın hakkaniyetini temelden sarsan kararlarla azımsanmayacak sıklıkta karşılaşıyoruz. Üstelik istinaf sınırının altında kalan ya da Danıştay denetiminden geçmeden kesinleşen pek çok uyuşmazlıkta, mükelleflerin bu tür kararlar karşısında eli kolu bağlı hale geliyor.

İşte AYM’nin bu kararı; vergi mahkemeleri, bölge idare mahkemeleri ve Danıştay tarafından verilen ve kanun yolu tüketilerek kesinleşen kararların dokunulmaz olmadığını göstermesi bakımından büyük önem taşıyor. Kural olarak delil takdiri ve hukuk kurallarının yorumu bireysel başvuru konusu yapılamasa da, yargılamanın hakkaniyetini zedeleyen bariz bir keyfilik veya açık bir yorum hatası söz konusu olduğunda anayasal denetim kapısının aralanabildiğini görüyoruz. Bu yönüyle kararın, benzer nitelikteki yargı kararlarıyla hak kaybına uğrayan mükellefleri haklarını AYM önünde arama konusunda cesaretlendirici ve teşvik edici bir işlev göreceğini düşünüyorum.

Erdal GÜLEÇ